Кіріспе

ГИППИУС Зинаида Николаевна (Гиппиус; 20 қараша 1869 [ескі стиль бойынша 8 қараша 1869] – 9 қыркүйек 1945) – орыс ақыны, драматург, повесть жазушы, редактор және діни ойшыл, орыс символизмінің маңызды тұлғаларының бірі. Оның Дмитрий Мережковскиймен 52 жылға созған некесі оның аяқталмаған "Дмитрий Мережковский" (Париж, 1951; Мәскеу, 1991) кітабында сипатталған. Ол өте ерте жасынан жазумен айналысқан, ал 1888 жылы Дмитрий Мережковскиймен танысқан кезде ол жарық көрген ақын еді. Екеуі 1889 жылы үйленді. Гиппиус алғашқы өлеңдер жинағын "Өлеңдер жинағы. 1889–1903" 1903 жылы, ал екінші жинағын "Өлеңдер жинағы. 2-кітап. 1903–1909" 1910 жылы жариялады. 1905 жылғы революциядан кейін Мережковскийлер патшалыққа сын көтерді, осы кезеңде бірнеше жыл шетелде болды, соның ішінде денсаулықтарын емдеу үшін сапарлар жасады. Олар 1917 жылғы Қазан революциясын мәдени апат деп бағалап, 1919 жылы Польшаға эмиграциялады. Польшада тұрғаннан кейін Францияға, содан кейін Италияға көшіп, орыс эмигрант айналымына қатысып, жарияланымдар жасауды жалғастырды. Бірақ Гиппиустың қатал әдеби сыншылдығы оған көп қарсыластар туғызды. Көшпелі өмірдегі орыс жазушысының трагедиясы Гиппиус үшін маңызды тақырып болды, сонымен қатар ол мистикалық және құпия сексуалдық тақырыптарды зерттеуді жалғастырып, әңгімелер, пьесалар, романдар, өлеңдер мен естеліктер жариялады. 1941 жылы Мережковскийдің қазасы Гиппиусқа ауыр соққы болды, ол бірнеше жылдан кейін 1945 жылы қайтыс болды.

Өмірбаян

Зинаида Гиппиус 1869 жылғы 20 қарашада Тула облысының Беляв қаласында төрт қыздың үлкені ретінде дүниеге келді. Оның әкесі, Николай Романович Гиппиус, Ресей Сенатының жоғары шенді офицері және заңгер, орыс-неміс тегінен шыққан. Оның атасы Адольф фон Гингст, кейін фон Гиппиус атанған, 16 ғасырда Мәскеуге қоныстанған. Анасы, Анастасия Васильевна (Степанова), Екатеринбург қаласының полиция бастығының қызы болды. Николай Гиппиустың жұмысы жиі саяхаттармен байланысты болғандықтан, оның қыздары толыққанды білім алмады. Олар гувернанттардан және жеке репетиторлардан сабақ алып, отбасы тұрақты түрде орналасқан қалаларда (Саратов, Тула және Киев сияқты) мектепке кезең-кезеңмен қатысты. Николай Гиппиус 48 жасында туберкулезден қайтыс болды. Анастасия Васильевна, барлық қыздары оны өлтірген ауруға бейім екенін білген соң, отбасын оңтүстікке қарай, алдымен Ялтаға (Зинаида медициналық көмек алған жер), содан кейін 1885 жылы Тбилисиге, олардың әйелі Александр Степановтың үйіне жақын жерге көшірді. Осы кезде Зинаида Киевтегі қыздар мектебінде екі жыл (1877–1878) және Мәскеудегі Фишер гимназиясында бір жыл оқыған. Зинаида жеті жасынан бастап өлеңдер жаза бастады. 1888 жылы Дмитрий Мережковскиймен танысқан кезде ол өлеңдері жарияланған ақын еді. "1880 жылға қарай мен өлеңдер жазып, 'шабытқа' сеніп, қаламды қағаздан ешқашан алмайтынмын. Менің айналамдағы адамдар бұл өлеңдерді менің 'бұзылғандығымның' белгісі деп қарады, бірақ мен оларды жасыруға тырыспадым және, әрине, мен мүлдем бұзылмағанмын, діни тәрбиемнің арқасында", - деп жазды ол 1902 жылы Валерий Брюсовқа жолдаған хатында. Сұлу келбетімен Зинаида Боржомиде көп назар аударды, бірақ жақсы білімді, іштен тым сырлы Мережковский оған ең алдымен жақын рухты адам ретінде әсер етті. Ол оған ұсыныс жасағаннан кейін, Зинаида оны ойланбастан қабылдады және кейіннен асығыс шешім болғандай сезінген жоқ. 1903 жылдың қазан айында Гиппиустың алғашқы өлеңдер жинағы – "Өлеңдер жинағы. 1889–1903" жарық көрді; Иннокентий Анненский кейіннен бұл кітапты "орыс модернизмінің он бес жылдығының квинтэссенциясы" деп атады. Валери Брюсов та оның "өзінің құл болған жанының сезімдік дамуын осылай ашық баяндауына" риза болды. Гиппиус "Кездесулердің" және 1903–1904 жылдары жарық көрген "Новый Путь" журналының бастамашысы болды, ол бастапқыда бұрынғысы үшін платформа ретінде құрылған. "Новый Путь" жабылуға асыққан кезде (жаңа келген Сергей Булгаковтың Александр Блок туралы мақаласын жариялаудан бас тартуына байланысты), Гиппиус (Антон Крайни псевдонімімен) көрнекті әдеби сыншыға айналды және негізінен "Весы" (Шкалалар) журналына үлес қосты.

19051917 жыл

1905 жылғы революция Гиппиусқа зор әсер етті. Келесі он жылдықтарда Мережковскийлер патшалық билікті қатаң сынады, Борис Савинков сияқты радикалды революционерлер олардың жақын достарының шеңберіне енді. 1906 жылдың ақпанында жұбайлар Францияға екі жылдан астам уақытқа кетіп, батыстық зиялыларды өздерінің «жаңа діни санасына» таныстыруға тырысты. 1906 жылы Гиппиус «Қызыл қылыш» (Алый меч) әңгімелер жинағын жариялады, ал 1908 жылы Мережковский мен Философов авторлық құқығындағы «Маков цвет» пьесасы жарық көрді. Гиппиус Қазан революциясын Ресейдің соңы және Антихрист патшалығының басталуы деп қарастырды. «Менің үстіме жастық құлағандай болды, оны таңу үшін. Қаланы ма? Елді ме? Жоқ, одан да әлдеқайда үлкен нәрсені», – деп жазды ол 1917 жылғы 26 қазандағы күнделігіне. Парижде Гиппиус кездесулер ұйымдастыруға, поштаны сұрыптауға, келісімшарттар бойынша келіссөздер жүргізуге және қонақтарды қабылдауға күш салды. Нина Берберова есінде қалғандай, Мережковскийлердің әңгімелері әрқашан екі басты тақырыпқа: Ресей мен бостандыққа байланысты болды. Мережковскийдің большевиктерге қарсы күресін қолдап, ол күйеуінің «миссиясы» деп атаған нәрсесіне терең пессимизммен қарады. «Біздің құлдығымыз естімегендей, ал біздің аяндарымыз соншалықты ерекше, еркін адам үшін біз не туралы сөйлесіп жатқанымызды түсіну қиын», – деп мойындады ол. 1920 жылдардың басында Гиппиустың бірнеше ерте туындылары Батыста қайта басылды, оның ішінде «Көктемгі сөздер» (Небесные слова, 1921, Париж) және «1911–1912 жылдардың күнделігі» (1922, Берлин). Мюнхенде Мережковский, Гиппиус, Философов және Злобин авторлық құқығындағы «Антихрист патшалығы» (Царство Антихриста) жарық көрді, оның ішінде Гиппиустың «Петербургтік күнделіктерінің» (Петербургские дневники) алғашқы екі бөлімі енді. Гиппиус – 19 ғасырдағы Александр Пушкинмен байланысты топтың атымен аталатын «Жасыл шам» (Зелёная лампа) қоғамының негізгі күші болды. Фракциялық даулардан басқа, бұл орыс эмигранттары жазушылар мен философтардың (әр кездесуге мұқият іріктеліп, жеке шақырылған) саяси және мәдени тақырыптарды талқылай алатын жалғыз мәдени орталығына айналды. Мережковскийдің «Да Винчи» лекциялары сериясының сәттілігі мен Бенито Муссолинидің жомарттығымен шабыттанған жұбайлар 1933 жылы Италияға көшіп, үш жылдай тұрды, кейде ғана Париже баратын. Ол жерде социалистік қозғалыстың күшеюі және 1932 жылы президент Поль Думердің қазасынан туған ресейге қарсы эмиграциялық сезімдер Франция оларға жау жердей сезілді. Шет елде өмір сүру Гиппиусқа психологиялық тұрғыдан өте қиын болды. Бір биографтың айтуынша, «оның метафизикалық ұлы тұлғасы, рухани және интеллектуалдық жүктемесі Еуропа тарихындағы «жансыз прагматикалық» кезең деп оның өзі қараған уақытта орынсыз болды». 1944 жылғы Мережковскийдің Гитлерге жақтас деп айтылған «Радио сөйлеуінің» мәтіні шынымен де алдын ала жасалған монтаж болған-болмағанына қарамастан (оның өмірбаяны Зобнин айтқандай), жұбайлар Париждегі немістерге тым жақын (және оларға қаржылық жағынан тәуелді) болып, өздерінің отандастары алдында құрмет пен сенімін жоғалтқандығы күмәнсіз, олардың көптегені оларға ашық зұбырды. Алайда, оның хатшысы Владимир Злобин әлі де болғандықтан, Гиппиус қайтыс болған күйеуінің толық өмірбаянын жазуға бір күні пайда болатын жазбаларды жинады. Теффи есінде қалғандай, Гиппиус 1945 жылдың 9 қыркүйегінде қайтыс болды. Оның соңғы жазған сөздері: «Менің бағалым төмен, ал Құдай дана».

Ағылшын тіліндегі аудармалары

Алма гүлі, (әңгіме), орыс әңгімелерінен, Сенат, 1995. Жасыл сақина, (спектакль), C. W. Daniel LTD, Лондон, 1920. Өлеңдер, Уақыттан тыс: Ескі этюд (әңгіме) және Бәрінің бірідей (әңгіме), Ресей мәдени қайта жаңғыруы, Теннесси университеті баспасы, 1981.