Израиль армиясының әдеп кодексі және қару қолдану принциптері

Кіріспе

Израиль қорғаныс күштерінің этикалық ілімі Қару тазалығы кодексі (, Тохар Ханешек) – Израиль қорғаныс күштерінің ресми этикалық ілімі, IDF рухында баяндалған құндылықтардың бірі. Онда мынадай талаптар қойылады:

Әскер өз қару-жарағы мен күшін тек міндетті орындау үшін және қажетті дәрежеде ғана пайдалануға тиіс; ол тіпті соғыс кезінде де адамгершілігін сақтайды. Әскер өз қару-жарағы мен күшін бейбіт тұрғындарға немесе соғыс тұтқындарына зиян келтіру үшін қолданбауы керек, сондай-ақ олардың өміріне, денсаулығына, ар-намысына және мүлкіне зиян тигізбеу үшін бар күшін салуға тиіс.

Кодекстің еврейлік және жалпыға ортақ моральдық көздері

"ИДҰ рухы" – ИДҰ-ның негізгі доктринасындағы мәтін "Израиль мемлекетінің еврей мемлекеті ретіндегі құндылықтарын құрметтеуді" талап етеді, бұл "еврей халқының тарихы бойындағы дәстүріне" және "адам өмірінің құндылығы мен қадір-қасиетіне негізделген жалпыға ортақ моральдық құндылықтарға" сілтеме жасайды. Кез келген дискриминациясыз терроризмге қарамастан, қарудың тазалығы Израиль күштері үшін басшылық қағида болып қалады. Израильдің достары бастамасымен 2015 жылы жарияланған "Қорғаныш шебі" операциясы туралы құжатта Австралия, Колумбия, Франция, Германия, Үндістан, Италия, Ұлыбритания, АҚШ және Испаниядан құралған әскери сарапшылардың Жоғары деңгейлі әскери тобы Израильдің азаматтық құрбандардың санын халықаралық стандарттардан асырмау үшін "көре алмайтын күш-жігер" жұмсағанын мойындады. Ал, 2015 жылғы БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі кеңесінің "Қорғаныш шебі" операциясы туралы баяндамасында, төрағасы Мэри МакГоуэн Дэвис (бұрынғы Нью-Йорк штатының судьясы) Газадағы өлім-жұлыстың ауқымды деңгейі туралы маңызды ақпаратқа қарамастан, саяси және әскери басшылықтың өз әрекеттерін өзгертпегені халықаралық гуманитарлық құқықтарды бұзу мүмкіндігі туралы алаңдаушылық білдірді.

Тактикалық және этикалық дилеммалар

Террористік көшбасшыларды іріктеп нысанаға алу (немесе мақсатты өлтіру) Израиль Қорғаныс күштері (IDF) үшін заңды операциялық тәсіл және мемлекеттің терроризмге қарсы, алдын алу шараларының, өзін-өзі қорғау іс-қимылдарының бір бөлігі болып саналады, олар терроризмнің жалғасуын болдырмауға бағытталған. Террористік белсенділерді іріктеп нысанаға алу – азаматтық құрбандарды барынша азайту арқылы нағыз жауға нұқсан келтіруге арналған шара. Бұл практика Израильдің Жоғарғы Сотында күреске түсті, ол қарулы қақтығыс заңдары бойынша террористер азаматтар болып есептелсе де, Женева конвенцияларының I хаттамасының 51-бабының 3-тармағында қарастырылған тыйымдардан қорғалмайды деп шешті, онда азаматтар "жауынгерлік қимылдарға тікелей қатыспағанда және қатыспаса" қасақана шабуылдан иммунитеттендіріледі. Сот "осы уақытқа дейін" және "жауынгерлік қимылдарға тікелей қатысу" терминдерінің мағынасы кез келген шабуылға дейін заңсыз жауынгерлерге қызмет көрсетушілерді де қамтиды деп тапты; демек, террористер бұл иммунитетке ие бола алмайды, бұл шешім халықаралық құқықта қабылданды. Бұл шешімді халықаралық қауымдастық әртүрлі қабылдады, бір ғалым бұл шешімнің "әскери үстемдікке басымдық беріп, жанама зиян келтіру мүмкіндігін арттыру арқылы қарулы қақтығыстарда азаматтарды қорғауға арналған халықаралық құқықтың негізін шайқауы мүмкін" екеніне алаңдаушылық білдірді.

Сын

Кейбіреулер Израиль қорғаныс күштерінің (ИҚК) ерекше моральдылығына немесе "Қару-жарақ тазалығы" тұжырымын ұстанатынына күмәндік білдіреді, бірақ Гидеон Левидің сөзіне сүйенсек, "израильдіктердің көпшілігі әлі де өз әскері – ИҚК-нің әлемдегі ең адал әскер екеніне терең сенімді, басқаша ойлайтындар жоқ". Әскер тарихындағы белгілі бір оқиғалар осы сынға себеп болды. Олардың қатарында 1948 жылғы соғыстағы Қибиядағы, Кафр Касимдегі, соғыс тұтқындарына қарсы жасалған қырғындар, Сабра және Шатила қырғынын болдырмауға келмеу, Қанадағы оқиғалар бар. "Төгілген қан" операциясы және Газа флотилиясына жасалған шабуыл да осы тізімде. Осы оқиғалардың бірнешесі Израиль қоғамында жікке бөлінуге әкеп соқты. Сабра және Шатила қырғыны Израильде тарихи маңызы бар наразылық акцияларына себеп болды. Ави Шлаимнің пікірінше, "қару-жарақ тазалығы" – "дәстүрлі сионистік көзқарас немесе ескі тарихтың" маңызды бір бөлігі, оның "1948 жылғы соғыстың халыққа батырлықпен баяндалған, моральдық тұрғыдан жоғары тұрған нұсқасы" "Израиль мектептерінде оқытылады және шетелде мойындылық табу үшін жиі қолданылады". Бенни Моррис былай дейді: "[т] Израильдіктердің "қару-жарақ тазалығымен" сипатталған жауынгерлер туралы ұжымдық естелігі, сондай-ақ басып алынған қалалар мен ауылдарда жасалған зорлаудың [оннан астам фактісі] туралы дәлелдермен де күмән тудырады". Оның сөзіне қарағанда, "соғыстан кейін израильдіктер өздерінің сарбаздары мен жауынгерлерінің "қару-жарағының тазалығын" мақтап, оны арабтардың қатыгездігімен салыстырып, олар кейде тұтқынға алынған еврейлердің денелерін қиып-кесіп тастаған". Бұл израильдіктердің өзіне деген оң көзқарасын нығайтып, жаңа мемлекетті шетелге "сатуға" және жауды "шайтанға айналдыруға" көмектесті". Қибиядағы қырғыннан кейін Ешаяху Лейбовиц Израиль әскерінің іс-қимылдарының моральдық жағына күмәндік білдірді. Ол, диаспора дәуірінен өзгеше, Израильдегі еврейлердің күш қолдану мүмкіндігі бар екенін, ал 1948 жылы басқа амалдары болмаса да, Қибияда Израиль халқы өзінің моральдық шектерін көрсетті деп атап өтті. Моссадтың бұрынғы басшысы Цви Замир Израиль қорғаныс күштерінің сарбаздары Сирия-Израиль шекарасындағы қарусыз адамдарға оқ атқандығы ИҚК-нің "қару-жарақ тазалығының" жойылып бара жатқанын көрсетті деп мәлімдеді.

Some challenge the idea that the IDF is either particularly moral or follows the concept of "Purity of Arms", but according to Gideon Levy, the "majority of Israelis are still deeply convinced that their army, the IDF, is the most moral army of the world, and nothing else". Certain actions that have marked the army's history are at the origins of the criticism. Among these are massacres that took place during the 1948 War, at Qibya, at Kafr Qasim, against prisoners of war, failure to prevent Sabra and Shatila massacre, or at Qana. Operation Cast Lead, and the Gaza Flotilla Raid. A number of these events led to rifts in Israeli society. The massacre of Sabra and Shatila in particular occasioned demonstrations that assumed a historic dimension within Israel. According to Avi Shlaim, "purity of arms" is one of the key features of "the conventional Zionist account or old history" whose "popular heroic moralistic version of the 1948 war" is "taught in Israeli schools and used extensively in the quest for legitimacy abroad". Benny Morris adds, "[t]he Israelis' collective memory of fighters characterized by "purity of arms" is also undermined by the evidence of [the dozen case] of rapes committed in conquered towns and villages." According to him, "after the war, the Israelis tended to hail the "purity of arms" of its militiamen and soldiers to contrast this with Arab barbarism, which on occasion expressed itself in the mutilation of captured Jewish corpses. ( ) This reinforced the Israelis' positive self image and helped them 'sell' the new state abroad and ( ) demonized the enemy." Following the Qibya massacre, Yeshayahu Leibowitz questioned the moral character of operations of the Israeli army. He pointed out that contrary to the time of diaspora, Jews established in Israel have the possibility to resort to force and that while in 1948 they may have had no choice, at Qibya the Israeli nation showed its moral limits. A former head of the Mossad, Zvi Zamir, stated that the fact that Israel Defense Forces soldiers have shot at unarmed people on the Syrian–Israeli border showed the IDF's "purity of arms" was being eroded.

Раввиндердің басқаша пікірлері

Кейбір раввиндер соғысқа қатыспайтын адамдарға зиян келтіруден аулақ болу қағидасына қарсы шығып, еврей заңдары соғыс уақытында осы талапты нақты жоққа шығарады деп санайды. Мысалдар: 2004 жылы Батыс жағалау мен Газадағы Израильдік қоныстану қозғалысына байланысты раввиндер жаудың бейбіт халқының қауіпсіздігіне қарамастан терроризммен күресу керек деп мәлімдеді. 2006 жылғы Ливан соғысы кезінде АҚШ-тағы жаңаша православие раввиндерінің бас ұйымы Израиль армиясын қарсы тараптың бейбіт халқының қаза болуын болдырмауға көбірек мән бермеуге шақырды. Олар Хезболланың бейбіт тұрғындар арасында жасырынатынын, демек Хезболлаға шабуыл жасамау ахлақсыздық болар еді дейді, себебі Хезболла Израильдің бейбіт халқына қатты қауіп төндіреді.