Кіріспе

Малай үйлері (малай: Rumah Melayu; Jawi: رومه ملايو) – Суматра, Борнеоның жағалау аймақтары мен Малай түбегінде қоныстанған малай халқының дәстүрлі тұрғын үйлері. Тропиктік климатқа бейімделген шатырлар және сәндік элементтері бар үйлесімді пропорциялар сияқты дәстүрлі архитектуралық формалар аймақтағы көптеген адамдар үшін маңызды мәдени құндылыққа ие. Дегенмен, бұл үйлерді күтіп ұстау, заманауи құрылысқа қарағанда қиынға түседі; мысалы, ағаштан жасалған негізгі құрылымды тропикалық ауа райының әсерінен шіруден және термитке шалудан қорғау мәселелері бар. Малайзия индустриялану процесін жалғастыра берген сайын, осы дәстүрлі құрылыс шеберлігі біртіндеп жоғалып барады, ал Индонезияда мұндай тұрғын үйлер ауылдық жерлерде әлі де кездеседі. Сингапурдағы қалалық өзгерістер малай халқының қалалық аудандарының көбін жойғанмен, бұл архитектуралық ерекшеліктері сақталған бірнеше үй, негізінен Пулау Убин аралында табылады. Индонезия архипелагының жергілікті архитектуралық стильдерін сақтау мақсатында, Жакартадағы Таман Мини Индонезия Индахтағы провинциялық павильондарда құжаттама жасау және олардың көшірмелерін жасау жұмыстары жүргізілді.

Құрылыс

Жаңартылатын табиғи материалдарды, соның ішінде ағаш және бамбукты пайдалана отырып, үйлер көбінесе металл, тіпті шегелерсіз салынады. Оның орнына, ағаш элементтерін бір-біріне бекіту үшін алдын ала жасалған тесіктер мен ойыстар қолданылады, бұл оны «жинақталған үйге» айналдырады. Шегелер ойлап табылып, кейінірек үйлерде құрылымдық емес элементтерге (мысалы, терезелер немесе панельдер) минималды түрде қолданылса да, құрылымдық икемділік артықшылық болды, ал шегелеу оған кедергі келтірді. Шегелерсіз ағаш үйді бөлшектеп, басқа жерге қайта орнатуға болады. Оңтүстік-Шығыс Азияның көне малай тайпаларының көпшілігі өзін-өзі жаңартатын экологиялық мәдениеттің бір түрін сақтап келді.

Шалқыштар

Малайзия үйлерінің көпшілігі Rumah Panggung (әдеби: "сахна үйі") деп аталатын, қадаларға орнатылған үйлер түрінде салынған. Типикалық малай кампун үйінің ерекшелігі – оның қадалар немесе тіреулер үстінде тұрғызылуы. Бұл жабайы жануарлар мен су тасқынынан сақтану, ұрылардан қорғану және жақсы желдету үшін жасалған. Суматрада дәстүрлі қадалы үйлер жыландар мен жолбарыстар сияқты қауіпті жабайы жануарлардан сақтану үшін салынған. Суматра мен Борнеоның ірі өзендеріне жақын жерлерде қадалар үйді су тасқыны деңгейінен жоғары көтеруге көмектеседі. Сабахтың кейбір аймақтарында, келінге берілетін бұқалардың саны тіпті келіннің отбасы үйінің қадалар санына байланысты болуы мүмкін.

Баспалдақтар

Малай үйінің дәстүрлі құрылымында, ішкі кеңістікке жету үшін баспалдақ қажет. Әдетте, баспалдақ үйдің алдыңғы жағын серәмбимен (жай немесе веранда) байланыстырады. Үйдің арт жағында қосымша баспалдақтар кездесуі мүмкін. Баспалдақ ағаштан немесе кірпіштен салынып, плиткамен жабылуы мүмкін. Мысалы, Мелака мен Риауда баспалдақтар әрқашан әсем пішіндермен жасалып, түрлі-түсті плиткалармен безендіріледі.

Бөлмелер

Ішкі кеңістік серамби (веранда), қонақ бөлмесі және жатын бөлмелері сияқты бөлмелерді жасау үшін бөлінген. Малайдың дәстүрлі ағаш үйі әдетте екі бөліктен тұрады: ананың құрметіне Rumah Ibu деп аталатын негізгі үй және өрт қаупін азайту үшін негізгі үйден бөлек орналасқан, қарапайым Rumah Dapur немесе ас үй шатыры. Үйдің адам пропорциясына сай болуы үшін оның көлемі маңызды болған. Rumah Ibu үй салынған кезде үй иесінің әйелі мен анасының қолдарымен арақашықтығына сәйкес келетін тіреулер арасындағы қашықтықтан аталған. Үйге кем дегенде бір көтерілген веранда (серамби) қоса беріледі, ол отыруға, демалуға немесе таныс емес қонақтарды қабылдауға арналған, соның арқасында үйдің ішкі кеңістігінің құпиясы сақталады.

Шатыр

Малай үйлерінің шатыры ыстықтан және жаңбырдан қорғауға, сондай-ақ ауа алмасуды қамтамасыз етуге арналған. Малай үйлерінің негізгі шатыр дизайны – екі еңбекті шатыр, жиектерінде әшекейлер бар ұзартылған конструкция. Бұл дәстүрлі малай шатыры ыстық және ылғалды тропикалық климатқа өте жақсы бейімделген. Rumah Lipat Kajang жобасында осындай екі еңбекті шатырдың мысалын кездестіруге болады. Дегенмен, Палембангтың Rumah Limas сияқты үйлерде пирамида тәрізді көлбеу шатырлар да қолданылады. Риау мен Джамбиде шатыр дизайнында әртүрлі стильдер кездеседі. Rumah Lancang немесе Rumah Lontik үйлерінің шатыры қайық сияқты қисық құрылыммен жасалған, тіреулерге орнатылған. Бұл дизайн бір жағынан Минанг Rumah Gadang-қа ұқсас. Rumah Lipat Kajang шатыры жалпақ, қиылысқан жиектері шатырдың бұрыштарында "X" пішінді шыңдарды құрайды. Осындай қиылысқан бұрыштармен жасалған үлкен құрылыс Rumah Limas деп аталады. Осындай шатырлар мен құрылыстар малай патшаларының сарайларында және мемлекеттік ғимараттарда жиі қолданылады. Rumah Limas Оңтүстік Суматра мен Сунданың Батыс Явадағы дәстүрлі үйі ретінде де танымал, бірақ бірдей "Rumah Limas" атауына қарамастан, дизайн шамалы өзгеше. Қазіргі заманғы мемлекеттік және қоғамдық ғимараттар көбінесе малай стиліндегі шатыр дизайнына негізделген, мысалы, Риау мен Джамбидегі мемлекеттік ғимараттар, сондай-ақ Куала-Лумпурдағы Музиум Негараның шатыр дизайны.

Жасалған сән

Әрбір малай аймағы, штаты немесе этностық топтың өзіне тән аймақтық немесе топтық үй стилі және қалаулы бөлшектері бар. Дегенмен, көптеген малай үйлерінде шатырдың жиегіндегі "х" тәрізді шығыршық құрайтын қиылысқан конструкция бар, бұл әшекейлік элементті Лонтик, Липат Кажанг және Лимас стильдерінде кездестіруге болады. Малайзия түбегінің шығыс жағалауында көптеген үйлердің шатыр қырларында Таиланд пен Камбоджадағы сияқты ерекше оюлы тақталар орналасқан.