Кіріспе

Карфаген мен Сиракуза арасындағы шайқас (б.з.д. 339)

Кримсис шайқасы (кейде Кримсис және Кримесус деп те жазылады) б.з.д. 339 жылы Асдрубал мен Гамилькар басқаратын үлкен Карфаген әскері мен Тимолеон жетекшілігіндегі Сиракуза әскері арасында өтті. Тимолеон Сицилияның батысындағы Кримисс өзені жанында Карфаген әскеріне күтпеген шабуыл жасады (бастапқыда бұл Сицилияның оңтүстік-батысындағы қазіргі Белице өзені деп есептелген, бірақ соңғы кезде Сицилияның солтүстік-батысындағы қазіргі Фреддо өзенімен теңестірілді) және маңызды жеңіске қол жеткізді. Одан кейін Карфагеннің тағы бір, әлдеқайда кіші күшін жеңген соң, Карфаген бейбітшілік сұрады. Бұл бейбітшілік грек қалаларының Сицилияда қайта жаңғыруына жағдай жасады және тұрақтылық кезеңі басталды. Дегенмен, Тимолеонның қайтысынан кейін, 317 ж. Агатокл билікке келгеннен кейін көп ұзамай Сиракуза мен Карфаген арасындағы жаңа соғыс басталды. Карфаген Тимолеонның Сицилияға келуіне тырысты, оны Сиракуза азаматтары грек тирандарын құлатып, демократия мен тәртіпті қалпына келтіру үшін шақырған еді. Сиракузаны босатып алғаннан кейін, Тимолеон Сицилияның батысындағы Карфаген территориясын шабуылдау үшін жалдамалы әскерін жіберді. Карфаген Сиракузаға жасалған шабуылға жауап ретінде үлкен әскер жинады. Көп есе кем болған Тимолеон Карфаген әскері Кримисс өзенінен өтіп бара жатқанда шабуыл жасады. Карфагендіктер бастапқы шабуылға қарсы күшті қарсылық көрсетті, бірақ шайқас барысында басталган дауыл гректерге көмектесті. Карфаген әскерінің алдыңғы қатары жеңілгеннен кейін, бүкіл әскер жеңіліске ұшырады. Гректер қашқандардың көптерін өлтірді немесе тұтқынға алды, ал Карфаген шайқаста ең бай азаматтарының көпшілігін жоғалтты.

Өмірбаян

Сиракуза тұрғындары Дионисий II билігінде саяси дүрбелең мен азамат соғысының құрбаны болғандықтан, олар Сиракузаны құрған Коринф қаласына тирандарды қуғынға салу және қалаларын басқару үшін генерал жіберуді сұрады. Коринфтік сенат Тимолеонды жіберуге келісті. 359/8 ж.б.д. Дионисий II Карфагенмен бейбіт келісімге келді. Карфаген Сицилиядағы саяси тұрақсыздықтан пайда тапты, себебі бұл гректердің әскери күшін әлсіретті. Осының салдарынан олар Тимолеонның 345/4 ж.б.д. Сицилияға бас сұғуын болдырмауға тырысты, бірақ оларға бұл оңай болмады. 344/3 ж.б.д. Сиракузаны қоршау шатастыра түсті, онда Тимолеон, Дионисий, Хицетас және оның карфагендік одақтастары қаланың әртүрлі бөліктерін бақылап отырды. Қоршауды сипаттаған екі маңызды дереккөз – Диодор Сицилийлік және Плутарх, өте әртүрлі мәліметтер келтіреді. Плутархтың сөзіне сенсек, Дионисий акропольді Тимолеонға бірден тапсырып, оны Коринфке қуғынға салды. Диодор болса, бұл оқиғаның 343/2 ж.б.д. қоршаудың соңында болғанын айтады. Карфагендіктер қоршаудан бас тартып, шегінді. Тимолеон Хицетас әскеріне шабуыл жасап, оларды Сиракузадан шығарып тастады. Содан кейін Тимолеон 342/1 ж.б.д. Сицилиядағы басқа грек қалаларын азат етуге кірісіп, олардың тәуелсіздігі мен демократиясын қайта орнатуға ұмтылды. Ол жалдамалы әскерлерін Сицилияның батысындағы Карфаген жеріне шабуыл жасауға жіберіп, көптеген олжаға қол жеткізді. Оның әскери күші мен беделі арта түскенде, Сицилияның басқа грек қалалары оған өз еркімен бағынды, себебі ол олардың тәуелсіздігін қалпына келтіру саясатын ұстанды. Карфагеннің билігінде болған көптеген қалалар, соның ішінде сицилиялықтар мен сиканиялықтар да оған одақтас болу ниетімен жүгінді.

Кіріспе

Карфагендіктер Тимолеонның табысынан алаңдап, Лилибаумға үлкен әскер жіберді. Плутархтың мәліметінше, онда жетпіс мың сарбаз, қоршау машиналарын және әрқайсысы төрт аттан тұратын соғыс күймелері болды. Олардың әскері Сицилияны толығымен жаулап алуға, тіпті гректер Тимолеон жетекшілігімен біріккен жағдайда да жеткілікті болды. Тимолеонның жалдамалы әскерлері өздерінің аумағына шабуыл жасағанын естігенде, Хасдрубал мен Гамилкар басшылығымен оларға қарсы жылдамдықпен аттанды. Сиракуздықтар Карфагеннің зор әскерінің жақындап келе жатқанын естіп, үрейленді; Тимолеон олардан үш мыңнан астам сарбазды Карфагендіктерге қарсы аттандыруға мұңкіндік таба алмады. Жолда жүргенде, Тимолеонның 4000 жалдамалы әскерінің 1000-ы оны тастап Сиракузға қайтып кетті. Оның әскері енді 5000 жаяу және 1000 аттыдан тұрды. Ол оларды Сиракуздан сегіз күндік сапармен Кримисс өзеніне қарай, Карфагендіктер жиналатын жерге жетеледі. Диодор Сицилий Тимолеон әскерінің саны 12000 адамға жететінін хабарлайды.

Шайқас

Бұл шайқас б.з.д. 339 жылдың маусым айының басында болды. Тимолеон әскерімен бірге Карфаген әскері орналасқан жазықты қараған төбеде тұрды. Кримсис өзені екі әскерді бөліп, жазықты қалың тұманмен жауып, Карфаген лагерін көру мүмкін емес болды. Алайда, бұл шу гректерге карфагендіктердің өзеннен өтуге дайындалып жатқанын білдірді. Күн көкте жоғары көтеріліп, жазықтағы тұманды таратып, Карфаген әскерлерін көрді. Төрт ат арабасы әскердің алдыңғы шебінде тұрды. Олардың артында гректер Карфаген азаматтары деп таныған жаяу әскер, ал артқы жағында шетелдік әскерлер болды. Тимолеон әскердің өзенмен бөлінгенін байқап, оған шабуыл жасауға жақсы мүмкіндік берді. Ол Карфагеннің жаяу әскері өздерінің фалангасын құрамауын болдырмау үшін ат әскерін алға жіберуге шешім қабылдады. Содан соң Тимолеон әскеріне жазыққа түсуге бұйырды. Ол басқа сицилиялық гректерді және бірнеше жалдамалы сарбаздарды өз қанатына тағайындады. Ол Сиракуздықтардың және ең жақсы жалдамалы әскерінің құрамына кіретін ортаға басшылық етті. Ол өзінің атты әскері соғыс күймелерінің арқасында жаудың жаяу әскеріне шабуыл жасай алмайтынын көрді. Ол атты әскеріне соғыс күймелерінің қасынан өтіп, жаяу әскерге шабуыл жасауға бұйырды. Содан соң ол жауынгерлерді жаудың қасына аттандырды. Карфагендік жаяу әскер гректерге қарсылық көрсетті, бірақ олардың керемет қарулары мен үлкен қалқандарына қарамастан. Гректердің бақытына орай, олардың артында найзағай көтеріліп, жаңбыр мен бұрқасын жаудырды. Дауыл гректерді арт жағынан, ал карфагендіктерді бетінен ұрды. Олар қатты дауылға ұшырап, су мен саздың әсерінен ауыр қару-жарақтарымен шайқаса да, еш нәтиже бермеді. Карфагендіктердің жағдайы одан бетер нашарлап, дауылдан кейін Кримсис өзені өзен жағалауларынан ағып шығып, жазықты толқытып, көптеген кішігірім өзендер ағып кетті. Карфагендіктер гректер төрт жүзден астам сарбазды жеңгеннен кейін қашып кетті. Гректер сол жерге қашып келгендердің көбісін ұстап алып, өлтірді. Кейбіреулері өзеннен өтіп кетуге тырысқан Карфаген әскерінің бір бөлігімен кездескенде суға батып кетті. Карфагендіктер қаза тапқан 10 мыңның 3 мыңы - Карфаген азаматтары. Карфаген бұрын-соңды өз азаматтарынан соншалықты көп жоғалтқан емес, өйткені ол ливиялықтарды, нумидиялықтарды және ибериялықтарды өз әскерлеріне жұмысқа орналастырды. Кем дегенде 5000 тұтқын табылды, ал тағы да көбісін грек сарбаздары жасырып қалды немесе ұрлап кетті. Өлілердің дүние-мүлкін тартып алған гректер Карфагеннің бай азаматтарынан көп алтын-күмісті алған. Грек әскері Карфаген лагерін жаулап алғаннан кейін олжаны жинау үшін көп күш-жігер қажет болды, сондықтан үшінші күнге дейін сол жерде кубок орнату қажет болды. Диодор Сицилий Карфагеннің жауынгерлік құрамын Карфагеннің қасиетті тобы деп атайды. Ол олардың санын 2500 деп есептейді және олардың барлығы өлімге дейін күрескенін айтады. Әскердің басқа ұлт өкілдері арасынан 10 000-нан астамы қаза тауып, 15 000-ы тұтқынға алынды.

Салдары

Тимолеон жалдамалы әскерін Карфаген аумағын тонауға қалдырып, Сиракузға оралды. Леонтини және Катану әлі де бақылап тұрған тирандар – Хицетас пен Мамеркус Карфагендіктермен одақтасты. Карфагендіктер Гиско басқаратын жетпіс кеме мен грек жалдамалыларын оларға көмекке жіберді. Бұл күш Мессана аумағына қонды, онда Тимолеонның төрт жүз жалдамалы әскерін жеңді. Оның жалдамалы әскерінің тағы бір тобы Карфаген аумағындағы Иэтеге жақын жерде шабуылға ұшырап, жойылды. Дегенмен, Плутарх Тимолеонның Дамурия өзенінің шайқасында Хицетасты жеңгенін айтады. Мамеркус Тимолеонмен Аболос өзенінің шайқасында жеңілді, онда Гискодан алған Карфаген сарбаздары қаза тапқандардың көп бөлігін құрады. Осы жеңілістен кейін Карфаген Тимолеонмен бейбіт келісімге келуге шешім қабылдады, ол да келісті. Келісім шарттары бойынша Карфаген Ликус өзенінің шегіндегі аумақты сақтап, Сиракузға көшуге ниет білдіргендерге отбасы мен мүлкін қайтаруға, сондай-ақ тирандармен одақты тоқтатуға міндеттенді. Мамеркус Мессанаға қашып, сол қаланың тираны Гипподан пана тапты. Тимолеон Мессананы құрлық және теңізден қоршағанда, Гиппо кемемен қашуға тырысты, бірақ қала тұрғындары оны ұстап алып, өлім жазасын орындады. Содан кейін Мамеркус Тимолеонға бағынды. Диодор Сицилийдің баяндамасында Хицетас та есімдері аталады, бірақ Мамеркус пен Гиппо туралы ештеңе айтылмаған. Диодор Тимолеон құлатқан басқа тирандарды да атап көрсетеді: Аэтнадағы Кампандар, Кентурипадағы Никодим және Агириумдағы Аполлониадтар. Тимолеон Сицилиядағы грек тирандары мен Карфаген арасындағы соғысты тоқтатуға қол жеткізді, бірақ оның қайтысынан кейін бейбітшілік пен тұрақтылық ұзаққа созылмады. 317 ж.б. Сиракузда жаңа тиран Агатокл билікке ие болып, Карфагенмен тағы бір соғысты бастады.