Кіріспе

222 ж.б.д. македониялық-ахаялық одақ пен Спарта арасындағы шайқас

Селасия шайқасы 222 жылдың жазында Антигон III Досон басқарған Македония мен Ахая лигасы және Клеомен III патшаның басшылығындағы Спарта арасында өтті. Шайқас Лаконияның солтүстік шекарасындағы Селасияда болды және македониялық-ахаялық жеңіспен аяқталды. 229 ж.б.д. Клеомен Пелопоннестің үстем күші Ахая лигасына қарсы соғыс ашты. Бірнеше жорықтарда Клеомен ахаялықтарды жеңіп, Спартаны маңызды аймақтық державаға айналдырды. Бұл Ахая лигасының жетекші тұлғасы Сикиондық Аратусты Македония патшасы Антигон III Досоннан әскери көмек сұрауға итермеледі. Македониялықтар Ахаяның мықты Акрокоринт бекінісін оларға беру шартымен келісті. 224 ж.б.д. гректермен одақтасып, македониялықтар Пелопоннеске басып кірді. 222 ж.б.д. олар Лаконияда Клеоменді қоршауға алды. 222 жылдың жазында македониялық және ахаялық әскер Лаконияның солтүстік шекарасындағы Селасияға жетті, онда олар Клеоменнің әскері күтіп отырды. Ұзақ үзілістен кейін Антигон спарталықтардың Олимп және Эвас тауларындағы бекіністеріне шабуыл жасады. Македонияның оң жақ қанаты Эваста спарталықтардың сол жақ қанатын жеңіп алса, екінші жақтағы шайқас қызу болды. Бастапқыда македониялық фалангты кері тартқаннан кейін, спарталықтар македониялықтардың көптігінен шайқас алаңынан ығыстырылды. Клеомен Александрияға жер аударылуға мәжбүр болды, ал Антигон Спартаны басып алған бірінші спарталық емес генерал атанды.

Өмірбаян

Спарта патшасы Клеомен III көптеген маңызды Аркадия қалаларын басып алғаннан кейін, Пелопоннестің үстем мемлекеті Ахая лигасы Спартаға қарсы соғыс жариялады. Ахаялықтардың Сициондық Арат басшылығымен осы қалаларды қайтарып алуға жасаған тырақтары, Спарта өз бекінісін нығайта келе, көбінесе сәтсіз аяқталды. 226 жылы Ахаялықтардың келесі шабуылдары Ликей тауы және Ладокея шайқастарында қатты жеңіліске ұшырады. Ахаялықтардың жағдайы олардың бұрынғы одақтасы Египеттің Птолемей III қаржылық қолдауын Спартаға бұрған кезде одан да нашарлады. Птолемей Ахаялықтардың Македонияға қарсы жорығын субсидиялап отырды және енді Спартаның Македонияның күшін тежеуге тиімді одақтас болатынын шешті. Бұл Диме шайқасындағы Ахая әскеріне қарсы Спартаның керемет жеңісімен күшейді, бұл Лиганы Клеоменмен бейбітшілікке келуге итермеледі. Бейбіт келіссөздер сәтсіз аяқталғанда, Арат Македония патшасы Антигон III Досонға елшілер жіберіп, әскери көмек сұрады. Антигон Акрокоринттің мықты бекінісін Македонияға беру шартымен көмек көрсетуге уәде берді. Бұл талап көптеген Ахаялықтардың күшті наразылығын тудырды. Содан кейін Антигон Пелопоннеске жорық жасау үшін әскерін жинады.

Кіріспе

Антигон 20 мың жаяу әскері мен 1300 атты әскерімен Евбея аралы арқылы Пелопоннеске қарай жорық жасады. Олар бұл қадамға Аэтолия лигасының қарсылығына тап болғаннан кейін жүгінді, ол олар оңтүстікке қарай жылса, жолын кесумен қорқытты. Македония әскері Коринф тасқындысына жеткенде, Клеомен салған қамалдар жорығын тоқтатты. Қамалдарды бұзуға жасалған бірнеше әрекет үлкен шығынмен қайтарылды. Бірақ Аргос Спартаға қарсы көтеріліп, македониялық сарбаздардың көмегімен гарнизонын қуды. Бұл жеңіліс Клеоменді позициясын тастап, Аркадияға шегінуге мәжбүр етті. Осы уақытта Антигон Филипп II-нің Македония Грек лигасының жаңартылған нұсқасын, «Лигалар лигасы» деп атап, көптеген грек қалаларын осы Лигаға қосты. Антигон Клеоменге жақтасқан Аркадиядағы бірнеше қалаларды басып алды. Македония әскерлерін қыстау үшін үйлеріне қайтарғаннан кейін ол Ахаяға оралды. Сонымен қатар, Египеттің Птолемейі Клеоменге төлемдерді тоқтатты, осылайша Клеомен жалдамалы әскерлеріне ақы төлеуге қаражаты қалмады. Ақша табу үшін Клеомен гелоттарға ақы алғанда бостандық беруді ұсынды. Антигонның барлық македониялық әскерін жібергенін білген Клеомен Ахай лигасына шабуыл жасауға шешім қабылдады. Ол Аргос аумағына шабуыл жасамақ болғандай көрінді, бірақ бағытын өзгертіп, Мегалополиске шабуыл жасады. Спарталықтар қамалдың нашар жерін басып алып, қаланы иелене бастады. Мегалополис тұрғындары таң атқанға дейін спарталықтар қалада екенін білмеді, содан кейін азаматтардың кейбіреуі жасаған қарсы шабуылдың арқасында көптеген мегалополистер қашуға үлкерді. Клеомен мегалополистерге олар оның одағына қосылса, қалаларын қайтарып беруді ұсынды, бірақ ұсыныс қабылданбаған соң, қаланы тонап, қиратуға бұйрық берді. Мегалополистің тонау оқиғасы Ахай лигасы үшін үлкен соққы болды. Клеомен бұл сәтті Аргос аумағына шабуыл жасаумен жалғастырды, себебі Антигон адам жетіспеуіне байланысты оған қарсы тұра алмайтынын білді. Клеомен Аргос аумағына шабуыл жасаса, аргиулер Антигонға сенімсіздік білдіретініне үміттенді, өйткені ол олардың жерін қорғай алмады. Уолбанк бұл шабуылды «әсерлі демонстрация» деп бағалады, бірақ бұл Клеоменді шайқаста жеңу қажеттігін одан да анық көрсететін басқа ештеңе болмады.

Қарсы әскерлер

Антигон бұл шабуылға Македониядан әскерін қайтарып алу арқылы жауап берді. Лаконияға қарай жорыққа шыққан македониялық әскерге Пелопоннесте жиналған одақтастардың жасақтары қосылды. Полибий жиналған әскердің құрамында 29 200 адам болғанын хабарлайды. Македония бұл күшке 10 000 фалангист, 3 000 пельтаст және 300 атты әскер берді. Бұл санды 1 000 агриан, Фарсылық Деметрий басқаратын 1 600 иллирийлік, 1 000 галат, сондай-ақ 3 000 жалдамалы жаяу әскер және 300 атты әскер толықтырды. Грек одақтастарының жасақтары әскердің санын едәуір арттырды. Ахаялықтар 3 000 жаяу және 300 атты әскер, аркадиялықтар Серкида басқарған Мегаполистен 1 000 жаяу әскер, боеотиялықтар 2 000 жаяу және 200 атты әскер, акарнаниялықтар 1 000 жаяу және 50 атты әскер, ал эпироттар 1 000 жаяу және 50 атты әскермен көмектесті. Македониялықтардың жорылына қарсы тұру үшін Клеомен мүмкіндігінше үлкен күш жинауға кірісті. Ол 20 650 адамнан тұратын әскер жинады. Оның құрамына спарталық гоплиттер, македониялық фалангистер сияқты қаруланған 2 000 лакедемондық, периоэкт жасақтары және 650 атты әскері бар жалдамалылар кірді. Клеомен Лаконияның солтүстік шекарасындағы Селасия асуында орналасу үшін әскерін жылжытуға дейін Лаконияға апаратын жолдарды бірнеше бекіністер мен окоптармен нығайтуға үлкерді.

Шайқас

Антигон әскерімен Селасияға келгенде, олар спартан әскерінің Олимп және Евьяс тауларында мықты бекіністерде тұрғанын көрді, олардың арасымен Оенос өзені ағып жатты. Евклид периоктармен және одақтастарымен Евьяста орналасты, ал Клеомен спартандықтар мен жалдамалы әскерлермен Олимпты басып алды. Клеомен өз ат әскерін және жалдамалы әскерінің қалған бөлігін төбелер арасындағы жазыққа орналастырды. Спарталықтардың күшті орналасуы македониялықтарды лакедемондықтарға дереу шабуыл жасаудан тоқтатты. Антигон өз фалангаларын екі төбенің үстінде орналасқан лакедемондық жаяу әскеріне қарсы орналастырды, биіктіктерді басып алуға бұйрық берді. Оның ат әскері – македониялықтар, ахейлер, беотиялықтар және Александрдың басқаруындағы жалдамалылар – ортадағы жау ат әскерінің алдында тұрды. Одақтас оң қанат Евьястағы лакедемондықтарға қарсы шабуылға көшті, бірақ бастапқыда ат әскерімен бірге орналасқан жау жаяу әскерінің шабуылына ұшырады. Ауыр жаяу әскерінен қолдау алмаған одақтастар алдыңғы және артқы жақтан спартандықтардың күшті қарсылығына тап болды, сонда аркадиялық атшы Филопомен бұйрықтарды елемей, оны ұстанғандармен бірге шабуылға шықты. Бұл уақтылы бастама Евьястағы жеңіл жаяу әскерді қырып тастаудан сақтап қалды және жеңіске жол ашты, себебі иллириялықтар мен басқа жеңіл жаяу әскерлер спартандықтарды төбеден ығыстырып, Евклидты өлтірді. Шайқас аяқталғаннан кейін Антигон Филопоменнің батылдығын мақтап, өз қолбасшысы Александрта ескерту жасады. Олимптегі екі фаланга арасындағы шайқас ұзаққа созылды, бірақ Евьястан келген одақтас күштер жаудың қанатына шабуыл жасағанда, спартандықтар соңғы деміне дейін қарсы тұрды, олардың патшасы бірнеше серіктерімен бірге шайқас алаңынан қашып кетті. Плутархтың мәліметінше, 6000 спарталықтың арасында бар болғаны 200 адам ғана аман қалды, ал қалғандары ар-ұяттан сақтанып, қадірлі өлімді таңдады. Клеомен өзімен бірге ең жақын достарын алып, Гиттиумда кемеге мініп, Александриядағы анасы мен ұлдарына жетті, ол үш жылдан кейін қайтыс болғанға дейін шет елде тұрды.