Кіріспе
Қылмыстың қылмыскерлері мен құрбандары ретінде ерлер мен әйелдер арасындағы айырмашылықтар. Қылмыстағы жыныстық айырмашылықтар – қылмыстың қылмыскерлері немесе құрбандары ретінде ерлер мен әйелдер арасындағы айырмашылықтарды білдіреді. Мұндай зерттеулер криминология (қылмыстық мінез-құлықты ғылыми зерттеу), социобиология (биологиялық факторлар, осы жағдайда биологиялық жыныс және адам мінез-құлқы арасындағы себеп-салдарлық байланысты көрсетуге тырысатын ғылым) немесе феминистік зерттеулер салаларына жатуы мүмкін. Қылмыстық статистиканы түсіндіру қиын болғанымен, ол гендерлік айырмашылықтар тұрғысынан мұндай байланысты зерттеуге мүмкіндік береді. Ерлер мен әйелдер арасындағы қылмыс көрсеткіштеріндегі байқалатын айырмашылықтар әлеуметтік және мәдени факторларға, қылмыстардың хабарланбауына немесе биологиялық факторларға (мысалы, тестостерон немесе социобиологиялық теорияларға) байланысты болуы мүмкін. Қылмыстың сипаты немесе оның себебі де ескерілуі керек. Статистикалық мәліметтер ерлердің әйелдерге қарағанда көбірек қылмыстық әрекеттер жасағанын көрсетеді. Өзіндік хабарлама бойынша жасалған құқық бұзушылықтар да ерлерде әйелдерге қарағанда жоғары, бірақ ресми деректерге қарағанда төмен. Өзін-өзі бақылау деңгейінің төмендігі қылмыстық қызметпен байланысты. Көптеген мамандар осы жыныстық айырмашылыққа түсіндірмелер берді. Кейбір түрлі түсіндірмелерге ерлердің тәуекелге және зорлық-зомбылыққа бейімділігі, жыныстық белсенділіктегі айырмашылықтар, әлеуметтік қолдау немесе гендерлік теңсіздік кіруі мүмкін.
Sex differences in crime are differences between men and women as the perpetrators or victims of crime. Such studies may belong to fields such as criminology (the scientific study of criminal behavior), sociobiology (which attempts to demonstrate a causal relationship between biological factors, in this case biological sex and human behaviors), or feminist studies. Despite the difficulty of interpreting them, crime statistics may provide a way to investigate such a relationship from a gender differences perspective. An observable difference in crime rates between men and women might be due to social and cultural factors, crimes going unreported, or to biological factors for example, testosterone or sociobiological theories). The nature or motive of the crime itself may also require consideration as a factor. Statistics have been consistent in reporting that men commit more criminal acts than women. Self reported delinquent acts are also higher for men than for women, although lower than official data. Low levels of self control are associated with criminal activity. Many professionals have offered explanations for this sex difference. Some differing explanations include men's evolutionary tendency toward risk and violent behavior, sex differences in activity, social support, or gender inequality.
Қылмыстың жалпы теориясы
"Қылмыстың жалпы теориясы" ғалымдар арасында қылмыстың ең негізді теорияларының бірі ретінде қабылданды. Зерттеудің мақсаты қылмыс көрсеткіштеріндегі жыныстық алшақтықты түсіндіру болды. Өзін-өзі бағалау сауалнамасын қолдану арқылы Burton және авторлар тобы (1998) Цинциннати, Огайо аймағындағы 18 және одан үлкен 555 адамнан деректер жинады. Зерттеудің алғашқы нәтижелері төмен өзін-өзі бақылаудың екі жыныста да қылмыстық мінез-құлықпен тығыз байланысты екенін көрсетті, бірақ бұл ерлер үшін айқынрақ байқалды. Әйелдер үшін бұл байланыс мүмкіндіктерді ескергенде және өзін-өзі бақылау деңгейімен қарастырылғанда маңызды болды. Авторлардың пікірінше, ерлер үшін қылмыстық мінез-құлыққа мүмкіндік кеңінен қол жетімді болғандықтан, мүмкіндік ерлердің қылмыстық мінез-құлқының маңызды көрсеткіші емес. Бұл зерттеуде мүмкіндіктер адамдардың аптасына қанша рет демалыс мақсатымен шығуы арқылы өлшенді. Сонымен қатар, авторлар әйелдердің қылмысқа қатысу мүмкіндігі аз екенін, "әйелдерге жиі қойылатын шектеулер мен олардың өмір салты" осы мүмкіндіктің төмендеуіне себеп етеді деп болжайды. Өзін-өзі бақылау ерлер үшін маңызды болса, әйелдер үшін маңызды емес, сондықтан бұл зерттеудің қорытындылары ерлер мен әйелдердің қылмыс жасау себептерінің әртүрлі екенін көрсетеді. Өзін-өзі бақылау әйелдер үшін мүмкіндіктермен біріктірілгенде ғана маңызды болады деген тұжырым қылмыс көрсеткіштерінде байқалатын жыныстық алшақтықты түсіндіруге көмектеседі. Дэвид Роу, Александр Вазсоньи және Дэниел Фланнери, "Қылмыстағы жыныстық айырмашылықтар: орташа көрсеткіштер мен жыныстық ішкі өзгерістердің себептері ұқсас па?" кітабының авторлары қылмыста жыныстық айырмашылықтың бар екендігін мойындайды: қылмысты әйелдерге қарағанда көбірек ерлер жасайды. Өз-өзіне есеп беру арқылы жасалған зерттеуде зерттеушілер жыныстық қатынасты қарастырып, бірнеше жыныстық айырмашылықтарды анықтады. Әрбір әйелге 1,28 ер адам алкоголь ішеді, бұл бұрмалы мінез-құлыққа үлкен әсер етеді. Әрбір әйелге шаққанда 2,7 ер адам 50 долларға дейін ұрлық жасады. Соңында, әрбір әйелге 3,7 ер адам 50 доллардан астам ұрлық жасайды. Сонымен қатар, әйелдерге қарағанда, кісі өлтіруге қатысы бар ер адамдар көбірек, олар қылмыскерлер де, құрбандар да. Бұдан әрі, бір ер адам екіншісіне қарағанда көбірек қылмысқа түседі, себебі ер адамдар әйелдерге қарағанда көбірек қылмысқа түседі. Балалық шақтағы және жасөспірімдік кезеңдегі антиәлеуметтік мінез-құлықты көрсететін ерлер мен әйелдердің балалық шақтағы қауіп факторларын салыстыру, бұл жеке тұлғалардың бұрмалы мінез-құлқына әсер етеді. Балалық шақтағы қылмыстылыққа ата-ананың тәрбиесінің жетіспеуі, нейрокогнитивтік проблемалар, темперамент пен мінез-құлық проблемалары себеп болады. Ал, жасөспірімдер арасында қылмыс жасағандар балалық шақта мұндай қиындықтарға тап болған жоқ. Бұл зерттеуде балалық шақта қылмыс жасағандардың саны еркектер мен әйелдердің арақатынасы 10:1, ал жасөспірімдер арасында қылмыс жасағандардың саны 15:1 деп анықталды. Моффит пен Каспи ""өмір бойына тұрақты" антиәлеуметтік мінез-құлық өмірдің ерте кезеңінде пайда болады, жоғары қауіпті жас баланың қиын мінез-құлқы жоғары қауіпті әлеуметтік ортамен күшейе түскен кезде" деген гипотезаны ұсынды. Сонымен қатар, "жасөспірімдер арасында "кезекті" антиәлеуметтік мінез-құлық жетілу кезеңінде пайда болады, онда басқа жағдайда сау жастар биологиялық жетілу мен жетілу артықшылықтары мен жауапкершіліктеріне қол жеткізу арасындағы салыстырмалы түрде аз жылдар ішінде дисфорияны сезінеді", бұл жетілу қашықтығы деп аталады. Соңғы елу жыл ішінде қылмыс пен девианттылық туралы әлеуметтану зерттеулерінде жыныстық айырмашылықтар түсініліп, Мертонның аномия теориясы сияқты еңбектерде жиі айтылған; алайда, олар сын тұрғысынан талқыланбады, және әйелдердің қылмысы туралы кез-келген сөз еркектерге салыстырмалы түрде, еркек мінез-құлқының себептерін түсіндіру үшін немесе қыздарды ұлдардың рөлін атқару ретінде анықтау арқылы, атап айтқанда, олардың мінез-құлқы мен сыртқы түрін еркек бала сияқты жүргізу және әйелдердің жыныстық рөлін қабылдамау арқылы стереотиптік еркек қасиеттерін қабылдау арқылы айтылды. Эйгли мен Стеффен жыныстық қатынас пен агрессия туралы деректерді мета-талдау барысында гендерлік күтулерді бұзудың жағымсыз салдары туралы сенімдер екі жыныстың да агрессияға қатысты мінез-құлқына әсер ететінін ұсынды. Психолог Энн Кэмпбелл "мәдени интерпретациялар эволюциялық негіздегі жыныстық айырмашылықтарды әйелдердің агрессиясын қаралау арқылы және әйелдердің өз агрессиясын ақтауға емес, түсіндіруге тырысу арқылы күшейтеді" деді. Қылмыс пен девианттылықта әйелдерге назар аудармаудың негізгі себебі - әйелдер қылмысымен ерлер ғана айналысқандығы, полициядан заң шығарушыларға дейін, және бұл теориялық көзқарастарда да жалғасқандығы, Мангейм ұсынғандай, бір жақты көзқарасты бейнелейтіні болып табылады. Алайда, теориялық көзқарастарда әйелдердің көрінбейтінін түсіндіру үшін басқа да ұсыныстар жасалды, мысалы: әйелдердің "әлдебір төмен деңгейде қылмыс жасауы"; олар өз еркектерінен гөрі аз әлеуметтік қауіп тудырады; олардың "қылмыстары салыстырмалы түрде аз"; сонымен қатар, зерттеуге әйелдерді қосу теорияларды бұзуы мүмкін деген қорқыныштан туындады, Thrasher мен Sutherland осылай қорқып қалған. Бұрынғы зерттеулер жыныс пен қылмысты психологиялық және биологиялық аспектілер арқылы түсіндірді. Алайда, қазір нақты әлеуметтанулық теориялар қылмыс жасағандағы жыныстық айырмашылықтарды талдайды. Brezina-ның зерттеуі "жалпы кернеу теориясына", атап айтқанда, ерлер мен әйелдердің қылмыс көрсеткіштеріндегі алшақтықтың себептерін анықтауға бағытталған. Бір көзқарас бойынша, қылмыстағы жыныстық алшақтық әртүрлі кернеулермен және ерлер мен әйелдердің бастан өткерген әртүрлі тәжірибелермен байланысты. Мысалы, олардың әлеуметтенуі, өмірлік оқиғалары, отбасылық өмірі және қарым-қатынастары бір-бірінен өзгеше. Осы себепті, зерттеулер ұлдар мен ерлердің қылмыс пен девианттыққа жақын екенін көрсетеді. Brezina атап көрсетеді, ұлдар өсіп келе жатқанда ата-аналарынан қатал жазаға ұшыраса, мектепте жағымсыз тәжірибелерге тап болса, қолдау көрсетілмесе және басқа жерде тұруға мәжбүр болса, олар қылмыс жасауға көбірек мүмкіндік алады. Brezina кейбір ұлдар мен ерлердің қылмысты қабылдануы мүмкін екенін, себебі олар "ішкі қалыптасқан 'еркектік' құндылықтарына" басымдық береді. Бұл оларды кернеуге әр түрлі реакция жасауға итермелейді. Кернеуді қылмыспен жоюдың орнына, олар оны эмоциялары арқылы білдіреді, стресті жою үшін. Әйелдердің эмоционалдық реакциясы - қорқыныш, кінә, алаңдаушылық немесе ұят, бұл олардың қылмыс жасау мүмкіндігін азайтады. Психолог және профессор Марк ван Вугт, Нидерландыдағы VU университетінен, ерлердің ресурстарға, аумақтарға, серіктерге және жоғары мәртебеге қол жеткізу үшін көбірек агрессивті және топқа бағытталған түрде дамығанын айтты. Оның "Ер-адам жауынгер" гипотезасы ерлердің гоминидтер тарихында ресурстарды, серіктерді және аумақты алу үшін топтар құрып, топтар арасындағы агрессияға қатысуы үшін дамығанын түсіндіреді. Біріншісі - "Шақыру гипотезасы", оған сәйкес, тестостерон жасөспірім кезеңінде артады, осылайша репродуктивтік және бәсекелестік мінез-құлықты жеңілдетеді, нәтижесінде эволюцияның нәтижесінде агрессия пайда болады. Тестостерон және басқа андрогендер миды бәсекелестікке қабілетті болу үшін дамытуға қабілетті, тіпті басқаларды зиян келтіру қаупіне де. Осылайша, қылмыс мәртебеге қол жеткізу және көбірек ресурстар алу үшін бейімделудің ең жоғары формасы ретінде қарастырылуы мүмкін. Көптеген басқа зерттеушілер осымен келісіп, қылмыстық мінез-құлықтың жұптасу және ресурстарды іздеудегі еркектер арасындағы бәсекелестіктің көрінісі екенін айтты, себебі қылмыскерлер мен әкелер арасында үлкен байланыс бар...
Нейробиология
Қылмыстық мінез-құлықпен байланысты нейробиологиялық бұзылыстарда да жыныстық ерекшеліктер байқалады. Бір зерттеуде орбитофронтальді қабықтың сұр затындағы жыныстық ерекшеліктерді ескергенде, антиәлеуметтік мінез-құлықтағы жыныстық айырмашылық 77%-ға төмендегені анықталды.
Психопатология
Қылмыстық және антиәлеуметтік мінез-құлықпен байланысты психологиялық қасиеттер мен синдромдар ерлерде көбірек кездеседі. Мысалы, антиәлеуметтік және нарциссистік жеке тұлғалық бұзылыстар, заттарды қолдану бұзылыстары, психопатия және қабақты нарциссизм.
Жастар арасындағы және қарым-қатынастағы агрессия мен зорлық-зомбылық
Әйелдер жеке, басқа адамдар оларды көре алмайтын жерде тікелей агрессияны қолдануға көбірек бейім, ал ашық орында жанама агрессияны (мысалы, пассивті-агрессивті мінез-құлық) қолдануға бейім. Әйелдерге қарағанда ерлер агрессия мен қауқетке көбірек ұшырайды. Беттенкорт пен Миллердің зерттеулері көрсеткендей, ынталандыруды бақылағанда, агрессиядағы жыныстық айырмашылықтар едәуір төмендейді. Олардың пікірінше, бұл гендерлік ролілік нормалардың ерлер мен әйелдер арасындағы агрессивті мінез-құлықтағы айырмашылықтарда маңызды рөл атқаратынын көрсетеді. 2015 жылғы Халықаралық әлеуметтік және мінез-құлық ғылымдары энциклопедиясына сәйкес, агрессиядағы жыныстық айырмашылықтар психологиядағы ең тұрақты және ежелгі тұжырымдардың бірі болып табылады. Энциклопедиядағы бұрынғы мета-талдаулар жасқа және жынысқа қарамастан, еркектер физикалық және сөздік агрессияға көбірек бейім екенін, ал әйелдерде қаңқу сөйлеу немесе әңгіме тарату сияқты жанама агрессияға аз әсер ететінін көрсетті. Бұл талдау эволюциялық психологияның Оксфорд нұсқауымен сәйкес келеді, ол бұрынғы талдауларды қарастырып, еркектердің сөздік және физикалық агрессияны көбірек қолданатынын, ал физикалық түрдегі айырмашылықтың үлкен екенін анықтады. 122 зерттеудің мета-талдауында әйелдерге қарағанда еркектер кибербуллингке көбірек бейім екені анықталды, бірақ айырмашылық шағын болды. Сондай-ақ, айырмашылықтар қыздардың жасөспірім шағының ортасында, ал ерлердің жасөспірім шағының соңында кибербуллингке қатысты мінез-құлық көрсеткені байқалды. Кейбір зерттеулер көрсеткендей, қарым-қатынас және некедегі физикалық агрессия деңгейі ерлер мен әйелдер үшін ұқсас болуы мүмкін немесе әйелдер серігіне қарсы тұрмыстық зорлық-зомбылық жасауға бейім келеді; бұл гендерлік симметрия деп аталады. Алайда, мұндай деректер көбінесе жарақаттардың көп бөлігін еркектердің келтіретінін көрсетеді. Сыншылар Декесереди және т.б. сияқты зерттеулерді қолданып, «қарым-қатынаста зорлық-зомбылықтың деңгейі шамалы екенін көрсеткен зерттеулер қате, өйткені олар зорлық-зомбылықты жағдайға байланысты қарастырмайды; яғни, өзін қорғау үшін немесе қорғану үшін зорлық-зомбылық қолданатын адам мен себепсіз шабуыл жасайтын адам арасында айырмашылық бар» деп дәлелдеді. Бір зерттеуде жоғарыда аталған Декесереди және т.б. зорлық-зомбылықты дұрыс бағаламағаны айтылды. Декесередидің кампустағы зерттеуі әйелдерден және тек әйелдерден олардың зорлық-зомбылығы өзін қорғау үшін жасалғанын сұрауға негізделген, ал еркектерге бұған рұқсат берілмеген. Бұл өзін қорғаған еркектерді қылмыскерлер ретінде санауға, ал зорлық-зомбылығын ақтауға тырысқан әйелдерді құрбандар ретінде санауға әкелді, бұл психологиялық зорлық-зомбылықтың белгілі бір белгісі. Зерттеуде АҚШ Әділет министрлігінің зерттеулері АҚШ Ауруларды бақылау орталығы (CDC) мәжбүрлегенше әйелдерді санамауы арқылы зорлық-зомбылықты жағдайға байланысты қарастырмағаны анықталды. Өзара зорлық-зомбылықты дұрыс бағаламаған басқа зерттеулер серікті мәжбүрлеу немесе бақылау немесе серіктеске ашулануды «қарсы шабуыл» деп атаған зорлық-зомбылықтың себептерін жиынтықтап көрсетуді қамтиды. Мұндай сұрақтар әйелдердің еркектерге қарағанда қарапайым ашу-ызадан немесе серікті мәжбүрлеу және бақылау үшін зорлық-зомбылық қолдануға құштар екенін көрсетті. Кейбір зерттеулер сондай-ақ, басқа факторлар, мысалы, екі немесе екі жыныстың да өзін-өзі қорғау құқығын мойындау немесе үлгіге тек еркек құрбандар мен әйел қылмыскерлерді қосу, нәтижелер қылмыскерлер мен құрбандар үшін тең немесе теңдей болуы мүмкін екенін көрсетті, кейде нәтижелер әйелдерге, кейде еркектерге жағымды болды. Тағы бір үлкен зерттеу әйелдердің өзара зорлық-зомбылықта екі-үш есе көп кінәлі екенін көрсетті. Зерттеу көрсеткендей, әйелдер көбінесе жалғыз қылмыскер болып табылады, бірақ екі тараптың да зорлық-зомбылық жасауы ауыр жарақаттарға әкеледі, ал бұл жарақаттар көбінесе әйелдерге тиесілі. 2008 жылы Violence and Victims журналында жарияланған зерттеуде ерлер мен әйелдер арасындағы жеңіл зорлық-зомбылық пен қақтығыстар бірдей болғанымен, еркектер арасындағы зорлық-зомбылық пен зорлық-зомбылық жиі кездесетіні анықталды. Сондай-ақ, әйелдердің физикалық зорлық-зомбылығы өзін-өзі қорғау немесе қорқынышпен, ал еркектердің бақылаумен байланысты екені анықталды. 2011 жылы Trauma, Violence & Abuse журналындағы жүйелі шолуда әйелдердің еркектерге қарсы тұрмыстық зорлық-зомбылығының себептері ашу, назарға қажеттілік немесе серіктің зорлық-зомбылығына жауап ретінде қарастырылды. 2011 жылы Aggression and Violent Behavior журналында жарияланған тағы бір шолуда жеңіл тұрмыстық зорлық-зомбылықтың деңгейі бірдей болғанымен, ауыр зорлық-зомбылық еркектер тарапынан жасалғаны анықталды. Сондай-ақ, еркектер серіктерін ұруға, мойынды қысып немесе тұншықтыруға бейім екені, ал әйелдер серіктеріне нәрсе лақтыруға, соққы беруге, тепкілеуге, шақыруға немесе заттармен ұруға бейім екені анықталды.
Сот жүйесі
Бір зерттеу сотталғандардың жынысына байланысты сотталушылардың өміріне қатысты қарастырылуы мен мінез-құлқындағы маңызды айырмашылықтарды көрсетті; криминолог Франсис Хайденсон судьялар мен қазылар алдында "айыпкер әйелдің жағдайы – жесір, ана болуы, сүйкімділігі немесе куәгерлер алқасында жылауы сияқты жағдайлардан ажырату мүмкін емес" деген тұжырым жасайды. Сонымен қатар, сотталушы ерлер мен әйелдер өздерін жынысына сәйкес әртүрлі ұстануға кеңес алғандарын хабарлады; әйелдер ерекше түрде "жайсыз үнсіздік сақтауға" шақырылғандарын еске алады, ал ерлерге "өздерін көрсетуге" кеңес берілді. Әділет статистикасы бюросының мәліметтері бойынша, зорлау немесе басқа жыныстық шабуылдардан басқа, барлық түрдегі зорлық қылмыстары бойынша ерлер әйелдерге қарағанда көбірек құрбан болды. 2014 жылы АҚШ-та тұтқындалғандардың 73% ер адамдарды құрады. Зорлық қылмыстары үшін тұтқындалғандардың 80,4 пайызы, ал мүліктік қылмыстар үшін тұтқындалғандардың 62,9 пайызы ерлер болды. Бұл зерттеу мыналарды көрсетті:
АҚШ-тағы кісі өлтірулердің басым бөлігін ерлер жасады, бұл жалпы қылмыскерлердің 89,5% құрайды. Азиялық әйелдер ақ американдық әйелдерге қарағанда кісі өлтіруге аз бейім. 5 жасқа дейінгі балаларын өлтірген ата-аналардың ішінде, биологиялық әкелердің сотталу ықтималдығы аналарына қарағанда сәл жоғары болды. Күштеп зорлау қылмысы бойынша тұтқындалғандардың 98,9% ерлерді құрады. Әйелдердің тұтқындалу көрсеткіші 2,9%-ға өсті, ал ерлердің тұтқындалу көрсеткіші 12,7%-ға төмендеді. АҚШ Әділет министрлігінің 2003-2012 жылдар аралығындағы отбасылық зорлық-зомбылық туралы тағы бір есебінде, отбасылық зорлық-зомбылықтың 76 пайызы әйелдерге, ал 24 пайызы ерлерге қатысты екені анықталды.
Males were convicted of the vast majority of homicides in the United States, representing 89.5% of the total number of offenders. Asian women are considerably less likely to commit homicide than white American women. Of children under age 5 killed by a parent, the rate for biological father conviction was slightly higher than for biological mothers. Males constituted 98.9% of those arrested for forcible rape There was an increase in arrest rate for women of 2.9% but a decrease in arrest rate for men of 12.7%. Another report by the US department of Justice on non fatal domestic violence from 2003 to 2012 found that 76 percent of domestic violence was committed against women and 24 percent were committed against men.