Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Статистикадағы масштабты әлсірету эффектісі
Scale attenuation effect in statistics
"Төбе эффектісі" масштабты әлсірету эффектісінің бір түрі, ал екінші масштабты әлсірету эффектісі – "еден эффектісі". Төбе эффектісі тәуелсіз айнымалы тәуелді айнымалыға әсерін тоқтағанда немесе тәуелсіз айнымалының дисперсиясы өлшенбейтін деңгейден асып кеткенде байқалады. Бұл терминді қолданудың екі саласын ажыратуда нақты қолданылуы шамалы өзгешеліктерге ие: фармакологиялық немесе статистикалық. Бірінші салада қолданылуының мысалы – емдеудегі төбе эффектісі, яғни кейбір анальгетиктердің белгілі бір дозадан асып кеткенде ауырсынды жеңілдету әсерін тоқтатуы (қараңыз: фармакологиядағы төбе эффектісі). Екінші салада қолданылуының мысалы – деректерді жинаудағы төбе эффектісі, яғни сауалнамада барлық жауап берушілерді табыс санаттарына бөлу, бірақ сауалнама құралында өлшенген ең жоғары деңгейден жоғары табысқа ие жауап берушілерді ажыратпау. Есепке алынатын ең жоғары табыс деңгейі "төбе" құрады, бұл тәуелді айнымалының диапазоны осы нүктеден жоғары нақты мәндерді қамтымайтындықтан өлшеудің қателігіне әкеледі. Төбе эффектісі, егер қалыпты үлестіру тәуелді айнымалының ең жоғары мәнінде немесе одан жоғары бірнеше мәнді болжаса, кез келген уақытта пайда болуы мүмкін.
The "ceiling effect" is one type of scale attenuation effect; the other scale attenuation effect is the "floor effect". The ceiling effect is observed when an independent variable no longer has an effect on a dependent variable, or the level above which variance in an independent variable is no longer measurable. The specific application varies slightly in differentiating between two areas of use for this term: pharmacological or statistical. An example of use in the first area, a ceiling effect in treatment, is pain relief by some kinds of analgesic drugs, which have no further effect on pain above a particular dosage level (see also: ceiling effect in pharmacology). An example of use in the second area, a ceiling effect in data gathering, is a survey that groups all respondents into income categories, not distinguishing incomes of respondents above the highest level measured in the survey instrument. The maximum income level able to be reported creates a "ceiling" that results in measurement inaccuracy, as the dependent variable range is not inclusive of the true values above that point. The ceiling effect can occur any time a measure involves a set range in which a normal distribution predicts multiple scores at or above the maximum value for the dependent variable.
Деректерді жинау
Деректерді жинаудағы шектік эффект, тәуелді айнымалының дисперсиясы белгілі бір деңгейден жоғары өлшенбеген немесе бағаланбаған кезде, көптеген ғылыми салаларда деректерді жинау кезінде кездесетін жиі практикалық мәселе болып табылады. Мұндай эффект көбінесе деректерді жинау құралдарының шектеулерінен туындайды. Деректерді жинауда шектік эффект пайда болғанда, құрал көрсеткен жоғарғы деңгейде баллдар шоғырланады. Қатысушылар дұрыс жауапқа жағымсыз реакция болатынына сенгендіктен, өлшемге дұрыс жауап беруден бас тартуы мүмкін. Денсаулыққа әсер ететін өмір салты факторлары туралы халық арасында жүргізілетін сауалнамада темекі шегу әдеттері туралы сұрақтар болуы мүмкін. Респонденттің темекі шегуші екенін және темекі шегу туралы нақты жауап беруден бас тарту мүмкіндігін ескере отырып, сауалнама құралында сұралған темекі шегудің ең жоғары деңгейі "күнде екі немесе одан да көп бума" болуы мүмкін. Бұл шектік эффектке әкеледі, яғни күніне үш немесе одан да көп бума темекі шегетін адамдар, дәл екі бума темекі шегетін адамдардан ешқандай айырмашылыққа ие болмайды. Табыс туралы халық арасында жүргізілетін сауалнамада жоғары табыс диапазондарын қосудың орнына, "жылдық 100 000 доллар немесе одан да көп" деген ең жоғары жауап деңгейі болуы мүмкін, себебі сауалнама сұрақтары олардың табысын тым нақты анықтаса, респонденттер жауап беруден бас тартуы мүмкін. Бұл да шектік эффектке әкеледі, яғни жылдық 500 000 доллар немесе одан да көп табыс көретін адамдар мен жылдық 100 000 доллар табыс көретін адамдар арасында ешқандай айырмашылық болмайды. Жауап берудегі қателіктердің шектік эффект тудыруына сауалнамаға қатысушылардың ең жоғары есеп беруге болатын жауапты қанағаттанушы жауап деп санауы себепті, деректердің кластерленуі анық көрінеді. Темекі шегу әдеттерін зерттеуде жауап берудегі қателіктерді болдырмауға жасалған әрекет, өлшемнің негізгі дизайны арқылы шектік эффекттерге әкеледі.
A ceiling effect in data gathering, when variance in a dependent variable is not measured or estimated above a certain level, is a commonly encountered practical issue in gathering data in many scientific disciplines. Such an effect is often the result of constraints on data gathering instruments. When a ceiling effect occurs in data gathering, there is a bunching of scores at the upper level reported by an instrument. Participants may fail to respond to a measure appropriately based on whether they believe the accurate response is viewed negatively. A population survey about lifestyle variables influencing health outcomes might include a question about smoking habits. To guard against the possibility that a respondent who is a heavy smoker might decline to give an accurate response about smoking, the highest level of smoking asked about in the survey instrument might be "two packs a day or more". This results in a ceiling effect in that persons who smoke three packs or more a day are not distinguished from persons who smoke exactly two packs. A population survey about income similarly might have a highest response level of "$100,000 per year or more", rather than including higher income ranges, as respondents might decline to answer at all if the survey questions identify their income too specifically. This too results in a ceiling effect, not distinguishing persons who have an income of $500,000 per year or higher from those whose income is exactly $100,000 per year. The role of response bias in causing ceiling effects is clearly seen through the example of survey respondents believing the desirable response to be the maximum reportable value, resulting in a clustering of data points. The attempted prevention of response bias, in the case of the smoking habit survey, leads to ceiling effects through the basic design of the measure.
Құрал-сайманы бойынша шектеулер
Белгілі бір құралмен жиналатын деректердің диапазоны құралдың дизайнындағы қабілеттіліктің шектеулерімен шектелуі мүмкін. Көбінесе нақты бір құралдың жобалануы жоғарғы шек эффектілері мен төменгі шек эффектілері арасындағы компромисті қамтиды. Егер номиналды шкала бойынша өлшенген тәуелді айнымалының үлгі таралымының жоғарғы соңына сәйкес жауап санаттары болмаса, максималды мәнге берілген жауап шкаланың соңынан жоғары барлық мәндерді қамтуға тиіс. Бұл респонденттердің бір ғана максималды санатқа біріктірілуі нәтижесінде жоғарғы шек эффектісіне алып келеді, бұл осы шектен тыс ауытқуды дәл көрсетуге мүмкіндік бермейді. Бұл мәселе алдын ала анықталған диапазонды жауаптарды пайдаланатын көптеген сауалнамаларда кездеседі. Егер көптеген қатысушылардың құралдың жоғарғы шегіндегі айнымалыға бағалары болса, деректерді талдау қате ақпарат береді, себебі деректердегі нақты өзгерістердің бір бөлігі сол құралдан алынған бағаларда көрінбейді. Дегенмен, мұндай шоғырлану реакция уақытының табиғи физиологиялық шегін көрсетуі мүмкін, секундомердің сезімталдығынан туындаған бұрмалау емес (әрине, бұл жағдайда жоғарғы шек эффектісі болар еді). Қосымша статистикалық зерттеулер мен ғылыми сараптама бақылаулардың жоғарғы шек эффектісінен туындағанын немесе шындыққа сәйкес екенін анықтауға көмектеседі.
The range of data that can be gathered by a particular instrument may be constrained by inherent limits in the instrument's design. Often design of a particular instrument involves trade offs between ceiling effects and floor effects. If a dependent variable measured on a nominal scale does not have response categories that appropriately cover the upper end of the sample's distribution, the maximum value response will have to include all values above the end of the scale. This will result in a ceiling effect due to the grouping of respondents into the single maximum category, which prevents an accurate representation of the deviation beyond that point. This issue occurs in many types of surveys that use pre determined bracket style responses. When many subjects have scores on a variable at the upper limit of what an instrument reports, data analysis provides inaccurate information because some actual variation in the data is not reflected in the scores obtained from that instrument. However, this clustering could actually represent a natural physiological limit of response time, rather than an artifact of the stopwatch sensitivity (which of course would be a ceiling effect). Further statistical study, and scientific judgment, can resolve whether or not the observations are due to a ceiling or are the truth of the matter.
IQ тестілеуі
Дарынды білім беру саласындағы кейбір авторлар IQ тестілеуіндегі шекті мән эффектісінің жеке тұлғаларға теріс әсер ететіні туралы жазады. Олар кейде мұндай шектер интеллектуалды дарынды адамдардың IQ көрсеткіштерін жүйелі түрде төмендетеді деп мәлімдейді. Мұндай жағдайда, IQ тестілеу туралы жазбаларда "шек" терминінің қолданылуының екі түрлі жолын мұқият ажырату қажет. + IQ көрсеткіштері бір адам үшін әртүрлі IQ тесттерінде белгілі бір дәрежеде өзгеше болуы мүмкін (12-13 жас). (IQ балл кестесіндегі деректер мен оқушылардың псевдонимдері Kaufman 2009 ж. сілтеме жасайтын KABC II нормалау зерттеуінің сипаттамасына сәйкес бейімделген. Егер қандай да бір зерттеу, әсіресе пилоттық зерттеу, шекті мән эффектісін көрсетсе, осы эффектіні азайту және ақпаратты зерттеулер жүргізу үшін құралды түзетуге күш салу керек.
Some authors on gifted education write about ceiling effects in IQ testing having negative consequences on individuals. Those authors sometimes claim such ceilings produce systematic underestimation of the IQs of intellectually gifted people. In this case, it is necessary to distinguish carefully two different ways the term "ceiling" is used in writings about IQ testing. {| class="wikitable sortable" style="font size:small; float:right; text align:right; margin:0 0 0.5em 1em" summary="Sortable table showing actual I. Q. scores of twelve students on three different I. Q. tests, with students identified by pseudonyms in cited data source." |+ IQ scores can differ to some degree for the same individual on different IQ tests (age 12–13 years). (IQ score table data and pupil pseudonyms adapted from description of KABC II norming study cited in Kaufman 2009. If any research, especially the pilot study, shows a ceiling effect, efforts should be made to adjust the instrument so that the effect may be mitigated and informative research can be conducted.