Кіріспе

Сейахатнаме – бұл әдеби форма мен дәстүрдің атауы, оның мысалдары Омейяд дәуіріндегі араб саяхатшыларынан бастап, ислам әлеміндегі орта ғасырларда ғасырлар бойы кездеседі. Нақтырақ айтқанда, бұл атау Осман түрік саяхатшысы Евлия Челебидің (1611–1682) саяхат жазбаларына қатысты. Евлия Челебидің «Сейахатнамесі» осы дәстүрдің бір мысалы. Автордың нақты есімі – Дервиш Мехмед Зилли, ал «Евлия» – ол өзінің ұстазы Евлия Мехмед Эфендидің құрметіне алған псевдонимі. Евлия Челебидің әкесі сарайдың бас зергері болған, және әкесінің шеберлігінің арқасында Евлия сарайдың қамқорлығына ие болды. Құранды жатқа оқудағы қабілеті үшін Евлия IV Мурад сұлтанға ұсынылып, сарайға қабылданды, онда ол қаламгерлік, музыка, араб тілінің грамматикасы және тәжвидті жан-жақты меңгерді. 1638 жылы IV Мурадтың Бағдадқа жорығы алдында Евлия Портаның сипахиы болып тағайындалды. Көптеген қабілеттері мен әлеуметтік сатыда көтерілу мүмкіндігіне қарамастан, Евлия географияға үлкен қызығушылық танытып, өмірлік мақсаты – саяхаттауға байлығын жұмсады. Ол Осман империясы мен оның көршілерінің толық сипаттамасын жасау және өзінің саяхаттарының толық жазбасын бірінші тұлғада баяндау мақсатымен сапарға шықты.

Өзгеліктері мен шектеулері

Евлия тарихи фактілерге қарағанда аңыздарды көбірек ұнатады, кейде оқиғаны күлдірмелі ету үшін әңгімелерді ойлап шығарып немесе қолданады. Оның "Сейахатнаме" еңбегі XVII ғасырдағы жеңіл әдебиеттің туындысы болып табылады, ол XVII ғасырдағы қарапайым түрік тілінің және әсем стильден алынған сөздер мен тіркестердің аралас қолданылуының арқасында көптеген адамдарға түсінікті болды. Автордың кең аудиторияға ұмтылуы тарихи шындыққа немқұрайлы қарауының себебі болуы мүмкін. Ол кейбір оқиғаларды өзі көргендей немесе басынан өткізгендей жазған, бірақ жан-жақты зерттегенде, оның оларды тек естігені немесе әдеби көздерден білгені анықталды, бірақ ол оларға сілтеме жасамайды. Бұл кемшіліктерге қарамастан, Евлияның "Сейахатнаме" мәдени тарих, фольклор және география туралы құнды мәліметтер береді. Бұл еңбектің маңыздылығы XVII ғасырдағы Осман түрік зиялыларының мұсылман емес Батысқа қатысты көзқарасын көрсететін және сол кездегі Осман империясының басқару жүйесі мен ішкі құрылымын ашып көрсететін нәрседе жатыр. Оның еңбегінің құндылығына байланысты, түрік тілі мен ғылымында "Сейахатнаме" термині көбінесе Евлия Челебидің кітаптарын атау үшін қолданылады.

Аудармалар

Қазіргі түрік тіліне бірнеше аудармадан басқа, Евлияның "Сейахатнаме" кітабының маңызды бөлімдері араб, армян, босниялық, грек, венгр, румын, орыс және серб тілдеріне аударылған. Ең соңғы ағылшын тіліне аудармасы – Роберт Данкофф пен Сойонг Кимнің 2010 жылғы "Осман саяхатшысы: Евлия Челебидің Саяхат кітабынан таңдамалар" аудармасы, ол барлық томдардан үзінділерді қамтиды. Осман елшілерінің саяхаттары мен тәжірибелеріне арналған, осыған ұқсас жанр – сефәретнама (سفارت نامه), оның үлгілерін авторлары Сұлтан мен жоғары басқаруға ұсыну үшін өңдеген, сондықтан олар жартылай ресми сипатқа ие, бірақ олар жалпы оқырман үшін де қызығушылық тудырды.