Кіріспе

Ливандық саясаткер (1970 жылы туған)

Саад Эль Дин Рафик Аль Харири (سعد الدين رفيق الحريري; 18 сәуір 1970 жылы туған) – Ливанның саудиялық саясаткері, 2009 жылдан 2011 жылға дейін және 2016 жылдан 2020 жылға дейін Ливанның премьер-министрі болды. Рафик Хариридің ұлы, ол 2007 жылдан бері «Болашақ қозғалысы» партиясын құрып, басқарып келеді. Ол 14 наурыздағы альянстың «ең беделді тұлғасы» ретінде танылады. Харири 2009 жылдың 9 қарашасынан 2011 жылдың 13 маусымына дейін Ливанның премьер-министрі қызметін атқарды. Шетелде үш жыл тұрғаннан кейін, ол 2014 жылдың 8 тамызында Ливанға оралды және 2016 жылдың 18 желтоқсанынан 2020 жылдың 21 қаңтарына дейін екінші рет премьер-министр болып тағайындалды. Хариридің 2017 жылдың 4 қарашасында Сауд Арабиясының мемлекеттік телеарнасында жариялаған отставкаға кететіні туралы күтпеген хабарламасы Ливандағы Иран-Сауд Арабиясы арасындағы ықпалдасу арқылы туындаған қақтығыстың бір бөлігі ретінде қарастырылды және Ливан мен Сауд Арабиясы арасындағы шиеленіске әкелді. Президент Мишель Аунның «әрі қарай кеңескеннен кейін оны тоқтата тұру» туралы өтініші бойынша отставка кейіннен күшінен шығарылды. 2019 жылдың 29 қазанында, 2019-20 жылдардағы Ливанның наразылықтары кезінде ол өзінің және үкіметінің отставкаға кететінін жариялады. 2020 жылдың 22 қазанында премьер-министр етіп тағайындалды, бірақ үкімет құра алмады және 2021 жылдың 15 шілдесінде отставкаға кетті. 2022 жылдың 24 қаңтарында ол саяси қызметке қатысуын тоқтататынын және 2022 жылдың 15 мамырында өтетін парламент сайлауына қатыспайтынын мәлімдеді.

Ерте өмір және білім

Саад Харири 1970 жылдың 18 сәуірінде Сауд Арабиясының Эр-Рияд қаласында дүниеге келді. Ол Рафик Харири мен оның бірінші әйелі Нидал Бустанидің ұлы, ол Ирактан, Бағдат қаласынан шыққан курд текті әйел. Оның ата-анасы оқу оқып жүргенде танысқан.

Бизнес

Саясатқа кірмес бұрын, Харири 1994 жылдан 2005 жылға дейін Таяу Шығыс және Африкада телекоммуникация саласындағы мүдделерді ілгерілеткен Oger Telecom атқару комитетінің төрағасы болды. Одан бөлек, Харири Omnia Holdings компаниясының төрағасы және Oger International Entreprise de Travaux Internationaux, Saudi Oger, Saudi Investment Bank, Saudi Research and Marketing Group және ливандық Future TV телеарнасының кеңес мүшесі болды.

Саяси мансап

2005 жылғы 20 сәуірде Харири отбасы Саад Хариридің марқұм әкесі құрып, басқарған, негізінен сүнни бағытты ұстанатын «Болашақ қозғалысына» жетекшілік ететінін жариялады. Ол 14 наурыз альянсының, «Сидр революциясынан» туған саяси топтардың коалициясының басшысы болды. Бұл революция, жаппай халықтық наразылықтар мен Батыс елдерінің қолдауы арқасында 29 жылдық қанағаттан кейін 2005 жылы Сирия әскерлерінің Ливаннан шығуына әкелді. WikiLeaks құжаттарына сәйкес, Харири 2006 жылғы Ливан соғысы кезінде 20 тамызда елші Джеффри Д. Фелтманмен кездесті. Кездесу барысында ол армия командирі Мишель Сулейманды Хезболлаға деген бағыныштылығы үшін сынады, оның оларға қолдау білдірген мәлімдемесінен кейін. Сондай-ақ ол парламент спикері Набих Берриге Бейрут халықаралық әуежайының кеме жөнелту станциясындағы шиит офицерлерін ауыстыруды сұрады, БҰҰ осыны қалайтынын айтты. Одан әрі, ол Берриге мүмкіндік болса, Хезболланы «жоюға» дайын екенін жеткізді.

Бірінші билік пен құлдырау

Харири алғаш рет 2009 жылдың 9 қарашасынан 2011 жылдың 13 маусымына дейін премьер-министр болып сайланды. 2011 жылдың 12 қаңтарында Харири президент Барак Обамамен бірге суретке түскеннен кейін бірнеше минут өткен соң, оппозициялық партиялар оның біртұтас үкімет кабинетінен отставкаға кетіп, үкіметтің құлауына себеп болды. Хезболла және оның одақтастарының кетуі Рафик Хариридің қазасын тергеуден туындаған саяси шиеленістерге байланысты болды. Хезболланың жекелеген адамдары Рафик Харириді өлтіруге қатысқан деп айыпталды, сондай-ақ бұл сот процесінде Хезболла мүшелері бұрынғы премьер-министр Рафик Хариридің өлтірілуіне кінәлі деп танылуы күтілді. Үкімет құлағаннан кейін айыптамалардың "жақын арада жариялануы" туралы ақпарат тарады, бірақ конституция бойынша, айыптаманы қабылдайтын үкімет болмады, себебі Ливан тарихында үкімет үштен бір бөлігінің отставкаға келуінен кейін алғаш рет құлады. Алдын ала айыптамалар күтілгендей 17 қаңтарда жарияланды, бірақ олар ӘТҰ (STL) бекітуін күтіп тұрды. Үкімет шамамен 14 ай ғана билікте болды және оппозиция тарапынан тиімсіз деп есептелді; оның құлауы 2006-2008 жылдардағы саяси тұйықталу мен шиеленіске ұқсас жағдайды тудырды. Харири төрт ай бойы міндетін атқарушы премьер-министр ретінде қызмет етті. Ол өзінің одақтастарымен бірге жаңа басшыны тағайындау үшін "келісімдерге" қатысатынын айтып, дағдарыстан шығудың жолын табуға уәде берді. Ливан парламентінің спикері және 8 наурыз альянсының мүшесі Набих Берри 16 қаңтарда Сүлейменнің жаңа үкімет құру бойынша ресми келіссөздерді бастайтынын мәлімдеді. Алайда, 8 наурыз Харири үкіметіне енбейтінін хабарлады. Хезболланың депутаттарының бірі Мохаммад Раад, олардың партиясы "қарсылық тарихы бар" премьер-министрлікке үміткерді ұсынатынын айтты. 14 наурыз Харириден басқа ешкімді қабылдамайтындарын мәлімдеді. Оның блогының депутаты Бутрос Харб: "Саад Харирисіз елде үкіметті көре алмаймын" деді. 2011 жылдың 13 маусымында Ливанның жаңа үкіметі құрылды, оның төрағасы Нажиб Микати болды. Микати 8 наурыз жетекшілігіндегі үкіметтік коалиция құрды.

Екінші мандат

Екі жылдан астам уақыт президент сайлауда тоқтап тұрғаннан кейін, Мишель Аун сайланды. Ұзақ өтпей Аун Харириді екінші рет премьер-министр етіп тағайындаған жарлыққа қол қойды және ол 2016 жылдың 18 желтоқсанында қызметке кірісті. Иран Саад Хариридің мәлімдемелерін қатты жоққа шығарып, оның отставкасын АҚШ, Израиль және Сауд Арабиясының Таяу Шығыстағы жағдайды шиеленістіру үшін жасаған қастандық деп бағалады. Ливан армиясы қолдарындағы барлау мәліметтері мен жүргізіліп жатқан тергеулер елдегі кісі өлтіру жоспарының жоқ екенін көрсеткенін мәлімдеді. Иранға жақын немесе шиалық ливандық топтардың көпшілігі, соның ішінде «Хезболла», Харириді Сауд Арабиясының тұтқынға алғанын бірінші болып айыптады; Хариридің жақтастары мен Сауд Арабиясының шенеуніктері кейіннен бұл айыптаманы жоққа шығарды. Ливандық бірнеше сарапшылар Сауд Арабиясында жарияланған Хариридің суреттерін, олардың тұтқынға алынған адамдардың суреттерімен ұқсас болуына байланысты сықақ етті. Хезболлаға қарсы блогер Майкл Янг Хариридің Сауд режимінің нақты тұтқыны емес деп ойлайтынын, бірақ жағдай олардың арасындағы тығыз байланысты растағанын айтты. Алайда, ливандық-американдық саясаттанушы Ас'ад Әбу Халил сауилықтардың Харириді тұтқындап, физикалық күш қолданып, оған шабуыл жасап, содан кейін отставкасын жариялауға мәжбүр еткенін мәлімдеді. Қараша айында Хариридің Сауд Арабиясынан Біріккен Араб Әмірліктеріне жол тартқаны хабарланды. Хариридің партиялық баспасөз қызметі оның Бахрейнге, содан кейін Бейрутке баратынын хабарлады, бірақ екі сапар да кейіннен тоқтатылып, ол Риядқа қайтарылды. Әдетте Сауд Арабиясымен одақтас Хариридің жақтастары, енді Сауд Арабиясының Хариридің бостандығын шектеуіне қатысты басқа партияларға қосылды. Ливан үкіметінің көп бөлігі оның оралуын талап етті. 11 қарашада Ливан президенті Мишель Аун: «Ливан өзінің премьер-министрінің халықаралық келісімдерге және мемлекеттер арасындағы қатынастардың қалыпты ережелеріне қайшы келетін жағдайға түскенін қабылдамайды» деген мәлімдеме жасады. Кейін қараша айында Харири Франция президенті Эммануэль Макронмен кездесу үшін Францияға кетті. Макрон оның әйелі мен балаларын өзімен бірге алып кетуін тікелей сұрады. Ол мұндай сұранысты Хариридің француз азаматтығы болғандықтан жасауға мүмкіндік алды. Ол Сауд Арабиясында болған оқиға туралы айтудан бас тартты және оқиғалар құпия болып қалатынын мәлімдеді. 5 желтоқсанда ол отставкасын кері алып, үкімет мүшелерінің барлығы араб елдеріндегі қақтығыстарға араласпауға келіскенін мәлімдеді.

2019 жылғы наразылық және отставка

2019 жылдың қазан айының ортасында халықтық наразылық қозғалысы саясатта есеп беруді және ашықтықты арттыруды талап ете бастады. Ливан халқы оның үкіметін сыбайлас деп санайтын. Триполидегі Фирас Аль Алидің, Хариридің серігінің кеңсесінің сыртынан оқ атылғандығы естілді. Оқиғада ешкім зардап шекпеді, қауіпсіздік күштері дереу әрекет етті. 21 қазанда бүкіл елде жалпы ереуіл жарияланып, елдегі экономикалық проблемаларды тоқтату талап етілді. Бейруттегі наразылардың бір бөлігі әлеуметтік желідегі шақырудан кейін демонстрациядан қалған қоқысты тазалай бастады, көшелерді таза және түзу ұстау үшін. Түстен кейін үкіметтің төтенше отырысы өтті. Отырыстан кейін Премьер-министр Харири баспасөз мәслихатын өткізіп, заң шығарушылар мен парламент мүшелерінің жалақысын жартысына дейін төмендету, 2020 жылы Ливанның орталық банкі мен банк секторының көмегімен дефицитті шамамен 3,4 миллиард АҚШ долларына дейін азайту, кедейлікте өмір сүретін отбасыларға қаржылық көмек көрсету және 160 миллион АҚШ доллары көлемінде тұрғын үй несиесі беру сияқты бірнеше экономикалық реформалар жариялады. Бұл ұсыныстар наразылықты басуға жеткіліксіз болды. 22 қазанда Харири АҚШ, Ресей, Франция, Ұлыбритания, Германия, Италия және Еуропалық Одақтың елшілерімен, сондай-ақ Қытай, Біріккен Ұлттар Ұйымы және Араб Лигасының өкілдерімен кездесті. Харири жоспарланған реформалар туралы айтып, наразылардың бейбіт протесттеу құқығының маңыздылығын атап өтті. Ливанды қолдау тобының өкілдері экономикалық реформаларды және наразылардың қауіпсіздігін қолдауларын білдірді, сонымен қатар Ливан басшыларын ел азаматтарымен ашық диалог жүргізуге шақырды. 23 қазанда Харири қаржы және экономикалық реформаларға жауапты министрлік комиссиясымен кездесіп, мемлекеттік қаражатты қайтару туралы заң жобасын талқылады және Жоғарғы сот кеңесінен он күн ішінде ұсыныстар сұрады. Кешке қарай Харири Прогрессивті социалистік партияның өкілдерімен кездесіп, елдегі соңғы жағдайлар туралы әңгімелесті. Ливандық друздар қауымының шейхы Акл бостандық, қауіпсіздік және тұрақтылық құқықтарын қорғау үшін үкіметтік диалогқа шақырды. 29 қазанда Харири "Бұл мыңдаған ливандықтардың өзгерісті талап етуіне жауап" деп мәлімдеп, отставкаға кетті. Келесі күні Президент Мишель Аун отставкасын қабылдады, бірақ Хариридің орнын басатын адам тағайындалғанша оның қызметте қалуын өтінді. Бұрынғы білім министрі Хасан Диаб 2020 жылдың 21 қаңтарында осы лауазымға тағайындалды. 2020 жылдың 10 тамызында Диаб Бейрутте болған жарылыстан кейін, Ливан үкіметінің оқиғаны болдырмағаны үшін күшейген саяси қысым мен ашу-ызаға байланысты отставкаға кетті, бұл елдегі саяси шиеленістер мен толқуларды одан әрі күшейтті. 16 желтоқсанда түскі уақытта Президент Аун Саад Хариридің премьер-министр болып тағайындалуы күтілген парламенттік консультацияларды кейінге шегерді. Себебі Харириді енді парламенттегі негізгі христиандық партиялар қолдамайтын. Түнде наразылар Саад Хариридің Бейруттегі үйіне жақын жиналып, оның қайта тағайындалуына қарсылық білдірді. Сонымен қатар, наразылардың тағы бір тобы Бейрутке келді, бір ай бұрын шыққан шииттік діни көшбасшыларды қорлаған экспаттың видеосына наразылық білдірді.

2020-2021 жылдардағы премьер-министр қызметі

Диабтың отставкасынан кейін Харири мен Премьер-министрлер клубы Ливанның Германиядағы елшісі Мустафа Адибті келесі премьер-министр болуға жақтады. 30 тамызда 120 депутаттың 90-ы қолдағаннан кейін тағайындалса да, ол үш аптадан соң жаңа кабинет құра алмағандықтан қызметтен кетті. 8 қазанда Харири сұхбатында өзінің "мәртебелі түрде" бұл лауазымға үміткер екенін мәлімдеді және басқа саяси партияларды "француздық бастама" деп аталатын нәрсені зая кетірмеуге шақырды. 22 қазанда Саад Харири премьер-министр болып қайта тағайындалды. Аунмен бірнеше күн және 18 кездесуден кейін ол үкімет құра алмады. Ол 2021 жылдың қаңтар айында Түркияда Режеп Тайып Ердоғанмен, ақпан айында Мысырда Әбдел Фаттах әл-Сисимен кездесті және Біріккен Араб Әмірліктерінде Мұхаммед бин Зайедке бірнеше рет барды. Харири Ливаннан тыс жерде көп уақыт өткізгені үшін сынға ұшырады, ал үкіметтің болмауы елдегі қаржылық дағдарысты одан әрі ушықтырды, ал оның сапарлары Сауд Арабиясынан күткен қолдаудың жетіспеуін өтеу әрекеті ретінде қарастырылды. 16 наурызда валюта бағамы бір долларға 15 000 ливандық фунтқа жетті. Келесі күні Аун Харириді кездесуге шақырды. Кездесуден кейін Харири үкіметтің жақын арада құрылуы мүмкін екенін мәлімдеді. Алайда, 29 наурызда ол Аунның FPM үшін блоктаушы үшіншілікті қамтитын құрамды ұсынғанын, оны қабылдамағанын және 18 министрден тұратын басқа құрамды БАҚ-қа жариялағанын мәлімдеді. 15 шілдеде ол өкілеттігінен бас тарту туралы шешім қабылдады. Ливандықтардың наразылығынан кейін президент Мишель Аун мен жаңа тағайындалған премьер-министр Саад Харири президенттік сарайда дереу келіссөздер жүргізді. Содан кейін, 17 наурыз 2021 жылы президент Харириге дереу үкімет құру керектігін және егер ол оны жасай алмаса, "олар үшін жол ашу керектігін" айтты. Аун сондай-ақ, Премьер-министр болып тағайындалған Харири үшін әрекетсіздік енді таңдау емес екенін, өйткені ол орнынан түсу немесе үкімет құру арасында таңдау жасауы керек екенін мәлімдеді. 22 наурызда, премьер-министр Саад Харири мен президент Аунның бірнеше кездесуінен кейін, Харири президенттің талаптары "қабылданбайды" деп мәлімдеді, соның салдарынан Ливан жаңа үкімет құруда сәтсіздікке ұшырады, бұл дағдарысты одан әрі ушықтырады. Хариридің сөзіне қарағанда, президент Аун оған Ливан үкіметіндегі шешім қабылдауға вето құқығын беретін барлық кабинет орындарының үштен бірін беретін құрамды ұсынды. Ал Джазираның хабарлауынша, Харириді Аун өзі ұсынған үкіметтің құрамын БАҚ-қа жариялағаны үшін сынға алды, себебі министрліктердің бөлінісі әділетсіз болды, сондықтан ол осы құрамға келіспеді. Кездесу 35 минутқа созылды, бірақ Харири мен Аун арасындағы келесі кездесудің күні әзірге белгісіз.

2022 жылға саяси қадам

2022 жылдың 24 қаңтарында Харири ливандық саясаттан қалдырғысы келетінін және 2022 жылғы жалпы сайлауда қатыспайтынын жариялады. Ол сондай-ақ «Болашақ қозғалысын» да осылай істеуге, яғни алдағы парламент сайлауына қатыспауға және өз атынан ешкімді тікелей үміткер ретінде ұсынбауға шақырды.

Жеке өмір

Саад Харири 1970 жылы Риядта дүниеге келген. Ол Ливан премьер-министрі Рафик Харири мен оның бірінші әйелі, ирактық Нидал Бустанидің екінші ұлы. Оның ағасы Баха Харири (1967 жылы туған) және тағы бір ағасы Хусам Харири бар, ол жас кезінде жол апатынан қаза тапқан. Әкесі мен анасы ажырасқаннан кейін, 1976 жылы Назик Харириге (қызметтік аты Ауди) үйленді. Саад Хариридің әкесінің екінші некесінен екі ағасы мен бір сіңлісі бар: Айман Харири (1978 жылы туған), Фахд Харири (шамамен 1980/81 жылы туған) және Хинд Харири (1984 жылы туған). Харири бірнеше елдің азаматтығын иеленеді: Ливандық. Олардың үш баласы бар: Хусам (1999 жылы туған), Лулуа (2001 жылы туған) және Абдулазиз (2005 жылы туған). 2007 жылы Франция президенті Жак Ширак Саад Харириге Францияның құрметті ордені – Легион-д'Онер орденін табыс етті. 2011 жылы оның жеке байлығы 2 миллиард долларға бағаланған. 2018 жылдың мамыр айына қарай оның байлығы 1,36 миллиард долларға бағаланған.

Дау

2013 жылы Харири Сейшель аралдарында танысқан Оңтүстік Африканың бикини моделі Кандис ван дер Мервеге 16 миллион доллар көлемінде ақшалай сыйлық берген деген күдік туды. 2019 жылы Оңтүстік Африка соттары Ван дер Мервеге бұл сомаға салық төлемегені үшін талап қойды, тіпті ол бұл сыйлық екенін мәлімдегеніне қарамастан. 2023 жылдың сәуір айында 2 ұшқыш қыз Харириге қарсы жыныстық шабуыл жасады деген айыппен сотқа шағым түсірді. Сот материалдарында Харири жұмыс орнында қатыгез зорлау, жалған айыппен қамау, жыныстық шабуыл және жыныстық қорлау жасады деп айыпталады.