Кіріспе

Джон Картрайт (17 қыркүйек 1740 – 23 қыркүйек 1824) – ағылшын теңіз флоты офицері, Ноттингемшир жасағының майоры және парламенттік реформаны жақтаушы белгілі тұлға. Кейіннен ол «Реформаның әкесі» деп танылды. Оның кіші інісі Эдмунд Картрайт қуатты тоқыма станогын ойлап тапқандықтан әйгілі болды.

Ерте өмір

Ол 1740 жылы 17 қыркүйекте Ноттингемширдегі Марнхэм қаласында Марнхэм Холлда Анна мен Уильям Картрайттардың отбасында дүниеге келді. Ол электр тоқыма станогын ойлап тапқан Эдмунд Картрайттың ағасы және Лабрадордың саудагері және зерттеушісі Джордж Картрайттың кіші інісі болды. Оның ағасы Джордж, бос уақыты болғанда, онымен бірге Плимуттен Шерборнға контрабандистерді қууға барды. Денсаулығының нашарлауы Картрайтты 1771 жылы бір уақытқа белсенді қызметтен зейнеткерлікке шығуға мәжбүр етті. Америка колонияларымен даулар басталған кезде ол отарластардың жағында екеніне сенді, олардың мүдделерін ыстық жүрекпен қолдады және Америка Тәуелсіздік соғысы басталғанда Камберленд герцогының бірінші лейтенанты болып тағайындалудан бас тартты. Осылайша ол міндетті түрде жоғарылауға жететін жолдан бас тартты, өйткені өзінің әділ деп санайтын ісіне қарсы күресуді қаламады. 1774 жылы ол отарлаушылардың атынан "Америка тәуелсіздігі – Ұлыбританияның даңқы мен мүддесі" атты алғашқы өтінішін жариялады. Екінші басылымы "The Legislative Rights of the Commonalty Vindicated" (1777) деген жаңа атаумен шығып, жыл сайынғы парламенттерді, жасырын дауыс беруді және еркектерге сайлау құқығын қолдады. 1805 жылы Энфилдке (Мидлсекс) көшіп, онда басқа да жетекші радикалдармен, атап айтқанда, сэр Фрэнсис Бердетт, 5-ші баронет, Уильям Коббетт және Фрэнсис Плейспен достық қарым-қатынас орнатты. 1812 жылы ол реформалық мақсатта орта таптың қоғамдық ойшылдары мен төменгі таптың радикалдарын біріктіруді көздеген, Англия азамат соғысы кезінде парламенттік көшбасшы болған Джон Хэмпденнің есімімен аталған Хэмпден клубтарын құрды. Бұл идеяны насихаттау үшін ол 1812, 1813 (Хаддерсфилдте тұтқындалды) және 1815 жылдары Солтүстік-Батыс Англияда саяхат жасады. Ол Джон Найтты жұмысқа алды, ол Ланкаширдегі алғашқы Хэмпден клубын құрды. 1818 жылы Найт, Джон Сакстон және Джеймс Вро реформашыл және халықшыл "Манчестер Обсервер" газетін құрды. 1819 жылы сол команда Патриотикалық Одақ қоғамын құрды, ол Генри "Оратор" Хант пен майор Картрайтты Манчестердегі реформалық митингке сөйлеуге шақырды, бірақ қарт Картрайт Петерлу қырғынына қатыса алмады. Кейінірек 1819 жылы Картрайт Бірмингемдегі парламенттік реформалар жиналысында сөйлегені үшін тұтқындалды, оған сөз байласу үшін айып тағылды және 100 фунт стерлинг айыппұл төлеуге сотталды. Картрайт содан кейін "Англия Конституциясы" деген еңбекті жазды, онда ол халық үкіметі және заң алдындағы теңдік туралы идеяларын баяндады, олардың тек жалпыға бірдей сайлау құқығы, жасырын дауыс беру және тең сайлау округтері арқылы ғана мүмкін болатынын есептеді. Ол радикалдық баспагер Томас Джонатан Вулердің басты демеушісі болды, ол "Қара жұлдыз" атты сатирикалық журналымен танымал болды және Картрайттың үгіттеу шараларын белсенді түрде қолдады. 1821 жылы ол Джереми Бентамды "Конституциялық реформаның сақшылары" ретінде әрекет ететін "жеті дананың" бірі ретінде қызмет етуге шақырды, олардың есептері мен байқаулары "Біріккен Корольдіктің бүкіл демократиясы немесе ортақ" мәселелеріне қатысты. Картрайт ұсынған басқа есімдердің арасында – сэр Фрэнсис Бердетт, пастор Уильям Дрейпер; Джордж Энсор, пастор Ричард Хейс, Роберт Уильямс, сэр Чарльз Вулсли және Мэтью Вуд – Бентам өзін "ешқандай мәні жоқ" деп сипаттап, ұсыныстан бас тартты. Картрайт "Англия Конституциясының" көшірмесін АҚШ-тың бұрынғы президенті Томас Джефферсонға жіберді. Джефферсон 1824 жылдың шілдесінде Картрайтқа жазды: "Сіздің сексен төрт жасыңыз, ал менің сексен бір жасым бізге тез арада кездесуді қамтамасыз етеді. Біз содан кейін демалыста және ұзақ өмірімізде куә болған жақсылық пен жамандық туралы толыққанды әңгімелесе аламыз; және осы уақытқа дейін сіздің тұлғаңыз бен мінезіңізге деген жоғары құрметім мен ізгі тілегімді қабылдаңыз."

Индустриялық және ауыл шаруашылығы инноваторы

1788 жылы майор Картрайт Марнемдегі көптеген қарыздармен салынған мүлкін сатып, Линкольнширдегі Браттофттан басқаларын сатып алды. Сол жылы ол тағы 18 адаммен бірге Ретфордтағы Спитал төбесінің етегінде үлкен диірмен салды. Ол Ұлы революцияның 100 жылдығын мерекелеу үшін «Революция диірмені» деп аталды. Ол ағасы Эдмунд Картрайттың тоқуға арналған патенттерін пайдаланып мата тоқуға үміттенді. Сонымен қатар, ол жүнді, немесе тоқыма жүнді механикалық түрде иіруді бастады. Алайда, бұл кәсіп сәтті болмады. Бірнеше жыл өткен соң диірмен сатылымға қойылды, 1798 және 1805 жылдары жарнамаланды. Кейін диірменнің көп бөлігі бұзылып, қазірде тек бір ғимарат қалды. Картрайт ауыл шаруашылығын жақсартуға үлкен қызығушылық танытты және Браттофттағы меншігінде егін сынақтарын жүргізіп, жаңа ауыл шаруашылығы құралдарын жасады. Олардың бірнешеуін оның күзетшісі, кейіннен меншік басқарушысы Уильям Амос ойлап тапты. Ол сондай-ақ, меншігінің үлкен бөлігін ақ жусан өсіруге бөлді, арнайы ғимараттар салып, өнімді өңдеуге қолданылатын құралдарды жетілдірді.

Жеке өмір

1780 жылы ол Линкольнширдегі көрнекті жер иесі Сэмюэл Дэшвуд пен Энн (Бэйтмен) Дэшвудтың қызы Энн Кэтрин Дэшвудқа үйленді. Ол Стокбридж округінің депутаты Джордж Дэшвудтың (Лондонның лорд-мэрі Сэр Сэмюэл Дэшвудтың ұлы) және Карлайл округінің депутаты Джеймс Бейтменнің (банкир Сэр Джеймс Бейтменнің ұлы) немере қызы болды. Ол інісі Эдмундтың қызы Франсис Дороти Картрайтты өрбітті. Картрайт 1824 жылдың 23 қыркүйегінде Лондонда қайтыс болды және солтүстік Лондондағы Финчлидегі Сент-Мэри шіркеуіне жерленді.

Мұра

1835 жылы шіркеу ауласында оған қоғамдық жинау арқылы ескерткіш орнатылды. Бұл II дәрежелі мұра нысаны және қауіпті күйде болғандықтан, Англия мұрасының қауіп астындағы мұра тізіліміне енген еді. Алайда, 2019 жылы қалпына келтірілгеннен кейін ескерткіш тізілімнен алынып тасталды, бұл Тарихи Англиядан алған 79 000 фунт стерлингтік гранттың нәтижесі болды. 1831 жылы Макдуэллдің жобасы бойынша, ол тұрған Лондонның Блумсбери ауданында оған ескерткіш орнатылды. Көшенің бастапқы аты – Бёртон Крессент, кейіннен оның құрметіне Картрайт Гарденз деп өзгертілді. Оның мүсіні студенттер үйіне қарап тұр, ал артында теннис корты мен шағын қонақүйлерге айналған үйлердің қатары орналасқан. Капитан Джордж Ванкувер оның құрметіне, Әскери-теңіз күштеріндегі қызметінің құрметіне, Канаданың Британдық Колумбия провинциясындағы Хайда Гвайи аймағындағы Грэм аралының батыс жағалауындағы Картрайт шығанағын атады. Оның немересі Фрэнсис Дороти Картрайт редакциялаған «Майор Картрайттың өмірі мен хаттары» 1826 жылы жарық көрді. 1976 жылы Бетнал Гриндегі Мансфорд иелігінде салынған Джон Картрайт үйі оның құрметіне аталды. Бұл иелікті Tower Hamlets кеңесі салған, ал бірнеше блоктар әлеуметтік және саяси реформаторлардың есімдерімен аталады. 2006 жылы иелік жергілікті тұрғын үй кооперативі Tower Hamlets Community Housing-ке берілді.