1922 жылғы Ағылшыл-Түрік соғысы қаупі (1922 жылғы Чанак дағдарысы)

Кіріспе

1922 жылғы ағылшын-түрік соғыс қатері

Чанак дағдарысы (Çanakkale Krizi), сондай-ақ Чанак ісі және Чанак оқиғасы деп те аталады, 1922 жылдың қыркүйегінде Ұлыбритания мен Түркия Ұлы Ұлттық Мәжілісі үкіметі арасындағы соғыс қатері болды. Чанак – Дарданелл бұғазының Анатолия жағындағы Чанаккале қаласын білдіреді. Дағдарысқа түріктердің грек әскерлерін Түркиядан ығыстырып, одақтас елдер басып алған аумақтарда, атап айтқанда Константинопольде (қазіргі Стамбул) және Шығыс Фракияда түрік билігін қайта орнатуға жасаған тытысы себеп болды. Түрік әскері Дарданелл бейтарап аймағындағы британдық және француздық бекіністеріне қарсы жорық жасады. Бір кезде Ұлыбритания мен Түркия арасында соғыс болуы мүмкін болды, бірақ Канада, Франция және Италия келісімге келуден бас тартты. Британ халқы соғыс қаламайтын еді. Британ әскері де соғысқа қарсы болды, ал оқиға орнындағы бас генерал сэр Чарльз Харингтон келіссөздер арқылы мәселені шешуге үміттенгендіктен түріктерге ультиматум жіберуден бас тартты. Ұлыбританияның коалициялық үкіметіндегі консерваторлар либерал премьер-министр Дэвид Ллойд Джорджды қолдаудан бас тартты, ол Уинстон Черчилльмен бірге соғысқа шақырып тұрды. Түркия гректерді жеңгеннен кейін, қалаған аумағын алу үшін келіссөздер жүргізіп келісімге келді, осылайша дағдарыс тез аяқталды. Ллойд Джорджтың дағдарысты дұрыс басқара алмауы Карлтон клубындағы отырыс арқылы оның құлауына себеп болды. Бұл дағдарыс Ұлыбритания империясы үшін соғысқа кімнің шешім қабылайтыны мәселесін көтерді және Канаданың Лондоннан дипломатиялық тәуелсіздігін алғаш рет жариялады. Тарихшы Роберт Блейк Чанак дағдарысы Артур Балфурдың Ұлыбритания мен доминиондарды "Британ империясы шегіндегі автономды қауымдастықтар ретінде, мәртебесі тең, ішкі және жергілікті істердің ешқандай саласында бір-біріне бағынышты емес, бірақ Тәжге ортақ адалдықпен байланысқан және Британ Ұлттар Достастығының мүшелері ретінде еркін біріккен" деп анықтауына әкелді дейді. 1931 жылы Ұлыбритания Парламенті Балфур формуласын 1931 жылғы Вестминстер статуты арқылы заңмен бекітті.

Оқиғалар

Түрік әскерлері жақында грек күштерін жеңіп, 9 қыркүйекте Измирді (Смирна) қайта басып алды және Мудрос және Севр келісімдерімен құрылған бейтарап аймақта Константинопольге қарай жылжуда. 10 қыркүйекте Соғыс министрлігі грек армиясының күшін күмәндана бастады және британдықтардың Галлиполиге қайтарылуын ұсынды, бірақ Харингтон мұндай шабуылдың болуы ықтимал емес деп ойлады және кішкентай күш тиімді қорқыту құралы бола алады деп санайтындықтан бұл кеңеске келіспеді. Сол күні британдық кабинет жиналып, британдық күштер өз позицияларын сақтауы керек деп шешті. Келесі күні, Сыртқы істер министрі лорд Керзонның қатысуынсыз, кабинет министрлерінің бір бөлігі Түркияның Севр келісімін бұзғаны үшін Ұлыбритания мен Доминиондардан соғыс жариялау туралы мәлімдеме жасады. 18 қыркүйекте Лондонға оралған Керзон бұл Франция премьер-министрі Раймонд Пуанкареге ашу келтіретінін айтты және жағдайды жақсарту үшін Парижге кетті. Бірақ Пуанкаре француз жасағын Чанактан шығарып жібергенмен, түріктерді бейтарап аймақты сақтауға көндірді. Керзон 20 қыркүйекте Парижге жетіп, Пуанкаремен бірнеше даулы кездесуден кейін түріктермен келісімге келуге келісті. Осы уақытта Константинопольде тұратын түрік халқы қалаға қарсы кемалистік күштердің шабуылына қарсы ұйымдастырылып жатты. Мысалы, сол кездегі "The Toronto Daily Star" газетінің соғыс тілшісі Эрнест Хемингуэй мынадай оқиға туралы жазды:
Бір түні дестройер Кіші Азиядан келе жатқан түрік әйелдеріне толы қайықты тоқтатып, қару іздеді. Бірақ барлық әйелдердің еркек екені анықталды. Олардың барлығы қарулы болды және кейіннен Константинопольге шабуыл жасалған жағдайда қала маңындағы түрік халқын ұйымдастыру үшін жіберілген кемалистік офицерлер екені белгілі болды. Британ саясатында Ллойд Джордж, Уинстон Черчилль және консерваторлар лорд Биркенхед пен Остин Чемберлен гректерді қолдап, соғыс қалаған, ал оның үкіметіндегі коалицияның қалған консерваторлары түріктерді қолдап, соғысқа қарсы болды. Ллойд Джордждың коалиция басшысы ретіндегі жағдайы қиынға айналды. Ллойд Джордж кабинеті Түркияның Кеңес Ресейімен әскери келісімге келуі мүмкін деген жалған ақпараттарға иланды. MI6 Түркия мен Кеңес Ресейінің арасы ажырап бара жатқанын хабарласа да, кабинет Кеңес Әскери-теңіз күштерінің араласуына қатысты алаңдауын жалғастырды. Черчилль соғысқа шақыратын манифест жариялады, онда Түркияның Еуропаға масштабты шабуылы соғыстың нәтижесін жоятыны туралы ескертілді, бұл кеңінен сынға ұшырап, британ үкіметін ұялтып жіберді. Ллойд Джордж Сыртқы істер министрлігі, Императорлық Бас штаб және тіпті бұрынғы Жоғары Одақтас қолбасшысы Фердинанд Фоштан гректерді қолдамауға ескерту алды, бірақ оларға құлақ қоймады. Сонымен қатар, британ халқы Чанак оқиғасынан және қайтадан соғысқа бару мүмкіндігінен алаңдады. Ллойд Джорджтың Доминион премьер-министрлерімен толық кеңеспегені де оның беделін түсірді. 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Канада өзін автоматты түрде соғысқа қатысушы деп санамады. Оның орнына премьер-министр Уильям Лайон Маккензи Кинг Канада Парламенті елдің қандай бағытты таңдауын шешуі керек деп талап етті. Кинг Черчилльден Чанакқа британдықтарға қолдау көрсету үшін әскер жіберуді сұраған телеграммаға наразы болып, Канаданың Түркиямен соғысқа барған жағдайда Ұлыбританияны автоматты түрде қолдамайтынын мәлімдеген канадалық ұлтшыл тілінде жауап телеграмма жіберді. Кингтің Либералдық партиясының көпшілігі және Кингтің азшылық үкіметін қолдаған Прогрессивті депутаттар Түркиямен соғысқа баруға қарсы болғандықтан, дағдарыс соғысқа ұшыраса, Канада бейтараптық жариялауы мүмкін еді. Чанак мәселесі канадалық қоғамдық пікірді қатты бөліп жіберді, француз канадалықтары және ағылшын канадасындағы канадалық ұлтшылдар, мысалы, профессор Оскар Д. Скелтон Канаданың 1914 жылы бергендей Ұлыбританияға "бос чектер" бермеуі керек екенін және Кингтің бейтараптық туралы шешімін қолдауы керек деді. Басқа доминион премьер-министрлері – Ньюфаундленд пен Жаңа Зеландиядан басқа, олардың әрқайсысы батальон ұсынды. Көптегендер консервативті премьер-министрдің басшылығымен жаңа коалиция құрылатынын күткенмен, консерваторлар, қайтадан партия басшысы болып сайланған Бонар Лоудың басшылығымен 1922 жылғы жалпы сайлауда жалпы көпшілік дауысқа ие болды. 1923 жылғы жазда британдық және француздық күштер Лозанна шарты ратификацияланғаннан кейін бейтарап аймақтан толығымен шығарылды. Чанак дағдарысы Доминиондардың Ұлыбританиядан соғысқа автоматты түрде ілесіп кететіні туралы болжамды түбірлі бұзды. Дағдарыс Доминиондар мен Лондон арасындағы қарым-қатынасты өзгертті, 1931 жылғы Вестминстер статусының қабылдануына жол ашты, ол Доминиондардың соғыс жариялау құқығына ие екенін нақты айқындады.

The Turkish troops had recently defeated Greek forces and recaptured İzmir (Smyrna) on 9 September and were advancing on Constantinople in the neutral zone established by the Armistice of Mudros and Treaty of Sèvres. On September 10, the War Office began to express concerns over the viability of the Greek Army and urged a British withdrawal to Gallipoli, but Harington rejected the advice because he believed such an attack was not likely and that the small force could be an effective deterrent. The British Cabinet met on the same day and decided that British forces should maintain their positions. On the following day, in the absence of Foreign Secretary Lord Curzon, certain Cabinet ministers issued a communiqué threatening Turkey with a declaration of war by Britain and the Dominions, on the grounds that Turkey had violated the Treaty of Sèvres. On 18 September, on his return to London, Curzon pointed out that this would enrage the Prime Minister of France, Raymond Poincaré, and left for Paris to attempt to smooth things over. Poincaré, however, had already ordered the withdrawal of the French detachment at Chanak but persuaded the Turks to respect the neutral zone. Curzon reached Paris on 20 September and, after several angry meetings with Poincaré, reached agreement to negotiate an armistice with the Turks. Meanwhile, the Turkish population living in Constantinople were being organised for a possible offensive against the city by the Kemalist forces. For instance, Ernest Hemingway, reporting for The Toronto Daily Star at the time as a war correspondent, wrote about a specific incident:
Another night a destroyer stopped a boatload of Turkish women who were crossing from Asia Minor On being searched for arms it turned out all the women were men. They were all armed and later proved to be Kemalist officers sent over to organize the Turkish population in the suburbs in case of an attack on Constantinople. In British politics, Lloyd George, Winston Churchill, and the Conservatives Lord Birkenhead and Austen Chamberlain were pro Greek and wanted war; all other Conservatives of the coalition in his government were pro Turk and rejected war. Lloyd George's position as head of the coalition became untenable. The Lloyd George cabinet was influenced by false intelligence, including the possibility that Turkey would conclude a military agreement with Soviet Russia. Although MI6 reported that Turkey and Soviet Russia were already drifting apart, the Cabinet continued to express concern about a Soviet Navy intervention. Churchill published a pro war manifesto warning of a massive Turkish offensive into Europe undoing the result of the war, which was widely lambasted and embarrassed the British government. Lloyd George was warned by the Foreign Office, the Imperial General Staff, and even former Supreme Allied Commander Ferdinand Foch against supporting the Greeks but ignored them. Furthermore, the British public were alarmed by the Chanak episode and the possibility of going to war again. It further undercut Lloyd George that he had not fully consulted the Dominion prime ministers. Unlike 1914, when World War I broke out, Canada in particular did not automatically consider itself active in the conflict. Instead, Prime Minister William Lyon Mackenzie King insisted that the Parliament of Canada should decide on the course of action the country would follow. King was offended by the telegram he received from Churchill asking for Canada to send troops to Chanak to support Britain, and sent back a telegram, which was couched in Canadian nationalist language, declaring that Canada would not automatically support Britain if it came to war with Turkey. Given that the majority of the MPs of King's Liberal Party were opposed to going to war with Turkey together with the Progressive MPs who were supporting King's minority government, it is likely that Canada would have declared neutrality if the crisis came to war. The Chanak issue badly divided Canadian public opinion with French Canadians and Canadian nationalists in English Canada like professor Oscar D. Skelton saying Canada should not issue "blank cheques" to Britain like that issued in 1914 and supporting King's implicit decision for neutrality. The other dominion prime ministers—with the two exceptions of Newfoundland and New Zealand, which each offered a battalion Although many expected a new coalition to be formed under a Conservative Prime Minister, the Conservatives, under returned party leader Bonar Law, subsequently won the 1922 general election with an overall majority. British and French forces were ultimately withdrawn from the neutral zone in summer 1923, following the ratification of the Treaty of Lausanne. The Chanak Crisis fundamentally challenged the assumption that the Dominions would automatically follow Britain into war. The crisis changed the relations between the Dominions and London, paving the way for the Statute of Westminster 1931, which explicitly declared that the Dominions had the power to declare war.