Жәндіктер тобы: жыланшабуырлар (Raphidioptera) – 260 түрден тұратын, қазіргі замандағы екі отбасы. Тарихы юра кезеңінен басталады, бірақ түрлер саны азайған.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жәндіктер тобы
Order of insects
Жыланбауықтар – жыртқыш жәндіктер тобы. Олар Raphidioptera отрядына жатады. Екі отбасы бар: Raphidiidae және Inocelliidae, шамамен 260 түрді қамтиды. Бұрын бұл топ қазіргіден әлдеқайда кеңінен таралған; жыланбауықтар әлемнің қоңыржай аймақтарында кездеседі, бірақ тропиктерде және Оңтүстік жарты шарда таралмаған. Топтың ерекше өкілдері алғаш рет ерте юра кезеңінде пайда болды. Олар – қалдық топ, әр түрліліктің шыңына крейд кезеңінде жеткен, содан кейін айтарлықтай төмендеген. Ересекті жыланбауықтың сыртқы түрі қайыңға ұқсас, бірақ оның едәуір созылған кеудесі бар, ол жылдам қозғалмалы баспен бірге топқа ортақ атауын береді. Денесі ұзын және жұқа, ал екі жұп ұзын, қабықшалы қанаттары айқын тамырлы. Аналықтарында жасырын жерге жұмыртқа салу үшін қолданылатын үлкен және берік жұмыртқа салмалы құрылысы бар. Олар – жұмыртқа, дернәсіл, қуыршақ және ересектерден тұратын төрт сатылы өмірлік циклға ие голометаболалық жәндіктер. Көптеген түрлерде дернәсілдер ағаштардың қабығының астында дамиды. Олар метаморфозға ұшырамас бұрын бірнеше жылға созылуы мүмкін, қуыршақтану алдында салқындату кезеңін қажет етеді. Ересектер де, дернәсілдер де жұмсақ денелі бунақтылардың жыртқыштары болып табылады.
Snakeflies are a group of predatory insects comprising the order Raphidioptera with two extant families: Raphidiidae and Inocelliidae, consisting of roughly 260 species. In the past, the group had a much wider distribution than it does now; snakeflies are found in temperate regions worldwide but are absent from the tropics and the Southern Hemisphere. Recognisable representatives of the group first appeared during the Early Jurassic. They are a relict group, having reached their apex of diversity during the Cretaceous before undergoing substantial decline. An adult snakefly resembles a lacewing in appearance but has a notably elongated thorax which, together with the mobile head, gives the group their common name. The body is long and slender and the two pairs of long, membranous wings are prominently veined. Females have a large and sturdy ovipositor which is used to deposit eggs in some concealed location. They are holometabolous insects with a four stage life cycle consisting of eggs, larvae, pupae and adults. In most species, the larvae develop under the bark of trees. They may take several years before they undergo metamorphosis, requiring a period of chilling before pupation takes place. Both adults and larvae are predators of soft bodied arthropods.
Сипаттама
Ересек жыланшалар ұқсас жәндіктерден ұзын алдыңғы кеудесімен (prothorax) оңай ажыратылады, бірақ мантис жәндіктелерінің өзгертілген алдыңғы аяқтары болмайды. Көптеген түрлердің ұзындығы шамамен осылай болады. Басы ұзын және жалпақ, тығыз склеротизацияланған; артқы жағында кең немесе тар болуы мүмкін, бірақ өте жылдам қозғалады. Ауыз мүшелері күшті және салыстырмалы түрде маманданбаған, тістеуге бейімделген. Ірі қос көздер бастың бүйірінде орналасқан. Inocelliidae тұқымдасының өкілдерінде қарапайым көздер жоқ; Raphidiidae тұқымдасының өкілдерінде мұндай көздер бар, бірақ олар көбінесе жою арқылы ажыратылады, яғни инноцеллидтерде кездесетін белгілерге ие болмайды. Алдыңғы кеудесі ерекше ұзын және жылдам қозғалмалы, осының арқасында топқа "жыланша" деген жалпы атау берілген. Үш жұп аяқ көлемі мен сыртқы түрі жағынан ұқсас. Екі жұп қанат, инеліктерге ұқсас, шамамен бірдей өлшемде, примитивті тамырлар жүйесімен, қалың алдыңғы жиегімен және түсті қанатты дақпен (pterostigma) жабдықталған. Иноцеллидтерде рафидидтерде кездесетін птеростигмадағы көлденең тамыр жоқ. Екі тұқымдағы ұрғашыларында да ұзын жұмыртқа салатын мүшесі (ovipositor) болады, оны жұмыртқаларын тіректеріне немесе қабықтың астына салу үшін пайдаланады.
Adult snakeflies are easily distinguished from similar insects by having an elongated prothorax but not the modified forelegs of the mantis flies. Most species are between in length. The head is long and flattened, and heavily sclerotised; it may be broad or taper at the back, but is very mobile. The mouthparts are strong and relatively unspecialised, being modified for biting. The large compound eyes are at the sides of the head. Members of the family Inocelliidae have no simple eyes; members of the Raphidiidae do have such eyes, but are mostly differentiated by elimination, lacking the traits found in inocelliids. The prothorax is notably elongated and mobile, giving the group its common name of snakefly. The three pairs of legs are similar in size and appearance. The two pair of dragonfly like wings are similar in size, with a primitive venation pattern, a thickened leading edge, and a coloured wingspot, the pterostigma. Inocelliids lack a cross vein in the pterostigma that is present in raphidiids. The females in both families typically have a long ovipositor, which they use to deposit their eggs into crevices or under bark.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Жыланшалар әдетте қоңыржай белдеудегі қылқан жапырақты орманды жерлерде кездеседі. Олар бүкіл әлемде кеңінен таралған, көпшілік түрлері Еуропа мен Азияда кездеседі, сондай-ақ Африканың белгілі бір аймақтарында, Солтүстік Американың батысында және Орталық Америкада табылған. Африкада олар Сахара шөлінің солтүстігіндегі тауларда ғана кездеседі. Солтүстік Америкада олар Роки тауларының батысында таралған, Канаданың оңтүстік-батысынан Мексика мен Гватемала шекарасына дейін созылады, бұл батыс жарты шарда олардың табылған ең оңтүстік нүктесі. Шығыс жарты шарда оларды Испаниядан Жапонияға дейін кездестіруге болады. Көптеген түрлері Еуропа мен Азияда кеңінен таралған, олардың таралу аймағының оңтүстік шегі Таиландтың және Үндістанның солтүстігінде орналасқан. Олардың оңтүстік бөлігінде олар көбінесе биік таулы жерлерде кездеседі, шамамен .
Snakeflies are usually found in temperate coniferous forest. They are distributed widely around the globe, the majority of species occurring in Europe and Asia, but also being found in certain regions of Africa, western North America and Central America. In Africa, they are only found in the mountains north of the Sahara Desert. In North America, they are found west of the Rocky Mountains, and range from southwest Canada all the way to the Mexican Guatemalan Border, which is the furthest south they have been found in the western hemisphere. In the eastern hemisphere, they can be found from Spain to Japan. Many species are found throughout Europe and Asia with the southern edge of their range in northern Thailand and northern India. In the southern parts of their range, they are largely restricted to higher altitudes, up to around .
Өмірлік цикл
Жыланшалар - толық метаморфозға ұшырайтын, жұмыртқа, дернәсіл, қуыршақ және ересек дарақтардан тұратын төрт кезеңді өмірлік циклға ие жәндіктер. Жұптасу алдында ересектер күрделі ұсыну ритуалын орындайды, оның ішінде аяқтары мен антенналарын қолданатын күтім шаралары бар. Рафидидтерде жұптасу "сүйреп әкеліп жұптасу" позициясында жүзеге асады, ал иноцелидтерде аталық аналықтың астында тандемдік позицияны қабылдайды; кейбір иноцелид түрлерінде жұптасу үш сағатқа дейін созылуы мүмкін. Жұмыртқалар қолайлы орындарға жұмыртқаланады және бірнеше күннен үш аптаға дейін шайқалады. Барлық жыланшалар қуыршақтануды ынталандыру үшін салқын температура кезегін қажет етеді (шамамен). Әдетте жыланша дернәсілдерінің 5-15% паразитоидтермен, негізінен, паразиттік масалармен паразиттеледі, бірақ кейбір түрлерде 50%-ға дейін жоғары көрсеткіштер байқалады.
Snakeflies are holometabolous insects, having a four stage life cycle with eggs, larvae, pupae and adults. Before mating, the adults engage in an elaborate courtship ritual, including a grooming behaviour involving legs and antennae. In raphidiids, mating takes place in a "dragging position", while in inocelliids, the male adopts a tandem position under the female; copulation may last for up to three hours in some inoceliid species. The eggs are oviposited into suitable locations and hatch in from a few days to about three weeks. All snakeflies require a period of cool temperatures (probably around ) to induce pupation. Typically 5 15% of snakefly larvae are parasitized, mainly by parasitoid wasps, but rates as high as 50% have been observed in some species.
Мүмкін болатын биологиялық зиянкестерді жою құралдары
Жыланшалар ауыл шаруашылығы зиянкестерін биологиялық бақылау үшін пайдалы нұсқа ретінде қарастырылған. Олардың басты артықшылығы – жаратылыста оларға шабуылдайтын жануарлар аз, сонымен қатар ересектер мен дернәсілдері де жыртқыштар. Бірақ бір кемшілігі бар: жыланшалардың дернәсілдеу кезеңі ұзаққа созылады, сондықтан олардың саны баяу өседі, ал егістіктерді зиянкестерден тазарту үшін көп уақыт талап етілуі мүмкін. Тағы бір мәселе – олар шектеулі түрдегі зиянкестермен қоректенеді. ХХ ғасырдың басында осы мақсатта Солтүстік Америкадан белгісіз бір түрі Австралия мен Жаңа Зеландияға әкелінді, бірақ ол жаңа ортаға бейімделе алмады.
Snakeflies have been considered a viable option for biological control of agricultural pests. The main advantage is that they have few predators, and both adults and larvae are predacious. A disadvantage is that snakeflies have a long larval period, so their numbers increase only slowly, and it could take a long time to rid crops of pests; another issue is that they prey on a limited range of pest species. An unidentified North American species was introduced into Australia and New Zealand in the early twentieth century for this purpose, but failed to become established.