Кіріспе

Британдық ауыл, бұрын Черчелл деп аталған, Черчелл (арабша: شرشال) – Алжирдің Жерорта теңізі жағалауындағы қала, Алжирден батысқа қарай 55 миль (89 км) қашықтықта орналасқан. Типаза провинциясының Черчелл ауданының орталығы. Бұл қала бұрын Иол және Цезарея аттарымен Рим колониясы болған, сондай-ақ Нумидия және Мавритания патшалықтарының астанасы ретінде танымал.

Аттар

Қала бастапқыда финикиялық және пуникалық атаумен белгілі болды, оған "арал" деген мағынаны білдіретін элемент кірді. Бұл "Құм аралы" дегенді білдіретін болжам бар. Пуникалық атау грекшеленіп Іол (Iṑl), латыншаланып Іол (Iol) болып өзгерді. Cherchel және Cherchell – арабша Shershel (شرشال) атауының французша транскрипциясы, ол қаланың көне латынша атауы Caesarea (hē Kaisáreia) -дан туындаған. Бұл атауды қалаға 25 жылы Джуба II өзінің қолдаушысы Августқа құрмет көрсету үшін берді, Август 44 жылы Юлий Цезарьдің өлімінен кейін "Гай Юлий Цезарь" деген атты заңды түрде алған болатын. Кейіннен, көптеген басқа римдік қалалардың Caesarea аталуынан айырып, оны Мавританиядағы Кесария, Кесария Мавритания ("Мавританияның Кесариясы"), Иол Кесария (Ἰὼλ Καισάρεια, Iṑl Kaisáreia) немесе Кесария Иол деп атады. Рим колониясы ретінде қайта құрылғаннан кейін, қала ресми түрде өзінің императорлық қамқоршысы Клавдийдің құрметіне Colonia Claudia Caesariensium Iol деп аталды.

Ежелгі дәуір

Финикиялықтар б.з.д. 8 ғасырда өздерінің отаны мен Гибралтар бұғазы арасындағы жағалауларда алғашқы ірі колониялар толқынын құрды, бірақ Иол шамамен б.з.д. 600 жылы салынған, ал Чершелде қазірге дейін табылған ең көне қалдықтар б.з.д. 5 ғасырға жатады. Сол кезде Карфаген Батыс Жерорта теңізіндегі финикиялықтарды басып алған болатын. Пуник Иол қазіргі Алжир жеріндегі ең маңызды сауда бекеттерінің бірі болды. Б.з.д. 3 ғасырда қала бекітіліп, Нумидияның қола мен күміс монеталарын шығара бастады, онда пуникалық жазу, карфагендік құдайлар және жергілікті өнімдердің, әсіресе балықтың суреттері бейнеленген. Пуникалық соғыстардан кейін Карфагеннің Солтүстік-Батыс Африкадағы иеліктері негізінен Римнің жергілікті одақтастарына берілді. Иол қаласы Нумидия патшасы Миципсаға берілді, ол оны алғаш рет патша сарайы ретінде орнатып, көмекші әскерлермен қорғалды және Римнің Мавритания флотының порты болды. Оны қазір ауыл шаруашылығы мозаикаларымен әйгілі болатын қала маңындағы виллалар қоршап алды. Онда философия мектебі, академия және кітапхана болды. Ол жаңа форумға ие болды және Африка императоры Септимий Север мен оның әулетінен одан әрі қолдау алып, мүмкін 100 000 тұрғынға дейін жетті. Оның тума ұлы Макрин және оның ұлы Диадумен 217 және 218 жылдары билік құрған алғашқы бербер және төменгі тапқа жататын императорлар болды. (Олардың алдыңғыларының ысырапшылдығы мен соғыстары Элагабалдың пайдасына оларды құлатуға әкелген жағымсыз қаржылық түзетулерді қажет етті.) 300 жылдан кейін Джуба театры амфитеатр болып өзгертілді, бірақ ол құлдырап, орталығы кедейлерге арналған шалап салынған үйлерге берілді. Бірінші герцогтың аты Джон болды; оған ат әскерінің орнына жаяу әскер бөлінісі берілгені, оның айналасындағы ішкі жерді бақылау туралы көп уайымдамай-ақ, портты ұстауға тиіс екенін көрсетеді. Рим халқының және романдық берберлердің қалғандары екі буын бойы империядан келген күшеюмен бірге бірнеше рет көтеріліс ұйымдастырды. Нәтижесінде, тоғызыншы ғасырға қарай қаланың қорғанысының көп бөлігі қалпына келтірілмейтіндей зақымдалып, саяси маңызын жоғалтты, бұрынғы қала кішкентай ауылдан аспады. Келесі бірнеше ғасырлар бойы қала арабтар мен берберлердің билік орталығы болып қала берді, ал ерте заманауи кезеңнің басында толыққанды ассимиляцияланған христиандардың саны аз, бірақ маңызды болды. Сол сияқты, 10 ғасырға қарай қаланың атауы жергілікті диалектте латын тілінен бербер тіліне, содан кейін арабшаланған Шаршал (французша орфографияда - Черчелл) түріне айналды. 1144 жылы Африканың норман корольдігі Черчеллдің жанындағы Беррешк қаласына шабуыл жасады.

Қазіргі заман

Ақырында, Османдық түріктер 16 ғасырда қаланы испандықтардың билігінен қайта басып алып, оны негізінен бекітілген порты ретінде пайдаланды. 1520 жылы Хайреддин Барбаросса қаланы жаулап алып, Алжир Пашалығын өздеріне қосты. Оның ағасы Оруч Рейс қала үстінде бекініс салды. Түрік оккупациясы кезінде қаланың порт және бекініс ретіндегі маңыздылығы, оның көптеген ұлттан құралған мұсылман халқының қоныстануына әкелді, олардың кейбіреулері Жерорта теңізінде жекеменшік және пираттықпен айналысты. Жауап ретінде еуропалық теңіз күштері, әсіресе француз теңіз күштері және Госпитальерлер ордені (өздерін крестоносшылардың ұрпақтары деп жариялаған) қаланы қоршап алды және кейде оны қысқа мерзімге басып алды. 1600 жылдардағы бір ғасыр бойы және 1700 жылдардың басында қала испандықтар немесе Госпитальерлердің бақылауында болды. Осы кезеңде бірнеше сарайлар салынды, бірақ Хайреддин Барбароссаның цитаделінің құрылысы ескі Кесарияның бұрынғы көне ғимараттарын жою және ашу үшін тым құнды деп есептелді. 19 ғасырдың басындағы Наполеон соғыстары мен төңкерістер аяқталғаннан кейін, британдық, американдық және басқа да еуропалық державалар француздарды Барбариялық қарақшыларға қарсы шабуыл жасап, оларды жоюға шақырды. 1836 жылдан 1840 жылға дейін түрлі одақтас теңіз күштері, бірақ көбінесе француздар Барбариялық қарақшыларды қуып, Барбариялық порттарды басып алды, Осман империясы араласса соғыс жасаймыз деп қорқытты. 1840 жылы француздар ұзақ қоршаудан кейін қаланы басып алып, жаулап алды. Француздар Барбариялық қарақшыларды, оның ішінде жергілікті пашаны да, халықтар заңдарына қарсы жасаған қылмыстары үшін дарға асты. Одан кейін көптеген көне мүсіндер мен ғимараттар қалпына келтіріліп Чершельде қалдырылды немесе одан әрі зерттеу үшін Алжир мен Париж музейлеріне жеткізілді. Алайда, барлық құрылыс жобалары ежелгі қаланы ашып, қалпына келтіруге сәтті болмады. Рим амфитеатрының қалпына келтіруге болмайтын және қайта құрудың қажеті жоқ деп есептелді. Оның құрылыс тастары жаңа француз бекінісі мен казармаларын салуға пайдаланылды. Ипподромнан алынған материалдармен жаңа шіркеу салынды. Ипподром сатырларының бір бөлігі Сент-Марсиананың қабірін іздеу кезінде кардинал Шарль Лавигери тарапынан қиратылды. Француз оккупациясымен қалаға жаңа еуропалықтар қоныстанды, олар жергілікті христиандардың жартылай арабтанған қауымдастықтары мен ескі еуропалық саудагерлер отбасыларына қосылды, сондай-ақ берберлер мен араб мұсылмандары да болды. Француз билігі кезінде еуропалықтар мен христиандар халықтың көпшілігін құрады, соңғы Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі жылдары француз халқының Бірінші дүниежүзілік соғыстағы шығындары және еуропалықтар арасындағы туу көрсеткішінің төмендеуі отарлаушылық қоныстардың өсуін баяулатты. Араб және бербер халқының санының өсуі байқалды. Француз Алжирлік отаршылдары мен жер иелері айналасындағы бербер тайпаларын фермаларда және бау-бақшаларда арзан жұмыс істеу үшін көшіп келуге ынталандырды. Нәтижесінде, қалаға жұмыс іздеген берберлер мен арабтардың саны көбейді. 1930 жылы аралас алжирлік араб халқы қала халқының шамамен 40% құрады. Қаладағы демографиялық өзгерістер француз әскери қызметшілерінің көп санымен және Алжир Ривьерасы деп аталған жерге келген еуропалық туристердің санымен жасырылды. Сонымен қатар, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Чершель кітапханаларымен, кафелерімен, мейрамханаларымен және қонақүйлерімен АҚШ армиясы мен одақтас күштердің базасы ретінде қызмет етті, 1942 жылдың қазан айында АҚШ пен Ұлыбритания арасындағы саммит конференциясына табандылық танытты. Соғыстың аяқталуымен, одақтас күштердің кетуі және француз теңіз күштерінің қайта орналасуына байланысты еуропалықтардың саны азайды. Сонымен қатар, соғыстан кейінгі жылдардағы жалпы үнемдеу туризм индустриясын құрғатып, жергілікті франко-алжирлік қауымдастыққа қаржылық тұрақсыздық пен шығын әкелді. 1952 жылы халық санағы бойынша франко-алжир халқының саны халықтың 50% дейін азайды. 1950 жылдардың қалған бөлігінде Чершель Алжир Тәуелсіздік соғысына толыққанды қатыспады. Еуропалықтардың үлкен үлесімен француз бақылауы мен ықпалы француздарға қарсы көтерілісшілердің барлық шабуылдарын, ең батылдарына дейін болдырмауға жеткілікті болды. 1966 жылы, француздық тәуелсіздік алғаннан кейін, Чершель халқының жартысына жуығын және барлық франко-алжир халқын жоғалтты.

Тәуелсіз Алжир

Черчелл тәуелсіздік алғаннан кейін де өсуін жалғастырды және 1980 жылдары отарлық дәуірдегі ең көп халқына жетті. Қазіргі таңда Черчеллде мрамор, гипс кеніштері және темір рудалы кен орындары бар. Қала мұнай, темекі және керамикалық бұйымдармен сауда жасайды. Сонымен қатар, Джуба мен Клеопатра Селена II бірінші рет салған ежелгі су қоймасы француз үкіметі кезінде қайта жаңартылып, кеңейтілді және қазірге дейін қалаға сумен қамтамасыз етеді. Алжир Ривьерасы соғыспен аяқталса да, Черчелл Алжирдегі танымал туристік орын болып табылады. Черчеллде Пуника, Нумидия және Рим дәуірлерінен қалған әртүрлі тамаша ғибадатханалар мен ескерткіштер сақталған, ал онда табылған өнер туындылары, оның ішінде Нептун мен Венераның мүсіндері Алжирдегі Ежелгіліктер мұражайында көрсетілген. Бұрынғы римдік порты енді коммерциялық қолданыста жоқ, ішінара аллювиалды шөгінділермен толып, жер сілкінісінен зардап шеккен. Бұрынғы жергілікті Жүз бағаналы мешітте 89 диорит бағанасы бар. Бұл керемет ғимарат қазір аурухана ретінде пайдаланылуда. Жергілікті мұражай Африкада табылған ең құнды грек және римдік ескерткіштерін көрсетеді. Черчелл – жазушы және кинорежиссер Ассия Джебардың туған жері.

Қалдықтар

Жер сілкінісі, соғыстар мен тонаулар көптеген ежелгі ескерткіштерді қиратқан. (Кесария) қаласы әлі де толыққанды зерттелмеген. 1946 жылы зерттелген қала қабырғалары көптеген мәселелер тудырады; ал ескерткіштер толыққанды зерттелуден гөрі, жай ғана белгіленген. Қазба жұмыстары жүргізілген амфитеатр әлі жарияланбаған; әуе суретінде анық көрінетін үлкен ипподром тек ескі тесіктер арқылы ғана белгілі. Қазіргі қаланың батысына қарай, Тенес жолының жиегінде, орталық алаңның шығысында таудың тіктеуіне орналасқан ғибадатханалар, тіпті жоспарларын жариялауға да лайық емес деңгейде қираған. Теңіз жағасындағы ванналар да әсем, бірақ нашар сақталған. Жақында қазба жұмыстары жүргізілген кейбір үйлерді тану қиын. Олар кең триклиниясы бар перистильдердің айналасына топтасқан, жер бедеріне оңай бейімделеді және төменгі беткейлерде немесе теңізге көрініс ашатын жартастардың жиегіндегі террасаларда салынған. Олар көбінесе бізге тек 4-ші ғасырдың соңында ғана жеткен, ал Юба дәуірінің іздері тек төменгі қабаттарда ғана табылды. Театр ерекше жағдай: 1840 жылы жақсы сақталған, бірақ содан бері карьер ретінде пайдаланылған. Ол таудың беткейіне орналасқан. Сценаның арт жағында, солтүстікке қарай, қазір көшемен жабылған портик болған, онда Гссель форумның оңтүстік жағын көрген. Бай сценалық қабырғадан тек іздер мен бірнеше мүсіндер қалды, олардың екеуі алып музалар. Оркестр кейіннен үлкен өзгерістерге ұшырады, нәтижесінде сахнаның платформасы жойылды: аң аулауға арналған сопақ арена салынды, ал көрермендерді жабайы аңдардан қорғау үшін бірінші қатардағы орындықтар мен кавея арасында қабырға тұрғызылды. Сәнді безендірілген ескерткіш осы себепті өте қираған, бірақ оның күрделі тарихымен ерекше қызығушылық тудырады. Қаланың шығыс бөлігіндегі амфитеатр ашық далада салынған. Ол сопақ емес, тіктөртбұрышты, ал қысқа жақтары дөңгеленген. Отырғыштардың қатарының көп бөлігі жоқ, олар тік бөлмелермен тіреліп тұрған, ал аренаның едені аңдарға арналған екі перпендикуляр өткелмен кесілген. Осы аренада әулие Марциана шейіт болған. Кейбір қалдықтарды жергілікті археологиялық мұражайда көруге болады – Чершелл Кесариясы.

Дін

Христиандық Кесарияға Диоклетианның қуғын-сүргін кезінде шейіттер пайда болуға жеткілікті ерте келді. Диананың бейнесіне келтірілген зардап үшін, әйгілі Марциана Кесария аренасында азапталған және өлтірілген деп есептеледі, бұқаның соққысымен және көпшіліктің ойын-сауығы үшін барспен шарпылған. Әйгілі Феодота мен оның ұлдары да қалада шейіт болған. Кесария шамамен 314 жылдан 484 жылға дейін епископтық болды, бірақ оның барлық епископтары белгілі емес. Фортунат 314 жылғы Арль сотында қатысты, ол донатизмді айыптады. Клеменс Симмахтың бір хатында есімдері аталып, 370-жылдары қызмет еткен. 411 жылғы Карфаген синодында Кесарияны Дониат Эмеритус және православиелік Дейтерий өкілдік етті. Әйгілі Августин 418 жылдың күзінде Кесарияда Эмеритустың жолынан тосып, оның жер аударылуын қамтамасыз етті. Апокорий – православие епископы, Хунерик оны 484 жылы Карфагенге шақыртып, содан кейін жер аударып жіберді. 8 ғасырдың басындағы Епископтық тізімінде (Notitia Episcopatuum) бұл орын әлі де бар. Рим-католик шіркеуі 19 ғасырда Кесарияны титулярлық епископтық ретінде қайта жаңғыртты. 1933 жылы ол "Мавританиядағы Кесария" деп аталды. Оның епископтары:

Титул епископы Биажио Пизани (1897.04.23 – 1901.06.07)
Титул епископы Пьетро Маффи (1902.06.09 – 1903.06.22)
Титул епископы Томас Франсис Бреннан (1905.10.07 – 1916.03.20)
Титул архиепископы Пьер Селестин Сезерак (1918.01.02 – 1918.03.18)
Титул архиепископы кардинал Вильгельм Марин ван Россум, CSSR (1918.04.25 – 1918.05.20)
Титул архиепископы Бенедетто Алоизи Маселла (1919.12.15 – 1946.02.18)
Титул епископы Луиджи Каммарата (1946.12.04 – 1950.02.25)
Титул епископы Франческо Пенниси (1950.07.11 – 1955.10.01)
Титул епископы Андре Жак Фугера (1956.07.16 – 1957.01.05)
Титул епископы Кармело Канзониери (1957.03.11 – 1963.07.30)
Титул архиепископы Энеа Селис (1964.01.18 – 1971.09.02)
Титул епископы Джузеппе Моизо (1972.01.22 – 1976.07.01)
Титул архиепископы Серджио Себастиани (1976.09.27 – 2001.02.21)
Титул епископы Жерар Йоханнес Николаас де Корте (2001.04.11 – 2008.06.18)
Титул епископы Станислав Тобиас Магомбо (2009.04.29 – 2010.07.06)
Титул архиепископы Вальтер Брандмюллер (2010.11.04 – 2010.11.20)
Титул архиепископы Марек Солчиньский (2011.11.26 – қазіргі уақытқа дейін)