Кіріспе

Эндосперм, өзекті және қабық бар дәнді дақылдар. Толық дәнді дақыл – кез келген дәнді және псевдодәнді дақылдардың эндоспермі, өзегі және қабығын қамтитын дәні, ал тазартылған дәнді дақылдар тек эндоспермін ғана сақтайды. Денсаулыққа пайдалы жалпы диетаның бөлігі ретінде, толық дәнді дақылдарды тұтыну бірнеше аурулардың қаупін азайтумен байланысты. Дәнді дақылдар: Бидай (пильда, эмер, фарро, эйнкорн, камут, дюрам), Күріш (қара күріш, қоңыр, қызыл және басқа да түрлі түсті күріш сорттары), Арпа (қабығы бар және қабығы алынған, бірақ жемірік емес), Жүгері немесе қамыс, Рай, Сұлы (қабықсыз немесе жалаңаш сұлыны қоса), Кіші дәнді дақылдар: Миль, Сорго, Тефф, Тритикале, Канар шөбі, Жұмыр күздей, Фонио, қара фонио, Азиялық миль, Жабайы күріш. Псевдодәнді дақылдар: Амарант, Гречиха, татар гречихасы, Квиноа.

Тамақ

Толық дәнді дақылдар – көптеген қоректік заттар мен диеталық талшықтардың көзі, балалар мен ересектерге бірнеше күнделікті порцияда, толық дәнді дақылдарға сай критерийлерді қанағаттандыратын әртүрлі тағамдарды қоса ұсынылады. Таңғы астықтардың құрамында толық дәндердің болуы микроэлементтердің сіңуін жақсартумен және бірнеше аурулардың қаупін азайтумен байланысты. Олардың асқазан-ішек жүйесінің денсаулығына, семіздікке және когнитивтік функцияларға тигізетін әсерін одан әрі зерттеу қажет. Дәнді дақылдардың ақуыздары, негізінен лизин сияқты маңызды аминқышқылдарының жетіспеушілігіне байланысты, төмен сапалы. Бұл кемшілікті толтыру үшін, көбінесе бұршақтар сияқты басқа азық-түліктерден алынған ақуыздармен толықтыру жиі қолданылады. Керісінше, жалған дәнді дақылдардың ақуыздарының тағамдық құндылығы жоғары, сүттегі негізгі ақуыз – казеинге жақын.

Аурудың қаупі

АҚШ-та белгілі мөлшерде тұтас дәнді дақылдарды қамтитын тағамдарды өндірушілерге маркетингтік мақсаттарда денсаулыққа қатысты мәлімдеме жасауға рұқсат беріледі, онда былай делінеді: "Дәнді өнімдер, жемістер және көкөністерде талшықтарға бай, майлылығы аз диеталар көптеген факторлармен байланысты кейбір түрдегі қатерлі ісіктердің қаупін азайтуы мүмкін" және "қаныққан май мен холестеринге азырақ, ал жемістер, көкөністер және кейбір диеталық талшықтарды, әсіресе ерігіш талшықтарды қамтитын дәнді өнімдерге бай диеталар жүрек ауруларының қаупін азайтуы мүмкін, бұл ауру көптеген факторлармен байланысты". Еуропалық тағам қауіпсіздігі басқармасының (EFSA) ішек денсаулығы немесе ішек функциясы, салмақ бақылауы, қандағы глюкоза және инсулин деңгейі, салмақ басқару, қан холестерині, қанығу, гликемиялық индекс, ас қорыту функциясы және жүрек-қан тамырлары денсаулығына қатысты денсаулық туралы мәлімдемелерге қатысты ғылыми пікірі "тағам құрауышы, тұтас дәнді дақылдар ( ) мәлімделген денсаулық әсерлері тұрғысынан жеткілікті сипатталмаған" және "тұтас дәнді дақылдарды тұтыну мен осы пікірде қарастырылған мәлімделген әсерлер арасындағы себеп-салдар байланысын орнату мүмкін емес" деп тұжырымдайды. Жоғары диеталық талшықтарды жалпы салауатты диетаның бір бөлігі ретінде жеткізу арқылы тұтас дәнді дақылдарды тұтыну жүрек ишемиялық ауруы, инсульт және қатерлі ісік сияқты бірнеше аурулардың қаупін төмендетуі мүмкін, сондай-ақ барлық себептерге байланысты өлім-жітімді де төмендетуі мүмкін. 2012 жылы Health Canada "клиникалық сынақтар мен перспективалық когорттық зерттеулерден алынған деректер Канадада тұтас дәнді дақылдар мен жүрек ишемиялық ауруларының қаупін азайту туралы мәлімдемелерді қолдауға жеткіліксіз" деп мәлімдеді. 2017 жылы клиникалық сынақтарды қарау нәтижесінде тұтас дәнді дақылдарды тұтыну мен жүрек-қан тамырлары ауруларының қаупін азайту арасындағы байланысты дәлелдейтін жеткілікті мәліметтер жоқ екені анықталды. Американдық қатерлі ісік зерттеу институты мен Дүниежүзілік қатерлі ісік зерттеу қоры толық дәнді дақылдардың тоқ ішек қатерлі ісігінің қаупін азайтатынын көрсеткен мықты дәлелдер бар екенін мәлімдеді.

Глютен мәселесі

Генетикалық тұрғыдан сезімтал адамдарда глютен (бидай, арпа, сұлы, қамыс және туысқан түрлер мен гибридтерінде кездесетін ақуыздар) целиакия ауруын тудыруы мүмкін. Целиакия ауруы дамыған елдердегі жалпы халықтың шамамен 1% -ын құрайды. Көптеген жағдайлардың диагнозы қойылмай, емделмей қалатынына дәлелдер бар. (Жалпы халықтың 0,5-13% - ына әсер етеді деп есептеледі), глютен атаксиясы және герпетиформды дерматит. Көптеген нан түрлері қоңыр түске боялады (көбінесе меласса немесе карамельмен) және тұтас дәннен жасалғандай көрінеді, бірақ іс жүзінде солай емес. Сонымен қатар, кейбір тағам өндірушілер тұтас дәннен жасалған ингредиенттерді қолданады, бірақ тұтас дән ингредиенті басым болмағандықтан, бұл өнімдер тұтас дәннен жасалған өнімдер болып табылмайды. Көпшілік пікірдің қарамастан, тұтас дән әрқашан талшыққа бай емес. Талшықтың мөлшері дәннен дәнге өзгереді, ал кейбір өнімдерге талшық мазмұнын арттыру үшін қарабас, бұршақ немесе басқа тағамдар қосылуы мүмкін. AACC (Америкалық астық химиктері қауымдастығы) анықтамасы бойынша: "Тұтас дән кариопсистің толық, ұсатылған, жарылған немесе жалпақталған түрінен тұруы керек, оның негізгі анатомиялық құрамдастары – крахмалды эндосперм, өзегі және қабығы – толық кариопсистегідей пропорцияда болуы тиіс".

Канадалық сәйкестік стандарттары

Астық тұқымдас дақылдар (мысалы, бидай, күріш, сұлы, арпа, жүгері, жабайы күріш және қарабидай) сондай-ақ, псевдоастықтар (мысалы, киноа және гречка) тұтас дән деп таңбалануы мүмкін. Бидай ұнға ұңғылғанда, дәнінің бөліктері әдетте бөлініп, кейін тұтас бидай, тұтас дән, ақ торт және кондитерлік ұн, сондай-ақ жалғалымды ақ ұн сияқты ұнның белгілі бір түрлерін жасау үшін қайта біріктіріледі. Дәннің барлық бөліктері бастапқы дәннің пропорциясында қолданылса, онда ұн тұтас дән деп саналады. Тағам және дәрі-дәрмек ережелеріне сәйкес, тұтас бидай ұнының майысуын азайту және сақтау мерзімін ұзарту үшін дәннің 5%-ға дейін алынуы мүмкін. Осы мақсатта алынған дәннің көп бөлігі жаңа өршік пен дән қабығынан тұрады. Егер дәннің осы бөлігі алынып тасталса, онда ұн енді тұтас дән болып есептелмейді.

Ұлыбританияның ережелері

Ұлыбританияда заңмен қорғалатын термин – толық бидай, толық дәнді емес. Толық дәнді өнім деп атауға болатын өнімдерге қатысты міндетті емес нұсқаулар бар.