Кіріспе

381 жылы христиан епископтарының кеңесі, 359 жылы ариандардың басымдығымен өткен Константинополь кеңесінен кейін шақырылды.

Константинопольдің бірінші кеңесі (Concilium Constantinopolitanum;) – Рим императоры Теодосий I-нің 381 жылы Константинопольде (қазіргі Стамбул, Түркия) шақырған христиан епископтарының кеңесі. Бұл екінші экуменикалық кеңес, Батыс шіркеуін қоспағанда, бүкіл христиан әлемін білдіретін жиналыс арқылы шіркеуде бірлікке жету мақсатымен шақырылды. Кеңес Никеялық сенімін растап, оның доктринасын кеңейтіп, Никея-Константинопольдік сенімін қабылдады және басқа да көптеген мәселелерді қарастырды. Ол 381 жылдың мамыр-шілде айларында Агиа Ирен шіркеуінде өтті және 451 жылы Халкидон кеңесінде экуменикалық кеңес ретінде мойындалды.

Өмірбаян

350-450 жылдары бірқатар діни бұрмашылықтар пайда болды, бұл барлық христиан шіркеулерін "Иса Мәсіх кім?" деген сұраққа жауап беруге мәжбүр етті. 380 жыл шамасында Лаодикия епископы Аполлинарис Иса Мәсіхтің адам денесі және төменгі жаны бар екенін үйрете бастады. Ол Мәсіхтің санасы құдай сөзі немесе логоспен алмастырылғанына және бұл логос тұрақты әрі өзгермейтін болғанына сенді. Аполлинаристің ұстанымы христиандар арасында көптеген сұрақтар тудырды. Жақсы жаңалықтар Исаны толыққанды және нағыз адам ретінде бейнелемей ме? Егер Құдай адамның санасы мен ерік бостандығын жоққа шығарса, ол адамзаттың жеке құтқарылуын қалай қамтамасыз ете алады? Теодосий 380 жылы сын мен зерттеудің осы атмосферасында императорлық таққа отырғанда, Шығыс шіркеуін Никея христиандығына қайтару науқанын бастады. Теодосий бүкіл империяны православие ұстанымымен біріктіруді қалап, сенім және тәртіп мәселелерін шешу үшін шіркеу кеңесін шақыруға шешім қабылдады. Григорий Назианз да осы пікірмен келісіп, христиандықты біріктіруді қалады. 381 жылдың көктемінде олар Константинопольде екінші экүменикалық соборды шақырды.

Теологиялық контекст

Р. П. К. Хансон былай деді: "Конфликтті аяқтау үшін жасалған 325 жылғы Никейлік Иман жолы, осы мақсатына жете алмады. Керісінше, ол жағдайды одан әрі ушықтырды, себебі оның "оусия" және "гипостазис" сөздерін қолдануы өте күмәнді болды, бұл Никейлік Әкелердің сабеллиандыққа ұшырағанын көрсетеді, бұл көзқарас тіпті сол кезде ересь деп танылды. Льюис Айрес, демек, былай дейді: <blockquote>Никейден кейінгі бірнеше жылдың ішінде (шамамен он бес жыл бойы) бұл иман жолы тағы да еске алынбады. Никейлік иман жолы көптеген адамдар үшін мәнсіз немесе қиындық тудырған сияқты көрінді. Ол Құдайдың жаратылысын шатастыруда және Сабеллидің еретикалық жолына бой ұсынуда айыпталды. Кесариялық Василий оны кітаптың нақты мағынасын тастап, толығымен аллегориялық мағынаға бет бұрды деп айыптады. Оның пікірлері 362 жылы Александриядағы Афанасий басқарған Синодта айыпталды, кейін бірнеше ереске бөлінді, олардың ішіндегі ең бастылары – Полемиандар мен Антидикомариандар еді.

Экуменикалық кеңес

Бұл Кеңес Екінші Экуменикалық Кеңес ретінде танылады. Дегенмен: Бұл кеңестің мәліметтері, кездесуді Никеяның «экуменикалық» қайта бекітілуі ретінде кейінірек көрсетудегі қиындықтарды көрсетеді. Рим бұл кеңеске ешқандай қатысы болмады. Хансон кеңестің Риммен байланысының нашар болғанын айтады. Сонымен қатар, Рим епископы Дамасус және Кесария епископы Василий, алғашқы Каппадокия Әулиелерінің бірі, бір-біріне қарсы болды: Дамасус, Василийдің Батысқа жіберген хаттары қабылданбай қайтарылғанын мәлімдеді. Арий епископтарының билігінде қырық жылдан кейін Константинополь шіркеулері Никеялық иманға сүйенгендерге қайтарылды; Арийлер Шығыс Рим империясының басқа қалаларындағы шіркеулерден қуылды, осылайша Шығыста христиандық ортодоксиясы қайта орнатылды. Жаңадан қалпына келтірілген кафедраны бақылау үшін күрес басталды. Максим Циник басқарған топ Александрия патриархы Петрдің Константинопольдің жаңадан құрылған кафедрасына деген қызғанышын пайдаланып, оның қолдауын алды. Олар Александрияның Шығыс шіркеулерінің басшылығын сақтап қалу үшін Петрге бағынышты дін қызметкерін Константинополь епископы етіп тағайындау жоспарын жасады. Көптеген зерттеушілер Максимді мақтанқор, тәкаппар және жол тартқан адам ретінде сипаттайды. Алайда, Максимнің бұл лауазымға жеке амбициясының ықпалы қаншалықты болғаны немесе ол билік күресіндегі қарапайым құрал болғаны белгісіз. Қалай болғанда да, Григорий аурумен шектелген түні, қастандықшылар соборға шабуыл жасап, Максимді Константинополь епископы етіп тағайындауға кірісті. Олар Максимді архиепископтық таққа отырғызып, таң атқанда оның ұзын шашын қырқуға асықты. Оқиға туралы хабар жылдам тарады және барлығы шіркеуге ағылды. Магистраттар өкілдерімен бірге келді; Максим мен оның жақтастары собордан қуылды, ал tonsure флейташының үйінде аяқталды. Епископтық таққа қол сұғу әрекеті жергілікті халықтың наразылығын тудырды, олар Григорийге жақын болды. Максим өзінің мәселесін императорға жеткізу үшін Салоникаға барды, бірақ ол жерде оны жылы қабылдамады. Теодосий мәселені Тесалониканың беделді епископы Асколиусқа тапсырып, оған Папа Дамасус I-нің кеңесін алуды бұйырды.

Дамасус Максимді дереу жоққа шығарды және Теодосийге Антиохиядағы алауыздық және Константинополь кафедрасы үшін лайықты епископты тағайындау сияқты шіркеу мәселелерін шешу үшін епископтар кеңесін шақыруды кеңес берді. Дамасус епископтардың бір кафедрадан екіншісіне ауысуын айыптады және Теодосийді «сол кафедраға айыпсыз епископты таңдауға көңіл бөлгеніңізді қадағалауға» шақырды.

Іс жүргізу

Оттыз алты пневматомахиялық келді, бірақ Никейлік сенімін қабылдамағандықтан кеңеске қатысуға рұқсат берілмеді. Александриялық Папа Петр қатыспағандықтан, кеңестің төрағалығы Антиохиялық Патриарх Мелетийге берілді. Кеңес алдындағы бірінші мәселе – Максимнің құпия түрде тағайындалуын жарамсыз деп жариялау және Феодосийдің Григорий Назианзды Константинополь архиепископы етіп тағайындауын бекіту болды. Кеңес ашылғаннан кейін көп ұзамай Мелетий қайтыс болған соң, Григорий кеңесті басқаруға таңдалды. Максимнің тағайындалуын қолдаған Египет және Македония епископтары кеңеске кешігіп келді. Олар келгеннен кейін, Григорийдің Константинополь шіркеуінің басшысы ретіндегі ұстанымын мойындаудан бас тартты, өйткені оның Сасима кафедрасынан ауысуы канондық тұрғыдан заңсыз болды, себебі Никей кеңесінің канондарының бірі епископтарға өз кафедраларынан ауысуға тыйым салған еді. МакГакин Григорийдің дене күшінен шаршағанын және епископтар мен императордың сенімін жоғалтудан қорқатынын айтады. Өзінің позициясын қорғап, одан әрі бөлініске ұшырамас үшін Григорий қызметінен кетуге шешім қабылдады: «Мен Жүніс пайғамбар сияқты болайын! Мен дауылға кінәлімін, бірақ кемені құтқару үшін өзімді құрбан етемін. Мені ұстап алып, теңізге тастаңдар! Мен таққа отырғанда бақытты болмадым, одан түсуге асығамын». Ол кеңеске кенеттен отставкаға кететінін хабарлап, баршаны таң қалдырды, содан кейін Теодосийге өзінің қызметінен босатуды сұрап, құмарлы сөз сөйледі. Император оның сөздеріне риза болып, еңбегін мақтап, отставкаға рұқсат берді. Кеңес одан соңғы рет қоштасу рәсімі мен мерекелік сөздерге қатысуын сұрады. Григорий осы мүмкіндікті соңғы сөз сөйлеу үшін (Or. 42) пайдаланды, содан кейін кетіп қалды. Өйткені ең көне түпнұсқаларда тек алғашқы төрт өлең бар, ал соңғы үш өлең кейінірек қосылған деген дәлелдер бар. Бірінші канон – ариандықтардың барлық түрлерін, сондай-ақ македониялықтар мен аполлинарийліктерді қатаң айыптау. Бұл канон тек Максимға ғана емес, сонымен қатар оны Константинопольде құпия түрде тағайындауға сөз байласып отырған Египет епископтарына және Египетте тағайындаған кез келген төмен дәрежелі дін қызметкерлеріне қарсы бағытталған. Бесінші канон, мүмкін, келесі жылы, 382 жылы қабылданған, және ол Батыс епископтарының томына қатысты, мүмкін Папа Дамасий I-дің томына. Евсевий Дорилейскийдің айтуынша, Халкидон кезінде Папаның тағы бір одақтасы: «Мен өзім осы канонның [3-канон] Римдегі ең қасиетті Папаға Константинополь дін қызметкерлерінің алдында оқығанын көрдім, ол оны қабылдады». Дегенмен, содан бері даулар туды. Калкидон кеңесінің 28-канонына қатысты даулар туындағаннан кейін канонның мәртебесі күмәнді болды. Рим Папасы Леон Ұлы бұл канон ешқашан Римге жіберілмегенін және олардың құрметінің төмендеуі Никей кеңесінің бұйрығын бұзу екенін мәлімдеді. Келесі бірнеше ғасырлар бойы Батыс шіркеуі Рим епископының жоғарғы билігі бар екенін мәлімдеді, ал Ұлы Скизма кезінде Рим католик шіркеуі өзінің жоғарғы билігіне ие екенін Әулие Петрдің мұрагерлігіне негіздеді. Константинопольдің төртінші соборында (869 ж.) Рим легаттары Рим епископының құрметі Константинополь епископының құрметінен жоғары екенін мәлімдеді. 1054 жылғы Ұлы Скизмадан кейін 1215 жылы Төртінші Латерандық кеңес өзінің бесінші канонында Рим шіркеуінің «Құдайдың еркімен барлық басқалардан жоғары, барлық адалдардың анасы және ұстазы ретінде қарапайым биліктің үстемдігін» ұстайтынын жариялады. Жаңа латын патриархы бүкіл әлемге Римнің үстемдігін ресми түрде жариялады. Грацианның римдік корректорлары: «canon hic ex iis est quos apostolica Romana sedes a principio et longo post tempore non recipit» («Бұл канон – Апостолдық Рим креслосы басынан бастап және ұзақ уақыттан бері қабылдамаған канондардың бірі») деген сөздерді қосты. Кейіннен Барониус үшінші канонның шынайы емес екенін, кеңес оны қабылдамағанын мәлімдеді. Керісінше, сол кездегі гректер бұл Рим епископының үстемдігін емес, біріншілігін жариялағанын айтты; «теңдердің арасында бірінші», бүгінгі таңда Константинополь епискобына қалай қараса, солай.

Салдары

Көптеген адамдар келесі жылы (382) Папа Дамасус I Константинополь кеңесінің, әсіресе Константинополді Александрия және Антиохиядан жоғары қойған үшінші канонының тәртіптік ережелеріне қарсы синод өткізгенін айтады. Синод жаңа императорлық астанасының епископына, он жылдық тарихы бар, Александрия және Антиохия епископтарынан жоғары мәртебе беруге наразылық білдірді және Рим тақтысының үстемдігін епископтар жиналысы емес, Мәсіхтің өзі орнатқанын мәлімдеді. Томас Шахан Фотийдің сөзін келтіре отырып, Папа Дамасус кеңеске келісім бергенін, бірақ егер кеңестің қандай да бір бөлігі осы папамен мақұлданған болса, онда ол Никейлік Иман Жарғысын қайта қарауы ғана болуы мүмкін дейді, өйткені Григорий I оны төрт жоғары кеңес ретінде мойындағанда да солай болды, бірақ тек оның діни тұжырымдарында.

Никея-Константинополь сенімінің белгісі

Никеялық-Константинопольдік сенім дәстүрлі түрде Константинополь созылысымен (381) байланысты. Ол теологиялық тұрғыдан Никеялық сенімге ұқсас, бірақ оған екі қосымша бап кіреді: Киелі Рух туралы бап, оны "Атадан тараған, Әке мен Ұлмен бірге құрметтелетін және даңқталатын, пайғамбарлар арқылы сөйлеген" деп сипаттайды, сондай-ақ шіркеу, крещение және өлгендердің қайта тірілуі туралы бап. (Екі сенімнің толық мәтінін салыстыру үшін: 325 жылғы сенім мен 381 жылғы сенімнің салыстыруына қараңыз.) Дегенмен, ғалымдар Константинополь созылысы мен Никеялық-Константинопольдік сенім арасындағы байланыс туралы келіспейді. Кейбір заманауи ғалымдар бұл сенімнің немесе оған жақын нәрсенің Константинопольдегі епископтар тарапынан айтылғанын, бірақ созылыстың ресми шешімі ретінде жарияланбағанын болжайды. Сондай-ақ ғалымдар бұл сенім Никеялық сенімнің кеңейтілген түрі ме, әлде Никеялық сеніммен ұқсас, бірақ толықтай сәйкес келмейтін тағы бір дәстүрлі сенімнің кеңейтілген түрі ме деген мәселеде дауласады. 451 жылы Халкидон созылысы бұл сенімді "Константинопольде жиналған 150 қасиетті әкелердің сенімі" деп атады, бұл сенімнің 451 жылдан кешіктірмей Константинопольмен (381) байланысты екенін көрсетеді.

Христиандық ілім

Бұл кеңес арийшілдік дінін айыптады, ол 381 жылы Миландық Амвросийдің Аквилея кеңесіндегі келесі айыптауларымен бірте-бірте жойыла бастады. Үшқұдайлық ілім туралы пікір-талқылар жетілгеннен кейін, пікір-талқының назар аудару ошағы Христеологияға көшті, ол 431 жылы өткен Ефес кеңесі мен 451 жылы өткен Халкидон кеңесінің тақырыбы болды.

Римнен Константинополға ықпал етудің ауысуы

Дэвид Истман Римнің Шығысқа деген ықпалының әлсіреуіне Константинопольдің бірінші соборының тағы бір мысал екенін айтады. Ол, төрағалық еткен үш епископтың да Шығыстан келгенін атап көрсетеді. Дамаск Мелетий мен Григорийді сәйкес епархияларының заңсыз епископтары деп есептеген, бірақ Истман мен басқалары көрсеткендей, Шығыс епископтары оның осы мәселедегі пікірлерін ескермеді. Константинопольдің бірінші соборы (381 жыл) Константинопольмен байланысты "Жаңа Рим" терминінің алғашқы пайда болуы болды. Бұл термин Константинопольдің салыстырмалы түрде жас шіркеуіне Александрия және Антиохиядан жоғары дәреже беру үшін негіз ретінде қолданылды ("өйткені ол Жаңа Рим").

Литургиялық еске алулар

Кеңесте болған 150 адам Армения Апостолдық шіркеуінің қасиеттілер тізімінде 17 ақпанда еске алынады. Шығыс православие шіркеуі кейбір жерлерде (мысалы, Ресейде) 13 шілдеге ең жақын жексенбі күні және 22 мамырда бірінші алты Экуменикалық кеңестің Әкелерінің құрметіне мереке тойлайды.