Кіріспе
Кішкентай үй жануарлары сүтқоректілері, мүмкін экзотикалық.
Үй жануарлары ретінде ең көп ұсталатын кеміргіштер – хомяктар (алтын хомяк және кішкентай хомяк), гербильдер (моңғолдық жирдтер және дупрази гербильдері), дегустар, әдетте үй жануарлары ретінде ұсталатын сәнді тышқандар. Кішкентай сүтқоректілерді қолдану – салыстырмалы түрде жаңа құбылыс, ол ірі масштабты индустрияландырудан кейін ғана пайда болды. Тарихи тұрғыдан алғанда, Батыс қоғамы бүгінгідей аграрлық болған, кеміргіштердің барлығы дерлік ауру тасымалдаушы және егінге зиян келтіретін зиянкестер деп есептелген. Мұндай зиянкестерді аулайтын жануарлар (мысалы, терьерлер мен мысықтар) бағалы болған. Кейбір шағын кеміргіштердің инвазивті болуына байланысты оларды үй жануарлары ретінде ұстауға тыйым салынған; Калифорния, Гавайи, Альберта және Жаңа Зеландия өздерінің туған жерлерін және ауыл шаруашылығын қорғау үшін қатаң ережелер енгізген. Гербильдер, дегустар және үй егеуқұйрықтарына иелік етуге қатысты түрлі шектеулер бар.
Теңіз шошқасы
Гвинеялық шошқалар (кобылалар) кеміргіштердің ішінде үй жануарлары ретінде ең ұзақ уақыт ұсталған түрлердің бірі болып саналады. Тарихи тұрғыдан алғанда, олар инка халқының негізгі тағамы болған, бірақ 16 ғасырдың ортасында, Испания Перуді жаулап алғаннан кейін Еуропаға әкелінді. Жаңа әлемнен келген ерекшелік ретінде оларға арнайы мәртебе берілді және олар зиянкестер немесе тағам емес, үй жануарлары ретінде қарастырылды. Бастапқыда олардың танымалдылығы байлармен шектелгенімен, олардың жоғары репродуктивтік қабілеттері олардың енгізілгеннен кейін көп ұзамай орта тапқа таралуын қамтамасыз етті; ертедегі заманауи орта таптың қала маңындағы археологиялық қазбаларда гвинеялық шошқалардың жерленген жерлері табылды (жеген жануардың сүйектері сияқты шашыраңқы емес). Гвинеялық шошқалар азық-түліктерін жинап қоймайды. Олар әдетте топтасып немесе үйірде жүріп, шөп және басқа да өсімдіктерді іздейді. Олар көбінесе таңертең немесе кешке белсенді болады, бұл кезде жыртқыштарға кездесу ықтималдығы төмен (крепускулярлы). Табиғатта үйірде тіршілік ететін жануарлар ретінде, отандық гвинеялық шошқалар да бір немесе бірнеше серіктерімен бірге ұсталғанда жақсы өмір сүреді (аналық шошқаның қасында шошқалардан басқа). Олар шөп және азық-түлік гранулаларынан тұратын диетамен қоректенеді, әдетте тимоти шөбінен жасалған. Адамдар сияқты, гвинеялық шошқалар өздерінің С витаминін синтездей алмайды, сондықтан олардың тамақпен қабылдауы С витаминінің жалғыз көзі болып табылады; С витаминінің жетіспеушілігі көбінесе өлімге әкелетін скорбутты тудырады. Аналық гвинеялық шошқалар небәрі төрт апталық шақта жемістілікке жетеді және жылына төрт-бес рет туып беруі мүмкін. Орташа жүктілік мерзімі 59–72 күнге созылады, сондықтан аналық гвинеялық шошқа босанғаннан кейін 6 сағаттан кейін қайтадан жүкті бола алады. Дегенмен, гвинеялық шошқалардың жүктілігіне қатысты көптеген алаңдаушылықтар бар. Гвинеялық шошқалар шамамен 4-5 жыл өмір сүреді.
Қиял-оспақ
Жапондықтардың 18 ғасырда танымал үй жануарлары болған әсем тышқандар, көп бөлігі жабайы тышқандардың түс өзгерістерінің көп болуына байланысты еді. 1787 жылы Киотодағы ақша аудармашысы Чобэй Зенья осы хобби туралы «Тышқанның ерекше түрлерін өсіру» атты кітап жариялады. Уақыт өте келе, бұл дәстүр Жапониядан Еуропаға тарады, ал 1895 жылы Англияда Ұлттық тышқан клубы құрылды. Әсем тышқандар – түнгі жануарлар, олар өздерінің жалпы қорғанышсыздығынан жыртқыштардан қашу үшін жерге кіріп, жасырынуға тырысады. Тышқандар мүмкіндігінше жарықтан қашу үшін де жерге кіреді. Тышқандар дамыған әлеуметтік құрылымы және отбасылар арасындағы белгілі шекаралары бар отбасыларда өмір сүреді. Еркек тышқандар әлеуметтік иерархия құрады, онда ең күшті тышқан «бас еркек» атанды, яғни әлеуметтік сатының ең жоғары бағанында тұрады. Жұптасу маусымында тек бас еркек жұптасады; қалған тышқандар бас еркек тышқанның шектеуіне тап болады немесе аналық тышқандар тарапынан тікелей қабылдамайды. Тышқандардың иіс сезу, есту және сезу қабілеттері жоғары деңгейде дамыған, бірақ олардың басындағы ерекше орналасқан көздеріне байланысты көру қабілеті нашар. Тышқандар адам құлағына естілмейтін дыбыстарды ести алады және сыңғырлау арқылы байланысады, олардың кейбіреулері микрофон мен осциллограф көмегімен анықтауға болатын, адамдар естімейтін жиіліктерге жетеді. Олардың иіс сезу қабілеті өте дамыған, сондықтан көптеген тышқандар басқа тышқанның олардың отбасылық тобына жататынын тек иіс сезу арқылы анықтай алады. Олардың сезу қабілеті де жоғары деңгейде дамыған; нашар көру қабілетіне байланысты көптеген қозғалыстар бауырсақтар мен күзетші шаштарды пайдалану арқылы бағдарлану және қоршаған ортаны анықтау үшін түсіндіріледі. Аналық тышқанның жүктілік мерзімі 19-21 күнге созылады және олар босанғаннан кейін 24 сағат ішінде қайта жүкті бола алады, себебі олардың қайта жүкті болу қабілеті бар. Орташа ұяда 10-12 шағатай туады, олар соқыр және саңырау болып дүниеге келеді; екі апта ішінде ұя кішкентай ересек тышқандарға ұқсайды.
Қиялданған тышқан
Фэнси-шылқылар алғаш рет 19 ғасырдағы Англияда ерекше түс үшін селекциялық өсіру арқылы танымал үй жануарларына айналды. Олар Альбертада (Канада) мектептерден, зертханалардан және зообақтардан басқа жерлерде тыйым салынған. Фэнси-шылқылар өз тектілерімен араласуды жақсы көреді; үй шаңырақтарын әдетте бір жынысты достарымен бірге ұстау қалыпты жағдай, ал қарама-қарсы жынысты шаңырақтар тез көбейеді. Егер тышқандар тәуелсіздікті қаласа, үй шаңырақтары иесімен бірге болуды ұнатады. Аналық шаңырақтар бес апталық шағында жүкті болып, әр жолы шамамен сегіз туады және 24 сағат ішінде қайта жүкті бола алады. Шаңырақтардың тістері өткір және тоқтаусыз өседі, сондықтан олар тістерін қажетті ұзындыққа дейін тозу үшін ағаш сияқты заттарды шайнайды. Жабайы шаңырақтардың диетасы орналасқан жеріне байланысты өзгереді. Шаңырақтар мүмкіндікті пайдаланушылар, жабайы табиғатта олар шөпқоректілер, себебі тұқымдар, өсімдіктер мен жемістерді іздейді. Қалалық шаңырақтар қалада оңай қол жетімді өнімнің жетіспеуіне байланысты, қоқыс пен етті қоса алғанда, кез келген нәрсені жейді. Үй шаңырақтары жабайы шаңырақтарға қарағанда сәл ұзақ өмір сүреді, олардың өмір сүру ұзақтығы шамамен екі жылды құрайды.
Хамстер
Хамстерлер алғаш рет 1930 жылдары үй жануарлары ретінде танымал болды, және қазіргі кездегі барлық сириялық хамстерлердің (ең көп таралған үй жануарларының түрі) тегі 1930 жылы ғылыми зерттеулер үшін Палестинаға әкелінген бір жалғыз хамстерлерге дейін жетеді. Одан көп ұзамай, 1938 жылы, хамстерлер АҚШ-қа әкелінді. Шағын хамстерлер де танымал үй жануарлары болып табылады. Жабайы хамстерлер әдетте шөлдер, жазықтар, далалар және егістіктер сияқты ашық кеңістіктерде кездеседі. Хамстерлер азық іздейді, олардың рационы негізінен дәнділер мен жәндіктерден тұрады. Хамстерлер азықтарын үлкен еңчектерінде уақытша сақтап, оларды қуыстарына тасымалдайды, онда олар азық қорын жинақтайды. Табиғатынан аумақтық жануарлар болғандықтан, хамстерлер өз түрінің өкілдеріне қатысты агрессивті мінез-құлық көрсетеді. Бірге ұсталатын үй хамстерлері өсе келе бір-біріне агрессиялықпен шабуылдайды, көбінесе бұл өлімге әкеледі. Сириялық хамстерлер қатаң түрде жеке өмір сүреді; ал Роборовский шағын хамстерлерін жұптап ұстауға сирек рұқсат етіледі, бірақ мұндайға кеңес берілмейді. Олар көбінесе түнгі немесе кездесетін уақытта белсенді болады, бірақ олардың ұйқы режимі бұзылса, түнде де, күндіз де белсенді болуы мүмкін. Хамстерлер жылына екі-төрт рет бала туады. Жүктілік мерзімі 15-22 күнге созылады және жаңа туған балалар шамамен үш апта бойы ана сүтімен қоректенеді. Үй шаруашылығындағы хамстерлердің саны көп, бірақ олардың тез көбеюіне қарамастан, жабайы хамстерлердің саны мекендеу орындарының жойылғандығы және тағам тізбегінде төменгі сатыда орналасуы салдарынан азайып барады.
Қалқалы
1964 жылы гербилер үй жануарлары индустриясында кеңінен таралды. Калифорния штатында оларды ұстауға тыйым салынған. Шөлде тіршілік ететін гербилер қатал температурадан қашу үшін ұзын қуыстар қазады. Бірақ, хомяктардан айырмашылығы, гербилер түнгі жануарлар емес. Олар көбінесе кешкі және таңғы уақытта белсенді болады, осы кезде ауа-райы тыныш болатындықтан, оларды негізінен кезбе жануарларға жатқызуға болады. Гербилер табиғатынан өте қызығушылық танытатын, әлеуметтік және бейбіт жануарлар, сондықтан олар көптеген шағын үй жануарларына қарағанда балаларға көбірек ұнайды. Гербилердің өмір сүру ұзақтығы шамамен екі-төрт жылды құрайды. Ересек еркек гербилер өте территориялық болады; әдетте, гербильдің денесі қаншалықты ірі болса, оның қазған қуысы да соншалықты үлкен болады және ол өз территориясын иіспен белгілейді. Гербилер артқы аяқтарымен жерге ұрып, өткір сыбызғымен қарым-қатынас жасайды; жерге ұру қуаныш пен алаңдауды бірдей білдіруі мүмкін.
Дегу
Зерттеу нысаны ретінде жалпы дегустарға бастапқы қызығушылық туғаннан кейін, олар үй жануарлары ретінде танымал болды, бірақ соңғы кездерге дейін оларды жануарлар дүкендерінде кездестіру сирек болатын. Дегустар – әлеуметтік жануарлар және үй жануарлары ретінде ұстағанда серіктеспен бірге жақсы өмір сүреді. Дегустар жүгіруді, жаттығу жасауды және тар жерлерді зерттеуді ұнатады. Үй жануарлары ретіндегі дегустарға тамақтарын жабайы дегустар сияқты сақтау үшін төсек керек. Дегустардың кескіш тістері мен азу тістері тоқтаусыз өсе береді, сондықтан олардың үнемі шағу үшін нәрселерге қол жеткізуі қажет. Олар күндіз белсенді және түнде демалады, көптеген басқа қалта жануарларынан өзгеше. Олардың диетасы талшыққа бай және үнемі шөпке, сондай-ақ аз мөлшерде дән мен жасыл жапырақты көкөністерге қажеттілігі бар. Олар диабетке бейім, сондықтан дегустарға қант пен майға төмен диета қажет; морковь сияқты қант мөлшері жоғары жемістер мен көкөністер берілмеуі керек. Дегустар кейде ас қорыту жүйесінің сау болуын қамтамасыз ететін белгілі бір қоректік заттар алу үшін өз нәжісін жейді. Олар Калифорния штатында тыйым салынған.
Шыншыла
Шыңшылалар 1950 жылдан бері зерттеулерде пайдаланылып келеді. Олар танымал үй жануарлары, бірақ көп күтімді қажет етеді. Әдемі үй шыңшылалары Chinchilla lanigera, ұзын құйрықты шыңшыладан тараған, сондықтан олардың денесі жұқа, құйрықтары ұзын және құлақтары үлкен болады. Жабайы шыңшылалар топтап жүреді, сондықтан үй шыңшылалары да серікке ие болуды жақсы көреді және 10 жылдан астам өмір сүре алады. Олар шөп, пішен және шөп негізіндегі шыңшыла дәнмен қоректенеді. Олардың тістері тоқтаусыз өседі, сондықтан тістерін қажетті ұзындыққа дейін тозу үшін тамаққа тәуелді болады. Дұрыс емес тамақтану ауыр тіс ауруларына алып келуі мүмкін. Шыңшылалар құрғақ жемістер мен тамыр жемістерді аз мөлшерде сыйлық ретінде жеуге болады, бірақ артық мөлшерде тұтыну семіздік сияқты денсаулық проблемаларына әкелуі мүмкін. Олар көбінесе түнгі өмір салтын ұстанады және еркін қозғалу үшін кеңірек орынды қажет етеді. Олар әдетте бір туазда 2 шағатай туады, ал жүктілік шамамен 110 күнге созылады. Олар 6-9 айлық шағында көбейе алады. Аналықтары маусымдық полиэструсты және жыл бойы 30-90 күнде бір рет жыныстық цикке енеді. Егер аналық туғаннан кейін көп ұзамай қайтадан көбейсе, бір жылда үш ретке дейін тууы мүмкін.