Көмектесуші зиян түрлері: қасақана жасалған, абайсыздық және қатаң жауапкершілік

Кіріспе

Қасақана жасалған құқық бұзушылық – құқық бұзушылықтың бір түрі, ол құқық бұзушының (күнәлі тұлғаның) қасақана жасаған әрекетінен туындайтын азаматтық құқық бұзушылықты көрсетеді. Ал абайсыздық – бұл құқық бұзушының міндеттемесін орындау барысында жеткілікті сақтық танытпауынан туындайтын құқық бұзушылық. Қатаң жауапкершілікке жататын құқық бұзушылықтарда, егер қандай да бір сақтық шаралары қолданылса да, зардап шеккен тұлғаға келген зиян үшін тарап жауапты болады.

Өмірбаян

Мемлекеттік саясат тұрғысынан, қасақана жасалған зиянды істерге арналған өтемақылар, абайсыздықпен жасалған зиянды істерге қарағанда көбірек және жомарт болады. Жеке адамның денсаулығы мен жалпы қоғамдық әл-ауқатты сақтау үшін, қоғам әдетте өзінің мүшелерін бір-біріне қасақана шабуыл жасаудан ұстап тұруға тырысады. Мысалы, АҚШ-та, зиянды іс қасақана екенін дәлелдесе, компенсациялық өтемақыдан жоғары қосымша өтемақы (жазалаушы зиян) алу оңайырақ. Сонымен қатар, Австралияның көптеген юрисдикцияларында қасақана жасалған зиянды істер азаматтық жауапкершілік заңнамасына енгізілмейді, осылайша зақым шегудің шегі мен зиянды төлемдерді түрлі заңдармен белгіленген шектеулер мен лимиттерден шығарып тастайды. Бірақ қасақана жасалған зиянды істі дәлелдеу қиын, себебі көптеген қылмыстық істердегідей, айыпталушының санасының мазмұнына қатысты субъективті элементтерді дәлелдеу қажет, ал айыпталушылар өздерінің зиянды ниеттерін әдетте аудан-айқын немесе жазбаша түрде білдірмейді. Қасақана жасалған зиянды істер абайсыздықпен жасалған зиянды істерге тікелей қарсы қойылады. Екі санат арасындағы басты айырмашылық – талапкердің жауапкердің нақты ниетпен әрекет еткенін (яғни, қасақана әрекет ету ниетімен әрекет еткенін) дәлелдеуі керек. Бұл талапкердің жарақатының тікелей себебі (қасақаналық деп аталады), абайсыздыққа байланысты сот ісінде талапкерлер дәлелдеуі керек. "Қасақана жасалған зиянды істе "ниет" ұғымы айыпталушылардың өз әрекеттері талапкерге зиян келтіретінін білуін талап етпейді. Айыпталушылар өз әрекеттерінің белгілі бір салдары болатынын білуі керек". Аудармалы ниет доктринасы бойынша талапкер, жауапкердің нақты зиянды емес, кез келген адамға қарсы қасақана зиянды іс жасауға ниеттенгенін дәлелдеуі мүмкін. Кез келген қасақана әрекет қасақана жасалған зиянды іс болып есептелмейді. Мысалы, инвестор корпорация акцияларының жартысынан астамын иеленсе, басқа акционерлердің зиянды деп санайтын өзгерістерге дауыс береді. Егер басқа акционерлер зиян шексе, бұл зиянды іс емес (көптеген юрисдикцияларда), себебі күшті инвестор қалағанындай дауыс беруге құқылы. Осылайша, басқа акционерлер аталған инвесторды зиянды өтеу үшін сотқа шақыра алмайды. (Калифорния бұл ережеге ерекше жағдай, әсіресе жабық корпорацияларға қатысты.) Бірақ, егер Джон Доу көшеде келе жатқан адамға физикалық шабуыл жасаса, Джон осы шығындарға жауапкер болады, себебі ол зорлық-зомбылық жасады. Зорлық-зомбылыққа байланысты сотқа шақыру үшін нақты зиян міндетті емес. Қасақана жасалған зиянды іс үшін жауапкершілікке тартылған жауапкерді сәтті сотқа шақыру үшін талапкер жауапкердің талапкердің келтірген зиянына әкеп соққан әрекетті жасағанын және жауапкердің мақсатты түрде әрекет еткенін немесе әрекеттің зиянды нәтижеге әкелетінін білгенін дәлелдеуі керек. 1800 жылдардағы танымал істе гемофилиямен ауырған бала (Восбург) мектепте басқа бала (Путни)ның тепкісінен зардап шегіп, аяғының ауыр мүгедектігіне ұшырады. Тіпті тепкіні салған бала тепкінің ауыр мүгедектікке әкелетінін болжамаса да, ол ыңғайсыздық тудыратынын болжауы мүмкін еді, сондықтан ол жауапкер деп танылды. Мысалы, жауапкердің қасақана зорлық-зомбылық жасағанын дәлелдеуге тырысатын талапкер бірнеше элементтерді орындауы керек: ниет, әрекет, себеп және зиянды немесе қорлаушы байланыс. Мұнда "ниет" дегеніміз мақсат немесе "нақты сенімділікпен білу", Гарратт Дэйлиге қарсы сотта түсіндірілгендей. Қасақана жасалған зиянды істе "себеп" тек "нақты себеп" болуы керек; яғни, жауапкердің әрекеті болмаса, зиянды нәтиже туындамас еді. Талапкер тікелей себепті дәлелдеуі міндетті емес, бұл жауапкердің әрекеттерінің нәтижесі болжауға болатындығын көрсетеді.

As a matter of public policy, damages available for intentional torts tend to be broader and more generous than for negligent torts. To preserve individual well being and overall social welfare, society generally wishes to deter its members from intentionally attacking each other. For example, in the United States, it is easier to get punitive damages (damages above and beyond compensatory damages) if one can prove that the tort was intentional. Similarly, in most Australian jurisdictions, intentional torts are not included in civil liability legislation, thus excluding the threshold of injury and damages payouts from various legislated limitations and caps. But it is harder to prove intentional torts because as with many felony crimes, one must prove subjective elements involving the content of the defendant's mind, and defendants do not always express their harmful intent out loud or in writing. Intentional torts are most directly contrasted with negligent torts. The key difference between the two categories of tort is that the plaintiff must prove the additional element that the defendant acted with the specific intent to perform (i. e., acted with a mental state of intentionally performing) the act that was the proximate cause of the plaintiff's injuries (so called malice), as opposed to simply violating a general duty of care as plaintiffs must prove in suits for negligence. "The concept of 'intention' in the intentional torts does not require that defendants know that their acts will result in harm to the plaintiffs. Defendants must know only that their acts will result in certain consequences." Under the doctrine of the transferred intent, the plaintiff may instead prove that the defendant intended to commit any intentional tort against any person rather than the specific injury that actually occurred. Not every intentional action qualifies as an intentional tort. Suppose an investor holding more than half of a corporation's stock votes on changes the other stockholders find detrimental. If the other stockholders suffer damages as a result, this is not a tort (in the majority of jurisdictions), as the powerful investor had a right to vote whichever way he liked. Thus, the other stockholders cannot sue the aforementioned investor for damages. (California is the notable exception to this rule, at least as to closely held corporations.) If, however, John Doe physically attacks a passerby in the street, John is liable for these costs, as he is guilty of the tort of battery. Actual damages are not required for a prima facie case of battery. To successfully sue a defendant liable for an intentional tort, the plaintiff must prove that the defendant performed the action leading to the damages the plaintiff alleges, and that the defendant acted with purpose, or that he had knowledge with substantial certainty that an act would result in a tortious result. A famous case in the 1800s involved a hemophiliac child (Vosburg) who was kicked by another child (Putney) at school, resulting in severe disability of the leg. Although the kicker could not have reasonably foreseen that the kick would cause severe disability, he certainly could have foreseen that it would cause discomfort, and was found liable. For example, a plaintiff attempting to prove that a defendant committed the intentional tort of battery must fulfill several elements: intent, an act, cause, and harmful or offensive contact. Here, "intent" means either purpose or "knowledge with substantial certainty," as elucidated in Garratt v. Dailey. "Cause" in an intentional tort need only be "actual cause;" that is, but for the defendant's action the tortious result would not have occurred. The plaintiff need not allege or prove proximate cause, which would indicate that the result of the defendant's actions was reasonably foreseeable.

Сақтандыруға қабілеттілік

Жалпы, қасақана жасалған құқық бұзушылықтар мемлекеттік саясатқа қайшы келетін болғандықтан сақтандырылмайды, яғни мұндай құқық бұзушылықтарға кінәлі тұлғалар келтірілген залапты өз қаражатынан (егерде оларда сотқа таласуға тұрарлық ақша болса) төлеуге міндетті. Әйтпесе, кәсіби қылмыскерлер жауапкершілік сақтандыруын алып, мемлекет тарапынан ұсталып, қудалану немесе құрбандары тарапынан азаматтық сотқа берілу қаупінен сақтандыру ала алады. Бұл ереже сотталушылардың нақты құқық бұзушылықтың қасақана жасалғандығын дәлелдеу арқылы, олардың жауапкершілік сақтандыру компанияларының оларды қорғау және өтеуге міндетті екенін талап етуіне кедерес келтірген жоқ. Калифорния Жоғарғы Соты мұндай әрекетті қатаң түрде жоққа шығарды: "[Калифорния сақтандыру кодексінің] 533-бабы осы жағдайда сақтандыруды қабылдамайды, себебі бала зорлауы әрқашан қасақана, әрқашан заңсыз және әрқашан зиянды болып табылады."