Кіріспе

Шығыс Африканың этносы – түркана халқы. Олар Кенияның солтүстік-батысындағы Түркана округінің түпкі тұрғындары, шығысында Түркана көлімен, оңтүстікте покот, рендилл және самбуру тайпаларымен, батысында Угандамен, оңтүстік Суданмен (дидинга және топоса тайпалары) және солтүстікте Эфиопиямен шектесетін жартылай шөлейтті аймақта қоныстанған нилоттық халық.

Шолу

Кенияның 2019 жылғы халық санауына сәйкес, түркана халқының саны 1 016 174 адамды құрайды, бұл Кения халқының 2,14%-ы. Осы көрсеткіш түрканаларды Кениядағы үшінші ірі нилоттық этностық тобына айналдырады – календжин және луо тайпаларынан кейін, масаилардан сәл көп, ал Кенияның барлық тайпалары ішінде оныншы орында тұрады. Бұл көрсеткіш бастапқыда дау тудырып, жоспарлау министрі Уиклиф Опаранья оны тым жоғары деп мойындамағанмен, 2012 жылғы 7 ақпандағы сот шешімінде судья Мохаммед Варсаме Кения үкіметінің 2009 жылғы халық санауының түркана халқына қатысты деректерін қабылдағанын мәлімдеді. Олар өздерін ŋiTurkana (яғни ngiTurkana, түркана халқы немесе Турканның халқы) деп атайды, ал өз жерлерін "Туркан" деп біледі. Түркана тілі – шығыс нилоттық тілдер тобына жатады және оны түркана тілі деп те атайды. Олар өз тілдерін ŋaTurkana немесе aŋajep a ŋiTurkana деп атайды. Этностық топтың құрамында екі негізгі бөлім бар, олардың әрқайсысы тағы да аумақтық бөлімдерге бөлінеді. Негізгі бөлімдер: Нгимония, Нгисир және Нгисир емес бөлімдерге бөлінген; және Нгичууро, Нгилукумонг, Нгивояквара, Нгикаматак, Нгибилай және Нгикеботок бөлімдеріне бөлінген. Олар негізінен жартылай көшпелі мал өсірушілер, түйе өсірумен және себет тоқумен танымал. Ауызша дәстүрлерінде олар өздерін сұр бұқаның халқы деп атайды, бұл олардың тарихында маңызды рөл атқарған зебудың қолдануына байланысты. Соңғы жылдары дамуға көмек бағдарламалары түрканалар арасында балық аулауды енгізуге бағытталған (түркана қоғамының кейбір бөліктерінде бұл тыйым салынған), бірақ нәтижелері шектеулі болды. Белгілі түрканалардың қатарында 1988 жылғы Олимпиаданың 800 метрлік жүгірудегі чемпионы және 800 метрлік жүгірудегі бұрынғы әлемдік рекорд иесі Пол Эренг, супермодель Ажума Насенанья, «Алтын экологиялық сыйлықтың» иегері Икал Ангелей, марапатталған адам құқықтары қорғаушысы Экаале Эпакан, Түркана округінде ғана емес, одан тыс жерлерде де өзгерістерді қолдаушы және Кенияның ірі мемлекеттік қызметкерлері бар: Таиландтағы Кения елшісі, Ә.С. Доктор Ричард Титус Экай; Еңбек министрі, құрметті Джон Кийонга Муниес, Парламент депутаты; және құрметті Экве Этуро, Сенат спикері және Түркана Орталық округінің бұрынғы депутаты.

Шығу тегі

Түрканалар Атекер конфедерациясының бір бөлігі ретінде солтүстіктен Түркана алқабына кірді. Бұл топ ішкі дау-дамайлардың салдарынан бөлініп, ерекше тәуелсіз топтардың құрылуына әкелді. Түркана халқы келесі қақтығыста жеңіске жеткен топ ретінде қалыптасты, бұл Түркана мен басқа Атекер топтары арасындағы антагонизмге ұласты, олар Түрканаға қарсы әскери одақтар құрды. Түрканалар бағындырылған топтардан жастарды өз қатарына қосып, тағы да жеңіске жетті. Түркананың әскери күші мен байлығы қазіргі Түркананың солтүстік жазықтарында арта түсті. Түркана дәстүрінде Зебу малын өсіру және болжаушылардың (нгимурок) пайда болуы Түрканаға осындай байлық пен билікке ие болуға мүмкіндік берді делінеді. Зебу мен нгимуроктар бүгінгі күні де Түркана мәдениетінде маңызды орын алады.

Құру

Түркана халқының қалыптасуы ерекше топ ретінде дамыды, ол шекарасынан оңтүстікке қарай кеңейіп, оңтүстіктегі этностық халықтарды бағындырды. Түркана халқы жоғары тактика, қару-жарақ және әскери ұйымдастыру арқасында кездескен топтарды оңай жеңіп алды. 1600 жылдарға қарай Түркана алқабы Түркана халқы мен олардың одақтастары толық бақылауына көшті. Содан кейін Африканың еуропалық отарлауы басталарға дейін аймақтағы жергілікті этникалық қауымдастықтар арасында салыстырмалы бейбітшілік орнады. Дегенмен, Түркана халқы мен арабтар, суахилилер және Абиссиниялық құл сатушылар мен піл сүйегі саудагерлері арасында үнемі шағын қақтығыстар болып тұрды.

Колониялық кезең

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында Британ империясы Шығыс Африкаға біртіндеп кеңейіп, Турканамен қақтығысқа түсті. 1926 жылы Кениядағы британдық отаршылдық әкімшілігі Туркана халқын "де-факто бақылауға алды" және оларды Туркана округіне күштеп орналастырды. Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар кезінде Туркана жауынгерлері Корольдің Африкалық атқыштар (KAR) полкіне қатарына қосылды, бұл британдық отаршыл полк еді. KAR құрамында Туркана әскерлері Шығыс Африка науқанында итальяндық күштерге қарсы күресті. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін колониялық әкімшілік бірқатар Туркана халқын Туркана округіне күштеп көшірді.

Киім-кешек

Дәстүрлі түрде, ерлер де, әйелдер де тіктөртбұрышты тоқылған маталар мен жануар терілерінен жасалған орамалар киеді. Бүгінде бұл киімдер көбінесе Найробиде немесе Кенияның басқа жерлерінде өндірілгендіктен сатып алынады. Ерлер көбінесе орамаларын туника сияқты киеді, бір ұшын оң иығымен байланыстырады, сондай-ақ болаттан және ешкі терісінен жасалған білек пышақтарын тағады. Ерлер «экихолонг» деп аталатын тақтарды да алып жүреді, оларды ыстық құмға отырудың орнына қарапайым орындық ретінде пайдаланады. Бұл тақтар бас тіреуіш ретінде де қолданылады, басты құмнан жоғары ұстап, салтанатты бас әшекейлерін зақымданудан қорғайды. Ерлер бірнеше таяқ алып жүруі де сирек емес; біреуі жүруге және жүк көтергенде тепе-теңдікті сақтауға арналса, екіншісі, әдетте жіңішке және ұзын, мал шаруашылығы кезінде малды жетелеу үшін қолданылады. Әйелдер әдетте әшекей мойынға тағады және шаштарын толық қырқып алады, көбінесе шаштарының бос ұштарына мұжын бекітіледі. Ерлер шаштарын қырқып алады. Әйелдер екі матадан киім киеді, біреуін белге, екіншісін үстіне орайды. Дәстүрлі түрде әйелдердің іш киімдері үшін страус жұмыртқасымен әшекейленген былғары орамалар қолданылатын, бірақ қазір олар көптеген аймақтарда сирек кездеседі. Түркана халқы киім мен әшекейлерге ерекше мән береді. Киім түркі қауымындағы жас топтарын, даму кезеңдерін, оқиғаларды және жеке адамдардың немесе топтардың мәртебесін ажырату үшін қолданылады. Бүгінде көптеген түрканалар батыс стиліндегі киімді қабылдады. Бұл әсіресе Түркананың қалалық орталықтарында тұратын ерлер мен әйелдер арасында көрініс тапқан.

Мал шаруашылығы

Түркандар бірнеше өзенге, мысалы, Турквел және Керио өзендеріне сүйенеді. Бұл өзендер тасығанда, жаңа шөгінділер мен су өзен жазығына таралады, ол мол жаңбырдан кейін өңделеді, бірақ мұндай жаңбыр сирек болады. Өзендер құрғаған кезде, өзен төсегінде ашық құдықтар қазылады; олар малға су беру үшін, сондай-ақ адамдардың ішуі үшін пайдаланылады. Қоғамдық және мал суына арналған дамыған құдықтар өте аз немесе мүлдем жоқ, сондықтан отбасылар көбінесе малдары мен өздері үшін су іздеуге бірнеше сағат жұмсауға мәжбүр. Мал шаруашылығы – түркана мәдениетінің маңызды бір бөлігі. Түркана халқының негізгі мал басы – ешкі, түйе, есек және зебу. Бұл қоғамда мал тек сүт пен ет өндіруші ғана емес, сонымен қатар қалыңдық төлемі мен қоржық үшін қолданылатын валюта ретінде де қызмет етеді. Көбінесе, жас жігітке мал өсіруді бастау үшін бір ешкі беріледі, ол мал шаруашылығы арқылы одан да көп мал жинақтайды. Ал ол жеткілікті мал жинағаннан кейін, осы малдар әйел алу үшін саудаға сатылады. Түркана еркектерінің көп әйел алуы жиі кездеседі, себебі мал байлығы әрқайсысы қанша әйелге келісімге келе алатынын және оларды асырай алатынын анықтайды. Мал шаруашылығы түркандар мен көршілес тайпалар арасындағы қарым-қатынаста да маңызды рөл атқарады және аймақтағы соғыстың маңызды бір бөлігі болып табылады. Түркана қоғамында шабуылдар жиі болады, көбінесе олар Тапоса және Покот сияқты көршілес тайпалардан мал ұрлау мақсатымен жасалады. Кейде мұндай шабуылдар қатал қақтығыстарға әкеліп соқтырады, ондаған, тіпті жүздеген адамдар жарақаттанады немесе қаза болады. Терренс Маккейбтің "Мал бізді жауларымызға жеткізеді: Түркана экологиясы, саясаты және тепе-теңдіксіз жүйедегі шабуылдар" атты кітабында, шабуылдар салдарынан бірнеше адамның қаза болған оқиғалары келтірілген. Маккейб мұндай шабуылдар көбінесе түркандар мен покоттар арасында болып тұратынын және соңғы жылдары шабуылдардың күшеюін байқағанын айтады.

Тағам

Түркандар сүт, ет және қан үшін жануарларына сүйенеді. Жабайы жемістерді бұталардан әйелдер жинап, 12 сағат бойы пісіреді. Сойылған ешкілерді отқа қуырады. Етті пісірудің ең жақсы әдісі – қуыру. Түркандар покоттармен жүгері, бұршақ және көкөніс, ал маракветтермен темекі саудасына түседі. Түркандар қалалардан шай сатып алып, сүт қосып шай жасайды. Таңертең адамдар жүгері қамырын сүтпен жейді, ал түскі және кешкі астарға қарапайым жүгері қамырын (нангария) сорпамен жейді. Зебу тек мерекелерде жейді, ал ешкі көбірек жейді. Кейбір түркана рулары үшін (немесе маркалары, нгимачарин) балық табу болып саналады. Аң аулағаннан кейін ер адамдар қайтадан бал жинауға шығады, ол дәстүрлі тамақтағы жалғыз табиғи тәттілендіргіш. Түркандар негізінен мал шаруашылығына сүйенсе де, бірқатар азық-түлік өнімдерін өсіреді. Түркітауда сорго өсіру туралы көптеген зерттеулер жасалған. Мысалы, "Оңтүстік Түркістандағы сорго бақтары: көшпелі малшы халық арасындағы егіншілік" атты зерттеуде сорго өсіру өте өнімді болғанымен, мал шаруашылығына қарағанда қоршаған орта факторларымен көбірек шектеледі деп көрсетілген. Түркандардың көп жылдан бергі одақтасы – цзи тайпасы, кейде түркандарға сорго сыйлайды.

Үйлер

Үйлер иілгіш бұтақшалардан жасалған ағаш қаңқаға орнатылады, оған тұт ағашының (Hyphaene thebaica) жапырақтары, жануарлардың терілері немесе мүйіздерімен жабылады. Үй алты адамдық отбасыға сыйымды. Көбінесе, жаңбыр маусымында олар ұзартылып, сиырдың тыңайтқышымен жабылады. Жануарлар бұтақтардан жасалған қоршауда ұсталады. Климаттың өзгеруіне байланысты, көптеген Туркана халқы дәстүрлі мал өсіруден агропасторальдық шаруашылыққа көшуде.

Дәстүрлі дін

Түркандарда қасиетті мен беймәлім арасында айқын шекара жоқ. Осыған байланысты, түркандардың дәстүрлі діні түркандардың әлеуметтік құрылымынан немесе танымдық шындықтан ерекшеленбейді – дін мен мәдениет біртұтас. Түркандар – мал өсірумен айналысатын халық, олардың өмірі тіршілік ету ортасының қатал климатымен қалыптасады. Әр күні, адам өмірдің нығметтерін – суды, тамақты, малды және балаларды – ата-бабалардың рухын риза қылатын және қауымдағы бейбітшілікке қол жеткізетін тәсілмен табуға тырысу керек. Дәстүрлерді (ngitalio) күнделікті өмірде дұрыс сақтау, әлбетте, нығметке алып келеді. Нығмет – малдың, балалардың, тіпті тамақтың артуымен түсініледі. Адам тек Құдаймен (Акуж) және ата-бабалармен дұрыс қарым-қатынас арқылы, жамандықтан тиісті қорғау және қауымның рухани экономикасына қатысу арқылы ғана нығметке ие бола алады. Негізінде, түркандар Акуж деп аталатын Жоғарғы Күштің бар екеніне сенеді. Акуж туралы көп мәлімет жоқ, бірақ ол жалғыз әлемді жаратқан және өмірдің нығметтерін басқаратын күш екені белгілі. Сондай-ақ, ата-бабалардың – нгипеан немесе никикараманың бар екендігіне сену бар, бірақ олар қаһарланғанда мал сойып құрбандық шалуды талап ететін жаман күштер саналады. Ашуланған немесе алаңдаған кезде ата-бабалар отбасының мүшелеріне ие болып, олар арқылы сөйлей алады. "Ата-баба" – Экипе деп аталатын күш те бар, ол адамдардың күнделікті өмірінде одан да белсендірек көрінеді, бірақ тек жаман әсер етеді. Сондықтан, отбасын және өзіңді Экипе-нің зұлымдығынан қорғау туралы үлкен алаңдаушылық бар. Түркандардың христиандары мен миссионерлері Экипені Библиядағы Ібіліс немесе Шайтанмен теңестіреді, бұл Экипе туралы дәстүрлі түсініктерді "жаман рухтан" "Жамандықтан" ауыстырды. Түркандардың діни мамандары – нгимуроктар, тірі адамдар мен ата-бабалар арасында делдалдық қызмет атқаруды және қауымдағы мәселелерді шешуге көмектесуді жалғастыруда. Арабтар да халыққа Ислам дінін әкелді, сондықтан ерлер мұсылман болсын болмасын, сәукеле киеді.