Кіріспе
Адамдарды қара, ақ сияқты сипаттау – адамзатты тері түсі бойынша жасалған кездейсоқ бөлініс. Адам нәсілдерін тері түсінің арқасында анықтау, кем дегенде бірнеше физиологиялық ерекшеліктердің бірі ретінде, ежелгі заманнан бері қолданылып келеді. Мұндай бөліністер раввиндік әдебиеттерде де, жаңа заманғы ғылымда да кездеседі, көбінесе адамзатты төрт немесе бес санатқа бөліп, түс негізінде белгіленген: қызыл, сары, қара, ақ және кейде қоңыр. Санаттардың саны кездейсоқ және субъективті екендігі бұрыннан мәлім болған, әртүрлі этникалық топтар әртүрлі уақытта әртүрлі санаттарға жатқызылған. Франсуа Бернье (1684) тері түсін нәсілдік белгі ретінде пайдаланудың дұрыстығына күмән келтірсе, Чарльз Дарвин (1871) санаттар арасындағы біртіндеп болатын айырмашылықтарды ерекше атап көрсеткен. Бүгінде ғалымдардың көпшілігі нәсілдің типологиялық ұғымдарының ғылыми негізі жоқ деген пікірде келіседі.
Identifying human races in terms of skin colour, at least as one among several physiological characteristics, has been common since antiquity. Such divisions appeared in rabbinical literature and in early modern scholarship, usually dividing humankind into four or five categories, with colour based labels: red, yellow, black, white, and sometimes brown. It was long recognized that the number of categories is arbitrary and subjective, and different ethnic groups were placed in different categories at different points in time. François Bernier (1684) doubted the validity of using skin color as a racial characteristic, and Charles Darwin (1871) emphasized the gradual differences between categories. Today there is broad agreement among scientists that typological conceptions of race have no scientific basis.
Антикалықтан 1600-жылдарға дейін
Растық топтарды тері түсі бойынша жіктеу классикалық антикалық дәуірде кең таралған. Мысалы, б.з.д. 300 жылға дараланған грек трактаты «Physiognomica»-да мұндай жіктеу кездеседі. 17 ғасырдағы Еуропадағы антропологияға нәсілге арналған «түс терминологиясының» ежелгі дәуірден бері таралуы раввиндік әдебиет арқылы жүзеге асты. Атап айтқанда, Pirke De Rabbi Eliezer (ортағасырлық раввиндік мәтін, шамамен 7-12 ғасырлар аралығында жазылған) адамзатты Нұхтың үш ұлы – Шем, Хам және Яфет негізінде үш топқа бөледі: «Ол [Нұх] Шемді және оның ұлдарын ерекше жарылқады, (оларды) қара, бірақ сұлу етіп [wikt:שחור], оларға қоныстанған жерді берді. Хам мен оның ұлдарын жарылқады, (оларды) қара, қарасұрқай сияқты етіп [שחורים כעורב], оларға теңіз жағасын мұра етіп берді. Яфет пен оның ұлдарын жарылқады, (оларды) толығымен ақ етіп [כלם [[:wikt:לבן#Иврит тілінде], оларға шөл және оның егістіктерін мұра етіп берді» (Gerald Friedlander, 1916, 172-бет). Раввин Елиезер және басқа раввиндік мәтіндердегі бұл жіктелуді Georgius Hornius (1666) қабылдады. Hornius-тің схемасында яфеттер (ирандық этнос және кельттер) «ақ» (albos), эфиопиялықтар мен хамейлер «қара» (nigros), ал үндістер мен семиттер «қоңыр сары» (flavos) болып жіктеледі, ал еврейлер Мишна Санхедринге сүйене отырып, қара да, ақ та емес, «жарық қоңыр» (buxus, талдың түсі) түске ие болғандықтан жіктелуден босатылады. François Bernier 1684 жылы анонимді түрде жарияланған қысқа мақаласында «Нұхтың» жіктелуінен алшақтап, географиялық таралуға емес, физиологиялық айырмашылықтарға негізделген адамзаттың ірі кіші топтарын қарастыруды ұсынады. Француз тілінде жазған Bernier [[:wikt:race#French] терминін немесе оның синонимі [[:wikt:espèce "түр, жат" сөздерін қолданады, ал Hornius «тайпа» деген мағынадағы tribus немесе «халық» деген мағынадағы populus сөздерін қолданған. Bernier тері түсіне негізделген жіктелуді ашық түрде қабылдамайды, үнділердің қара терісінің Күнге ұшыраудың нәтижесі екенін, ал кейбір азиялықтардың сары түсі, шын мәнінде ерекшелік болғанымен, жеке категория құруға жеткіліксіз екенін айтады. Оның орнына, оның бірінші категориясына Еуропаның көп бөлігі, Таяу Шығыс және Солтүстік Африка кіреді, соның ішінде Нил аңғарындағы және Үндістан түбегіндегі халықтар, олардың терісі Күннің әсерінен «қараға» жақын деп сипатталады. Оның екінші категориясына Сахарадан оңтүстік Африканың көп бөлігі кіреді, бұл да тек тері түсіне емес, сонымен қатар мұрын мен еріннің пішіні сияқты физиологиялық ерекшеліктерге негізделген. Оның үшінші категориясына Оңтүстік-Шығыс Азия, Қытай және Жапония, сондай-ақ Татарстанның бір бөлігі (Орталық Азия және Шығыс Московия) кіреді. Бұл санатқа кіретіндер ақ деп сипатталады, жіктеу тері түсіне емес, бет ерекшеліктеріне негізделген. Оның төртінші категориясы – лаппалар (Lappons), олар жабайы нәсіл ретінде сипатталады, олардың бет-әлпеттері аюларды еске салады (бірақ автор бұл туралы құлақтан естігенге сүйенетінін мойындайды). Соңында Американың тума халықтары «олив» (olivastre) терісінің түсімен сипатталған бесінші топ болып саналады. Автор сонымен қатар, Сахарадан төменгі басқа халықтардан айтарлықтай ерекшеленетін «Жақсы Үміт мүйісінің қара адамдары» сияқты қосымша санаттарды қосу мүмкіндігін қарастырады.
"He [Noah] especially blessed Shem and his sons, (making them) black but comely [[[:wikt:שחור], and he gave them the habitable earth. He blessed Ham and his sons, (making them) black like the raven [שחורים כעורב], and he gave them as an inheritance the coast of the sea. He blessed Japheth and his sons, (making) them entirely white [כלם [[:wikt:לבן#Hebrew], and he gave them for an inheritance the desert and its fields" (trans. Gerald Friedlander 1916, p. 172f.) This division in Rabbi Eliezer and other rabbinical texts is received by Georgius Hornius (1666). In Hornius' scheme, the Japhetites (identified as Scythians, an Iranic ethnic group and Celts) are "white" (albos), the Aethiopians and Chamae are "black" (nigros), and the Indians and Semites are "brownish yellow" (flavos), while the Jews, following Mishnah Sanhedrin, are exempt from the classification being neither black nor white but "light brown" (buxus, the color of boxwood). François Bernier in a short article published anonymously in 1684 moves away from the "Noahide" classification, proposes to consider large subgroups of mankind based not on geographical distribution but on physiological differences. Writing in French, Bernier uses the term [[:wikt:race#French, or synonymously [[:wikt:espèce "kind, species", where Hornius had used tribus "tribe" or populus "people". Bernier explicitly rejects a categorization based on skin color, arguing that the dark skin of Indians is due to exposure to the Sun only, and that the yellowish colour of some Asians, while a genuine feature, is not sufficient to establish a separate category. Instead his first category comprises most of Europe, the Near East and North Africa, including populations in the Nile Valley and the Indian peninsula he describes as being of a near "black" skin tone due to the effect of the sun. His second category includes most of Sub Saharan Africa, again not exclusively based on skin colour but on physiological features such as the shape of nose and lips. His third category includes Southeast Asia, China and Japan as well as part of Tatarstan (Central Asia and eastern Muscovy). Members of this category are described as white, the categorization being based on facial features rather than skin colour. His fourth category are the Lapps (Lappons), described as a savage race with faces reminiscent of bears (but for which the author admits to rely on hearsay). Finally, the natives of the Americas are considered as a fifth category, described as of "olive" (olivastre) skin tone. The author furthermore considers the possible addition of more categories, specifically the "blacks of the Cape of Good Hope", which seemed to him to be of significantly different build from most other populations below the Sahara.
1945 жылдан кейінгі нәсілдік санаттар
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, көбірек биологтар мен антропологтар «жыныс» терминін расизм саяси идеологиясымен байланысты болғандықтан қолдануын тоқтатуға көшті. Осылайша, 1950-ші жылдардағы ЮНЕСКО-ның «Жыныс мәселесі» мәлімдемесі «жыныс» түсінігіне «этникалық топтар» терминін қолдануды ұсынды. Еуропид, монголоид, негроид, австралоид сияқты санаттар сот-медициналық антропология сияқты салаларда қолданылуда. Кейбір елдерде көп нәсілді халықтың ресми санақтарында түс терминологиясы қолданылады, мысалы, АҚШ-та ресми санаттар – «қара», «ақ», «азиялық», «үндістер және Аляска тумалары» және «Гавайи және Тынық мұхиты аралдарының тумалары», ал Ұлыбританияда (1991 жылдан бері) ресми санаттар – «ақ», «азиялық» және «қара». Дегенмен, кейбір азиялықтар өздерін «сары» деп мақтан тұтып, осы сөзді қайта пайдалануға тырысты. Сол сияқты, кейбір үндістер «қызыл» терминін қайта пайдалануға ұмтылды. Түске негізделген жіктемелердің көп бөлігі АҚШ тарихының әртүрлі кезеңдерінде саяси маңызға ие болған топтарға қатысты (мысалы, иммигранттар толқынының бір бөлігі), ал бұл санаттарда Таяу Шығыстан немесе Орталық Азиядан келген адамдар сияқты басқа топтарға қатысты нақты белгілер жоқ. Көптеген испаниялықтар, әсіресе метистер, 20-шы ғасырдан бері өзін «бронзалық нәсіл» (la raza de bronce) деп таныстырады. «Зәйтүн» термині кейде Жерорта теңізі, Оңтүстік Азия, Латын Америкасы және Тынық мұхиты аралдарының халқына қатысты қолданылады.
Түстердің символикасы және терминологияның қолданылуы
Мартиникада туған француз Франц Фанон және африкалық америкалық жазушылар Лэнгстон Хьюз, Майя Анжелу және Ральф Эллисон сияқтылар «қара» сөзіне байланысты жағымсыз символдардың жағымды символдардан көп екенін жазды. Олар ақ және қара түстерге қатысты жақсы мен жаманның қарама-қарсылығы адамдардың санасында бейсана түрде дискриминациялық сөздерді тудырады деп санайды. 1970 жылдары Америка Құрама Штаттарында «негр» термині «қара» терминімен ауыстырылды.
Тоналдылық
Кейбір қоғамдарда адамдар тері түсінің нюанстарына сезімтал болуы мүмкін, бұл нәсілдік араласудың немесе альбинизмнің салдары болуы мүмкін және билік пен мәртебеге әсер етуі мүмкін. 1930 жылдардағы Гарлем сленгінде мұндай айырмашылықтар «ашық сары (жасыл), сары, ашық қоңыр, вазелин қоңыр, мөр қоңыр, қара қоңыр, күңгірт қоңыр» тондық шкаласымен сипатталды. Бұл терминдер кейде блюз музыкасында, әндердің мәтінінде де, орындаушылардың аттарында да кездесетін. 1920 жылдары Джорджияда Уилли Перриман үлкен ағасы Руфустың ізімен қадам басып, блюз пианиношысы болды: екеуі де альбинос негрлер, олардың терісі ақ, шашы қызғылт және көру қабілеті нашар болды. Руфус бұрыннан «Қызыл тұқым» деп танымал болса, ал Уилли «Пиано Ред» атымен белгілі болды. Сол штаттан шыққан пианиношы және гитарист Тампа Ред сол кезде Чикагода мансабын дамытты: оның аты оның ақшыл тері түсінен немесе қызғылт шашынан болуы мүмкін. Соңғы кезде Кариб аймағында да мұндай жіктелулер байқалады. Барбадостықтар бір-біріне қатысты көзқарастарында тері түсі маңызды рөл атқарады және «қоңыр тері, ақ тері, күміс тері, ашық қоңыр, қызыл, және мулат» сияқты терминдерді қолданады. Тринидадтағы расизмді зерттеуде адамдардың көбінесе тері түсімен сипатталатыны айтылады, ал жіктелулер мынадай: «ЖОҒАРЫ ҚЫЗЫЛ – жартылай ақ, жартылай қара, бірақ қоңырдан «ашық» тері: ЖОҒАРЫ ҚОҢЫР – қарадан ақ, ақшыл тері: ДАУГЛА – жартылай үнді және жартылай қара: АҚ ТЕРІ немесе АШЫҚ ТЕРІ – аздап қара, бірақ көбірек ақ: ТРИНИ АҚ – мүмкін толық ақ емес, басқалар сияқты мінез-құлық көрсетеді, бірақ терісі ақ». Ямайкада альбинизмге ұрсып қараушылықпен қарайды, бірақ альбинос регги әншісі Yellowman мұндай көзқарасқа қарсылық білдіру үшін өзінің сахналық атын алды және осы стереотипті жоюға көмектесті.
Америка Құрама Штаттары
Америка Құрама Штаттарындағы нәсілдік сегрегация екіұшты жіктеуге негізделген – ақ және ақ емес, онда "ақ" түс "тазалықты" білдіргендіктен, тіпті ақ нәсілдің ең кішкентай мөлшері болған адам да ақтардың жеңілдіктерінен шеттетілді, ал нәсілдік араластық адамдар санаты болған жоқ. 1896 жылы бұл қағида Плесси және Фергюсон ісінде Жоғарғы Сот шешімімен бекітілді. Дәстүрлі түрде ең басты айырмашылық "ақ" және "қара" арасында болды, бірақ жапон-американдықтар екі жаққа да қабылдануы мүмкін еді. Нәсілдік топтар одан әрі жіктелген сайын, "ақ" түс тар мағынада түсіндіріліп, қалғандарының бәрі "түсті терілі адам" деп жіктелді, бұл "ақ" адамдардың нәсілі жоқ екенін, ал "түсті терілілердің" нәсілдік жіктелуі маңызды емес екенін көрсетеді. 1960 жылдардағы университеттердегі наразылықтар кезінде бес жолақты – қызыл, қара, қоңыр, сары және ақ түстерден тұратын "Тұрлар туы" қолданылды. Дереккөздің сенімділігі күмәнді: date=March 2018.
2000 жылғы АҚШ халық санауында өзін-өзі анықтаған бес нәсілдің екеуі түспен белгіленген. Бұл "сары" (Шығыс азиялықтар үшін) және "қызыл" (туған американдықтар үшін) сияқты терминдердің нәсілшілдікпен байланысты тарихи жағымсыз ассоциацияларына байланысты. Көптеген Таяу Шығыс американдықтары АҚШ халық санауында оларға нәсілдік мәртебе берілмейтініне сын айтты, себебі олар АҚШ халық санауында "ақ" деп жіктеледі. Сонымен қатар, Азия термині АҚШ-та этникалық жағынан алуан түрлі азиялық халықтарды – мысалы, қытайлықтарды, үндістерді, филиппиндерді және жапондықтарды біріктіргенімен, оның кең таралған қолданылуы тек Шығыс азиялықтарға қатысты деп сынға ұшырады. Бұл кейбір Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азиялық американдықтарды Шығыс Азиялық американдықтардан өзінше көрсету үшін "қоңыр азиялық" терминін қолдануға итермеледі.