Үнді философиясы: Астика және Настика ағымдарының жіктелуі

Кіріспе

Үнді философиясының жіктелуі

Астика (санскрит: आस्तिक; IAST: Āstika) және Настика (санскрит: नास्तिक; IAST: Nāstika) – қазіргі ғалымдар үнді философиясы мектептерін, сондай-ақ кейбір индуизм, буддизм және джайнизм мәтіндерін жіктеу үшін қолданған ұғымдар. Астика және настика философиясының әртүрлі анықтамалары ежелгі заманнан бері даулы болып келген және келісім жоқ. Ежелгі және орта ғасырлық санскрит философиялық әдебиетіндегі стандартты айырмашылыққа сәйкес, астика мектептері Үндістанның ежелгі мәтіндері – Ведаларды негізгі авторитет ретінде қабылдаса, настика мектептері қабылдамайды. Дегенмен, философиялық дәстүр бұрынғы айырмашылықты сақтайды, мысалы, Самкхья мектебін, ол теистік емес (өйткені оның классикалық тұжырымдамасында Құдайдың бар екенін нақты растамайды), астика (Веданы растайтын) философия ретінде анықтайды, бірақ «Құдай» сөзі оның доктринасында сана (пуруша) үшін жиі қолданылатын эпитет. Бұдда діні настика деп есептелсе де, кейбір индуистік ағымдар Гаутама Будданы Вишну құдайының аватарасы деп санайды. Ведаларды қабылдауына байланысты, астика философиясы бастапқы мағынасында көбінесе индуистік философиямен тең: индуистік дінмен бірге дамыған философия. Астика (санскриттен аударғанда: asti, ‘бар, жатыр’) – Өзіңнің немесе Брахманның бар екеніне сенетін адам. Ол үш жолдың бірімен анықталады: Веданың эпистемологиялық авторитетін қабылдағандар ретінде; Атманның бар екенін қабылдағандар ретінде; Ишвараның бар екенін қабылдағандар ретінде. Настика (санскрит: नास्तिक; санскрит: na, ‘жоқ’ + āstika) керісінше, астиканың барлық тиісті анықтамаларын жоққа шығаратын адамдар. Алайда, бұл ортодоксалды-гетеродоксалды терминология батыс тілдерінің құралы болып табылады және санскритте ғылыми негізі жоқ. Жақындағы ғылыми зерттеулер көрсетіп тұрғандай, 20 ғасырдың әдебиетінде Астика мен Настиканың әртүрлі ерезиологиялық аудармалары болған, бірақ олардың көпшілігі жетілмеген және кемшіліктері бар. Ол «бар екенін білу» немесе «иманды» деген мағынаны білдіреді. Настика сөзі (na, жоқ, + āstika) оның теріс түрі. Астика терминінің дәстүрлі этимологиясының бірі – Панинидің Аṣṭādhyāyī 4.4.60 («astināstidiṣṭam matiḥ») негізінде – ұғымды «Ішвара бар деген пікірде болған адам» (asti īśvara iti matir yasya) деп анықтайды. Санскрит грамматигі Хемачандраның айтуынша, астика – «сенуші» сөзімен синоним. Басқа анықтамалар: ‘настикаға қарама-қарсы’ (nāstika bhinna); ‘Ішвара бар деген ойы бар адам’ (īśvara asti iti vādī); және ‘Ведаларды авторитет ретінде қарастыратын адам’ (vedaprāmāṇyavādī). Индуистік философияда қолданылғандай, астика мен настика арасындағы айырмашылық теизм немесе атеизмді білдірмейді.

Āstika (Sanskrit: आस्तिक; IAST: Āstika) and Nāstika (Sanskrit: नास्तिक; IAST: Nāstika) are concepts that have been used to classify the schools of Indian philosophy by modern scholars, as well as some Hindu, Buddhist and Jain texts. The various definitions for āstika and nāstika philosophies have been disputed since ancient times, and there is no consensus. One standard distinction, as within ancient and medieval era Sanskrit philosophical literature, is that āstika schools accept the Vedas, the ancient texts of India, as fundamentally authoritative, while the nāstika schools do not. Still, philosophical tradition maintains the earlier distinction, for example, in identifying the school of Sāṃkhya, which is non theistic (as it does not explicitly affirm the existence of God in its classical formulation), as āstika (Veda affirming) philosophy, though "God" is often used as an epithet for consciousness (purusha) within its doctrine. Similarly, though Buddhism is considered to be nāstika, Gautama Buddha is considered an avatar of the god Vishnu in some Hindu denominations. Due to its acceptance of the Vedas, āstika philosophy, in the original sense, is often equivalent to Hindu philosophy: philosophy that developed alongside the Hindu religion. Āstika (; from Sanskrit: asti, 'there is, there exists') means one who believes in the existence of a Self or Brahman, etc. It has been defined in one of three ways:
as those who accept the epistemic authority of the Vedas;
as those who accept the existence of ātman;
as those who accept the existence of Ishvara. Nāstika (Sanskrit: नास्तिक; from Sanskrit: na, 'not' + āstika), by contrast, are those who deny all the respective definitions of āstika; However, this orthodox heterodox terminology is a construct of Western languages, and lacks scholarly roots in Sanskrit. Recent scholarly studies state that there have been various heresiological translations of Āstika and Nāstika in 20th century literature on Indian philosophies, but many are unsophisticated and flawed. meaning 'knowing that which exists' or 'pious.' The word Nāstika (na, not, + āstika) is its negative. One of the traditional etymologies of the term āstika—based on Pāṇini's Aṣṭādhyāyī 4.4.60 ("astināstidiṣṭam matiḥ")—defines the concept as 'he whose opinion is that Īśvara exists' (asti īśvara iti matir yasya). According to Sanskrit grammarian Hemachandra, āstika is a synonym for 'he who believes'. Other definitions include:
'opposite of nāstika' (nāstika bhinna);
'he whose idea is that Īśvara exists' (īśvara asti iti vādī); and
'he who considers the Vedas as authorities' (vedaprāmāṇyavādī). As used in Hindu philosophy, the differentiation between āstika and nāstika does not refer to theism or atheism.

Мектептердің жіктелуі

Астика және Настика терминдері түрлі үнді философиялық бағыттарды жіктеу үшін қолданылған.

Индуизм

Манусмритидің 2.11-тарағында Настика – «таным ғылымының екі түбіріне (Шрути және Смрити) негізделген Веда әдебиетін толығымен қабылдамайтын» адамдар деп анықталады. Самкхья, Йога, Ньяя және Веданта мектептерінің ғалымдары Астиканы – Шабданы (немесе Аптавакана, Веда әдебиетінің куәлігі және сенімді сарапшылар) сенімді танымдық құрал ретінде қабылдады, бірақ Веда әдебиетінің кейінгі ежелгі қабаты алдыңғы ежелгі қабатты жоққа шығарады деп есептеді. Сол сияқты, 2-3 ғасырлардағы будда философы Нагарджуна «Ратнавалидің» 1-тарауының 60-61-жолдарында индуизмнің Вайшешика және Самкхья мектептері, сондай-ақ джайнизм, өзінің буддизм мектебі және буддизмнің Пудгалавадин (Ватсипутрия) мектебі – Настика болып саналады деп жазды.

Айтманға деген сенімге негізделген

Астика кейбір мәтіндерде Атманның (Өзіндіктің) бар екеніне сенетіндер деп анықталады, ал Настика – адамдар мен басқа тірі жандарда "Өзіндік" жоқ екенін жоққа шығаратындар. Астика философиясы саналатын индуизмнің алты мектебінің барлығы "Атман бар" деген негізге сүйенеді. Ал буддизм, керісінше, "Атман жоқ" деген негізге сүйенеді. Асанга Тилакаратна Астиканы "позитивизм", ал Настиканы "негативизм" деп аударады, Астиканы "Өзіндік пен Құдай бар" деп қабылдаған брахман дәстүрлерімен, ал Настиканы "Өзіндік пен Құдай бар" екенін мойындамайтын буддизм сияқты дәстүрлермен көрсетеді.

Джайнизм

Г. С. Гурьеге сәйкес, джайнистік мәтіндер na+astika-ны "бар нәрсені жоққа шығарушы" немесе Өзіндік болмысты жоққа шығаратын кез келген философиялық мектеп ретінде анықтайды. Индуизмнің Веданта тармақтары "астика" деп аталады, себебі олар Өзіндік болмыстың бар екендігін қабылдайды, ал одан бас тартатын буддалық дәстүрлер "настика" деп аталады. 5-6 ғасырлардағы джайнизм ғалымы Харибхадра, Эндрю Николсонның сөзінше, астика немесе настика болу критерийі ретінде Ведаларды немесе құдайды қабылдау немесе қабылдамау туралы ештеңе айтпайды. Оның орнына, Харибхадра настиканы көне джайнизм ғалымы Манибхадраның тәсілімен түсіндіреді, настиканы "басқа әлемдер жоқ, қайырымдылықтың мағынасы жоқ, құрбан шалудың мағынасы жоқ" деп түсіндіреді. 12 ғасырдың джайна ғалымы Хемачандра да өзінің "Абитана Чинтамани" еңбегінде настиканың – "жақсылық пен жамандық жоқ" деп есептейтін немесе дәлелдейтін кез келген философия екенін айтады.

Буддизм

Нагарджуна, Чандрадар Шарманың айтуынша, Настикияны "нигилизммен" теңеген. 4-ғасырдағы буддалық ғалым Асанга "Бодхисаттва Бхуми" кітабында настика буддаларын сарвайва настика деп атайды, оларды толық жоққа шығарушылар деп сипаттайды. Асанга үшін настика – "ешқандай нәрсе жоқ" дегендер, ал настиканың ең нашар түрі – барлық белгілер мен шындықты жоққа шығарушылар. Астика – діни өмірде пайдасын мойындап, оны іске асырушылар. Настика деп айыпталу буддисттің әлеуметтік беделіне қауіп төндіріп, буддистік монастырдан қуылтуға әкелуі мүмкін. Осылайша, Николсонның сөзіне сәйкес, отаршылдық дәуірдегі индологтардың астика және настика мектептерінің анықтамалары Манусмрити сияқты әдебиеттің тар шеңберде зерттелуіне негізделген, бірақ шындығында бұл терминдер күрделірек және үнді философиясының әртүрлі мектептерінде контекстке байланысты қолданылады. Буддизм, индуизм және джайнизмдегі астика мен настиканың ең көп таралған мағынасы – мәтіндік немесе доктриналық жарамдылық емес, этикалық принциптерді қабылдау және оған ұстану болды, дейді Николсон. Астиканың "православный" деп, ал настиканың "гетеродоксальный" деп аударылуы мүмкін, себебі ертедегі еуропалық индологтар христиандық теологиялық дәстүрлердің салмағын көтеріп, өз түсініктерін Азияға ауыстырып, осылайша үнді дәстүрлері мен ой-санасының күрделілігін бұрмалаған.