Кіріспе

Солтүстік-батыс Бразилияның тупи тілі, Titãs альбомы.

Нхеенгату немесе Ненгетату тілі (тупи: , Рио-Негродан шыққан нхеенгату: yẽgatu, дәстүрлі нхеенгату: nhẽẽgatú және Тапахоаван нхеенгату: nheẽgatu), сонымен қатар Ненгетату деп те аталады, қазіргі тупи және Амазонка тупи деп белгілі, өзен бойындағы тұрғындар арасында да қолданылады. Бұл тілде Бразилияда үш лингвистикалық түрі бар: Рио-Негро аймағындағы Ягату, Баиксо Амазонастағы дәстүрлі Нхеенгату және Баиксо Рио-Тапажос немесе Нхеенгату тапахоуара. Сонымен қатар, Венесуэладан (Ñeengatu) және Колумбиядан (Nyengatu) шыққан шетелдік түрлері де бар. Технология бұл тілдің жаңаруына көмектеседі.

Глотоним

Тіл атауы "нгега" (мәні "тіл" немесе "сөз") және "кату" (мәні "жақсы") сөздерінен шыққан. Парагвайдағы Ñeꞌengatú тілінің атауы да осылай туындаған. Осылайша, нхенгату әдебиетте әртүрлі атаулармен белгілі, оның ішінде Нхенгату, Тупи Костеиро, Герал, Ерал (Венесуэлада), Тупи Модерно, Ньенгато, Ньенгату, Ваэнгату, Неегату, Исенгату, Линга Бразилика, Тупи Амазонка.

Жалпы тіл 1689 жылдан 1727 жылға дейін Амазонкада (Грао-Пара және Маранхао) ресми тіл ретінде орнатылды, бірақ Амазонка халқын мәдениеттен айыру мақсатында португал тілі насиятталды, бірақ нәтижеге қол жеткізілмеді. 18 ғасырдың ортасында Амазонканың жалпы тілі (Сан-Паулудың жалпы тілінен ерекшеленетін, оңтүстікте қолданылатын ұқсас нұсқа) бүкіл колонияда қолданылды. Бұл кезде Тупинамба өз күйінде қалды, бірақ "ғибадат тілі" ретінде сақталды. Күнделікті өмірде қолданылатын тілдер ғасыр бойы тілмен байланысқа байланысты күрт өзгерді, Тупинамба – "салт-дәстүр тілі", ал Амазонканың жалпы тілі – халықтық қарым-қатынас және діни оқу тілі болды. Мур (2014) 18 ғасырдың ортасына қарай Амазонка мен Тупинамбаның жалпы тілдерінің ерекшеленгенін атап көрсетеді. Оған дейін Тупинамба халқының саны азайды, бірақ португал миссионерлері басқа тілде сөйлейтін қауымдардан Тупинамба тілін үйренуді талап етті. Қоғамдар арасында байланыс орнату әрекеттері Тупинамба тілінің өзгеруіне әкелді, соның салдарынан Тупинамба мен Амазонканың жалпы тілі арасындағы айырмашылық пайда болды. Нхенгату Альто-Рио-Негро аймағына қарай кеңейе келе дамуын жалғастырды. Марауа, Банива, Варекана, Тукано және Дау (Кабальзар; Рикардо 2006, Круз 2015) сияқты басқа тілдермен байланыс болды. Жалпы тіл екі тармаққа бөлінді: Солтүстік жалпы тіл (Амазонка) және Оңтүстік жалпы тіл (Паулиста), ол өркендеген шағында Бразилияның кең аумағында басым тілге айналды. 18 ғасырға жататын анонимді қолжазба ерекше атаумен белгіленген: "Бразилияның барлық қалаларында, елді мекендерінде және ауылдарында қолданылатын жалпы тілдің сөздігі, 1771 жылы Пара қаласында жазылған". Егер Нхенгату аймақта португал тілінің мәдени және тілдік үстемдігіне кедергі келтірсе, отарлаушылар оны халықтан алып, португал тілін таңу қажеттігін түсінді, бірақ бастапқыда бұл сәтті болмады, өйткені жалпы тіл жергілікті халық арасында, сондай-ақ қаралар мен ақтардың сөйлеуінде жақсы қалыптасқан еді. Португал үкіметі бұл тілге алғаш рет тыйым салды, бұл Помбаль маркизінің басқару кезінде Амазонкада португал тілін қолдануды және жер атауларын португалшалауды көздеді. Сондықтан көптеген жерлердің атаулары нхенгатудан Португалиядағы жерлер мен қалалардың аттарына ауыстырылды, осылайша бүгінгі күні Сантарем, Авейро, Барселос, Белем, Обидос, Фаро, Аленкер және Моз сияқты Амазонка муниципалитеттерін құрайтын атаулар пайда болды. 1822 жылы Бразилия тәуелсіздік алғаннан кейін, Гран-Пара (Амазонка) жеке португал колониясы болғанымен, оның жергілікті билеушілері жаңа елге қосылуды шешті, бұл жалпы халықтың көпшілігін құрайтын жергілікті тұрғындарды қатты ренжітті, бұл кейін Амазонканы 10 жылға созылған тәуелсіздік революциясына әкелді. Тілге екінші тыйым салу осы төңкерістен кейін, Кабанагем немесе Кабандар соғысы деп белгілі болды, ал көтерілісшілер жеңілгеннен кейін (1860) Бразилия үкіметі Нхенгату тілін сөйлейтіндерге қатал қуғын-сүргін салды. Гран-Пара (Амазонка) еркек халқының жартысы өлтірілді және Нхенгатуда сөйлеген кез келген адам жазаланды, ал егер олармен жергілікті тұрғындар байланыспаса, діни қызметкерлер шомылдыру рәсімінен өтіп, олардың тегін сертификаттарда тіркеді, өйткені діни қызметкерлер олардың құдалары болды, бұл тіпті отарлаушылардың мұрагерлері болмай-ақ, португалдық тегі бар жергілікті тұрғындардың пайда болуына әкелді. Бұл жолы португал тілінің қолданылуы тиімді болды және португал мектептерінің ашылуымен халық жаңа тілге бейімделді. Сондай-ақ, 20 ғасырда экономикалық және саяси оқиғаларға байланысты, мысалы, Амазонканың резеңке бумы (үкімет тарапынан ынталандырылған Солтүстік-Шығыстан Амазонкаға қоныс аударушылардың үлкен толқындарынан туындаған), бұл оқиғалар жергілікті халықтарды көшіруге немесе мәжбүрлі еңбекке мәжбүрледі. Тіл португал тілінде сөйлейтіндердің саны артуына байланысты тағы да әсер етті. Нхенгату негізінен қалалық орталықтардан алыс тұратын халық арасында, кабанолардан тараған отбасыларда және жаулап алынбаған халықтарда сақталды. Сонымен қатар, "тапуио" (рибейриньо) өздерінің акценті мен сөйлеуінің бір бөлігін тілдерімен байланыстырып сақтады. 1920 жылға дейін Нхенгату Манаус, Сантарем, Паринтинс және Белемдегі дәстүрлі сауда орталықтарында қолданылуы әдеттегі жайт еді.

Қазіргі қолданылуы

Нхеенгату тілі Альто-Рио-Негро аймағында, Амазонас штатында, Бразилия Амазонкасының аймағында және Колумбия мен Венесуэланың көршілес аймақтарында қолданылады. Ethnologue (2005) мәліметінше, әлемде 19 000-ға дейін нхеенгату тілінде сөйлейтін адам болуы мүмкін. Қазіргі уақытта Бразилияның солтүстік-батыс Амазонас штатындағы Сан-Габриэль-да-Качоэйра қаласының 29,9 мың тұрғынының шамамен 73,31%-ы (IBGE 2000 жылғы санақ), Колумбияда 3000-ға жуық адам және Венесуэлада 2000-ға жуық адам, әсіресе Рио-Негро өзенінің алабында (Уаупес және Исана өзендері) сөйлейді. Бұл тіл аймақтың ауылдық кабокло халқының ана тілі болып табылады және жергілікті тұрғындар мен жергілікті емес адамдар, немесе әртүрлі тілдерде сөйлейтін жергілікті халықтар арасындағы қарым-қатынас құралы ретінде де қолданылады. Сонымен қатар, нхеенгату өздерінің ана тілдерін жоғалтқан Амазонканың жергілікті халықтарының, мысалы Баре, Арапачос, Баниуа, Уарекунас және басқалардың этностық бірегейлігін сақтауға көмектеседі. Ethnologue нхеенгату тілін "өзгерісте" деп бағалайды және Gradual Intergenerational Interruption Scale (GIDS) шкаласында 7 рейтинг береді (Simons and Fennig 2017). Бұл шкалаға сәйкес, бұл классификация "балалар тілді өзара қолдануы мүмкін, бірақ ол келесі буынға берілмейді" дегенді білдіреді. ЮНЕСКО-ның жойылып бара жатқан тілдердің әлемдік атласына сәйкес, нхеенгату тілі "өте қауіпті" санатына жатады. Соңғы жылдары бұл тіл көп жылдық құғыннан кейін қайтадан танылып, маңыздырақ атанды. 2002 жылдың желтоқсанында жергілікті заң 145/2002-ге сәйкес, нхеенгату тілі Сан-Габриэль-да-Качоэйра муниципалитетінде португал тілімен бірге ресми тіл мәртебесін алды. Қазір нхеенгату муниципалитеттің төрт ресми тілінің бірі. 1998 жылы Сан-Паулу университетінің профессоры Эдуардо де Альмейда Наварро тарихи тупи және нхеенгату тілдерін оқытуды насихаттау мақсатында Тупи Аки ұйымын құрды, ол Сан-Паулу және Бразилияның басқа аймандарының жоғары мектептерінде жұмыс істейді.

Тілдік құжаттама жобалары

Тілдік құжаттама агенттіктері (мысалы, SOAS, Museu do Índio, Museu Goeldi және Dobes) қазіргі уақытта Нхеенгату тілі үшін ешқандай тілдік құжаттама жобасына қатыспайды. Дегенмен, Мурдың (1994) Нхеенгату тілі бойынша зерттеуі Museu Goeldi және Бразилия Ұлттық ғылыми зерттеулер кеңесі (CNPq) тарапынан қолдалып, Американың жергілікті тілдерін зерттеу қоғамы (SSILA) және Америкааралық қорынан қаржыландырылды. Осы зерттеуде Мур тілдердің қарым-қатынасының әсеріне және Нхеенгату тілінде сөйлейтін адамның көмегімен жылдар бойы Нхеенгату тілінің қалай дамығанына назар аударды. Мур (2014) Нхеенгату тілінің қазіргі заманғы диалекттерін табуға және құжаттауға шақырады, өйткені олардың жойылып кету қаупі бар.

Этнографиялық

Антропологиялық зерттеулер Амазонка бойындағы мәдени ландшафттың өзгеруі, сондай-ақ Тупинамба халқының өмірі мен олардың иезуиттермен әрекеттесуі туралы жүргізілді. Флойд (2007) халықтардың «дәстүрлі» және «мәдени ықпалдасқан» салалар арасында қалай өмір сүретінін сипаттайды. Басқа зерттеулер Амазонкадағы жергілікті халықтарға урбанизацияның әсеріне назар аударды (де Оливейра 2001).

Сипаттамалары

Бұрын айтылған, қазір жойылған Сан-Паулу тілінен өзге, нхенгату ежелгі тупи тілімен, сондай-ақ жойылған тілмен және Парагвайдағы гуарани тілімен тығыз байланысты. Гуарани тілі жойылмай, керісінше, сол елдегі ең көп таралған тілдің бірі және мемлекеттік тілдердің қатарында. Кейбір мәліметтерге сәйкес, ежелгі нхенгату мен гуарани тілдері бұрын бір-бірін түсіністікпен қолданылған.

Қосындылар

Қашаңдықтар санаулы сөздерде ғана кездесетін немесе мәртебесі нақты емес шеткі дыбыстарды көрсетеді. Екі еріндік Альвеолярлық Пост-альвеолярлық Таңдайықтық Велярлық Көмекейлік қарапайым еріндік. Жарылыстық қарапайым дауысты жарылыстық алдын-дауыстық Үйірмелік Мұрындық дірілдемелік Жұмсақ дауыс.

Морфология

Нхиенгату тілінде сегіз сөз класы бар: зат есімдер, етістіктер, сын есімдер, үстеулер, кейінге қосымшалар, есімдіктер, көрсеткіштер және бөлшектер. Бұл сегіз сөз класы Круздың (2011) «Нхиенгату тілінің фонологиясы мен грамматикасы» еңбегінде де көрсетілген. Круз өз кітаптарында морфология бөлімінде 5 тарауды қамтиды, онда лексикалық кластар, атаулық және сөздік лексикогенез, есімдік тіркестің құрылымы және грамматикалық құрылымдар сипатталады. Лексикалық кластар бөлімінде Круз жеке есімдік префикстерін, зат есімдерді және олардың кіші топтарын (жеке, анафоралық және көрсеткіш есімдіктерді, сондай-ақ қатыстық зат есімдерді қоса алғанда), етістіктерді және олардың кіші топтарын (мысалы, стативтік, транзитивтік және интранзитивтік етістіктер) және үстеу тіркестерін талқылайды. Атаулық лексикогенез туралы келесі тарауда эндоцентрлік тудыру, номинализация және атаулық құрастыру қарастырылады. 7-тараудағы сөздік лексикогенез бойынша Круз валенттілік, қайталау және португал тілінен алынған сөздерді зерттейді. Ал келесі тарауда бөлшектер мен клитикалар арасындағы айырмашылық, олардың әрқайсысының мысалдары мен қасиеттері талқыланады.

Қайталау

Нхиенгату тілінің тағы бір қызықты морфологиялық ерекшелігі – редупликация, оны Круз (2011) өзінің грамматикасында Нхиенгату тілінде сөйлейтін қауымдастықтарға байланысты әртүрлі қолданылатынын түсіндіреді. Бұл бастапқыда Тупинамба тілінде болған морфологиялық процесс, және көбінесе қайталанатын әрекетті көрсету үшін қолданылады. Мысалда, қайталанған сегмент – tuka, бұл Нхиенгату тіліндегі «соғу» етістігі. Бұл толыққанды қайталанған сегмент түрінде көрінеді. Дегенмен, бұл тілде ішінара редупликация да кездеседі. Круз келтірген келесі мысалда, сөйлеуші түбір сөздің алғашқы екі буынын (CVCV тізбегі) қайталайды. Жоғарыдағы мысалдан тағы бір мән-жай – «ита» сөзінің көпше түрінде қолданылуы. Круз (2011) қауымдастықтар арасында редупликация қолданылуында айырмашылықтар бар екенін көрсетеді. Исана және Рио-Негроның жоғарғы аймағындағы адамдар Нхиенгатуды негізгі тіл ретінде қолданады, сондықтан редупликация стативтік етістіктерде қасиеттің күшін білдіреді, ал көпше сөзді міндетті түрде қолданудың қажеті жоқ. Ал Санта-Изабель-ду-Рио-Негро және Сан-Габриэль-да-Кашоэйраның қалалық аймақтарында екі тілде сөйлейтін адамдар көп. Олар да қасиеттің күшін көрсету үшін редупликацияны қолданады, бірақ егер мақаласы көпше болса, «ита» сөзін қолдану қажет.