Афар үштік қиылысынан пайда болған геологиялық шұңқыр

Кіріспе

Афар үшбұрышының әсерінен пайда болған геологиялық шұңқыр Афар үшбұрышы (кейде Афар депрессиясы деп аталады) – Шығыс Африкадағы Ұлы Рифт аймағының бір бөлігі болып табылатын Афар үшбұрышының әсерінен пайда болған геологиялық шұңқыр. Бұл аймақта адамзаттың ең ерте тектілерінің, яғни адамдар тұқымының ең алғашқы өкілдерінің қазба үлгілері табылды. Кейбір палеонтологтар бұл аймақты адам эволюциясының отаны деп санайды. Депрессия Эритрея, Джибути және Эфиопияның Афар аймағының барлық территориясын қамтиды; сондай-ақ Африкадағы ең төменгі нүкте – Джибутидегі Ассал көлі теңіз деңгейінен төмен орналасқан. Аваш өзені аймаққа басты су көзі болып табылады, бірақ жылдық құрғақшылық кезінде тартылып, тұзды көлдер тізбегімен аяқталады. Афар депрессиясының солтүстік бөлігі Данакил депрессиясы деп те белгілі. Жазықтар ыстыққа, құрғақшылыққа және ауа айналымының аздығына ұшырайды, және жер бетіндегі ең ыстық жерлер (жылдық орташа температура) осы аймақта орналасқан. Афар үшбұрышының шекаралары келесідей (топографиялық картаны қараңыз): батысында – Эфиопия үстірті мен тіктеуі; солтүстік-шығысында (оның мен Қызыл теңіздің арасында) – Данакил блогы; оңтүстігінде – Сомали үстірті мен тіктеуі; оңтүстік-шығысында – Сомали үстіртіне жапсарлас Али Сабих блогы. Афар аймағында Орта Аваш аймағы, сондай-ақ Хадар, Дикика және Ворансо Милле сияқты маңызды қазба орындары бар. Бұл орындар ең ертедегі (қазба) гоминидтердің және адамдардың еңбек құралдары мәдениетінің үлгілерін, сондай-ақ түрлі флора мен фаунаның көптеген қазба қалдықтарын тапты.

Қоршаған орта

Данакиль депрессиясындағы Далол жер бетіндегі жыл бойы ең ыстық жерлердің бірі. Жылдың көп бөлігінде жаңбыр жаумайды; жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері шамамен , ал жағалауға жақын жерде жаңбыр мөлшері одан да аз. 1960 жылдан 1966 жылға дейінгі алты жылдық байқаулар бойынша Далолдағы тәуліктік орташа температура қаңтарда бастап шілдеге дейін өзгерді. Аваш өзені Афар аймағының оңтүстік бөлігінен солтүстік-шығысқа қарай ағып, аймақтағы флора мен фаунаның, сондай-ақ Данакиль шөлінде көшпелі өмір салған афар халқының тіршілік етуіне мүмкіндік беретін тар жасыл белдеуді құрайды. Аваш өзені Қызыл теңізден шамамен қашықтықта тұзды көлдер тізбегімен аяқталады, онда су ағыны толтырылар тұста тез буланып кетеді. Афар депрессиясының бір бөлігі тұз кен орындарымен жабылған, тұз өндіру көптеген афарлық топтар үшін маңызды табыс көзі болып табылады. Афар депрессиясының биомы шөлді бұталы жер ретінде сипатталады. Өсімдіктер көбінесе құрғақшылыққа төзімді өсімдіктермен – кішкентай ағаштармен (мысалы, дракон ағашының түрлері), бұталармен және шөптермен шектеледі. Жануарлар дүниесінде Греви зебрасы, Зоммерринг газелі, бейса және ерекше айта келетін Африка жабайы есегінің (Equus africanus somalicus) соңғы тұрақты популяциясы сияқты көптеген шөп жейтін жануарлар бар. Құстардың ішінде страус, жергілікті қанатқары, хатшы құсы, араб және кори турақазы, абиссин роликтері және қанатты франколин бар. Жазықтықтың оңтүстік бөлігінде Милле Сердо қорығы орналасқан. Афар үшбұрышы – ең ертедегі гоминидтердің пайда болған ошағы. Онда Орта Аваш аймағы және көптеген тарихи гоминидтердің қазбалары табылған орындар бар, олардың ішінде: гоминидтер және мүмкін гоминидтер, Арди немесе Ардипитек рамидус және Ардипитек кадабба (төменде қараңыз); Гонадан табылған Гавис бас сүйегі гоминиді; әлемдегі ең көне тас құралдарының бірнеше орны; Люсидің табылған орны – Хадар, Австралопитек афаренсистің қазба үлгісі; және Дикика, австралопитек гоминиді Селамның табылған орны. 1994 жылы Эфиопиядағы Аваш өзенінің жанында Тим Д. Уайт сол кездегі ең көне адамның ата-бабасын тапты: 4,4 миллион жылдық Ар. рамидус. Ол "Арди" деп атаған әйел гоминидінің жартылай толық қаңқасын тапты. Қазба жұмыстарын қауіпсіз жүргізіп, үлгіні сақтап, сипаттап, жариялауға дайындауға шамамен 15 жыл уақыт кетті.

Dallol in the Danakil Depression is one of the hottest places year round anywhere on Earth. There is no rain for most of the year; the yearly rainfall averages range from , with even less rain falling closer to the coast. Daily mean temperatures at Dallol ranged from in January to in July in six years of observations from 1960 to 1966. The Awash River, flowing north eastward through the southern part of the Afar Region, provides a narrow green belt which enables life for the flora and fauna in the area and for the Afars, the nomadic people living in the Danakil Desert. About from the Red Sea the Awash ends in a chain of salt lakes, where its waterflow evaporates as quickly as it is supplied. Some of the Afar Depression is covered by salt deposits, and mining salt is a major source of income for many Afar groups. The Afar Depression biome is characterized as desert scrubland. Vegetation is mostly confined to drought resistant plants such as small trees (e. g. species of the dragon tree), shrubs, and grasses. Wildlife includes many herbivores such as Grévy's zebra, Soemmerring's gazelle, beisa and, notably, the last viable population of African wild ass (Equus africanus somalicus). Birds include the ostrich, the endemic Archer's lark, the secretary bird, Arabian and Kori bustards, Abyssinian roller, and crested francolin. In the southern part of the plain lies the Mille Serdo Wildlife Reserve. The Afar Triangle is a cradle source of the earliest hominins. It contains a paleo archaeological district that includes the Middle Awash region and numerous prehistoric sites of fossil hominin discoveries, including: the hominids and possible hominins, Ardi, or Ardipithecus ramidus, and Ardipithecus kadabba, see below; the Gawis cranium hominin from Gona; several sites of the world's oldest stone tools; Hadar, the site of Lucy, the fossilized specimen of Australopithecus afarensis; and Dikika, the site of the fossilized child Selam, an australopithecine hominin. In 1994, near the Awash River in Ethiopia, Tim D. White found the then oldest known human ancestor: 4.4 million year old Ar. ramidus. A fossilized almost complete skeleton of a female hominin which he named "Ardi", it took nearly 15 years to safely excavate, preserve, and describe the specimen and to prepare publication of the event.

Геология

Афар депрессиясы – тектоникалық үш жарылымның (Афар үш жарылымы) тоғысқан жерінің нәтижесі болып табылады, онда Қызыл теңіз бен Аден шығанағын қалыптастыратын таралған жоталар құрлыққа шығып, Шығыс Африка жарылымымен кездеседі. Жер қыртысының осы үш тақтасының бірігуі Аббе көлінің жанында орналасқан. Афар депрессиясы – Жер бетінде мұхит орталық жотасын зерттеуге болатын екі жердің бірі, екіншісі – Исландия. Үшбұрыш ішінде Жер қыртысы жыл сайын әрқайсысы үш жарылым аймағының бойымен бөлініп келеді. Осының тікелей салдары – жүздеген метрге жететін терең жарылымдармен жер сілкінісінің қайталануы және депрессияның төменгі жағының кеңінен шөгуі. 2005 жылдың қыркүйек және қазан айларында Даббаху және Эрта Але жанартауларында Афар жарылымында 3,9 балдан жоғары 163 жер сілкінісі мен жанартаудың атқылауы болды. 2,5 куб километрге жуық балқыған тау жынысы төменнен пластинаға, бірнеше километр тереңдікте дамба арқылы құйылды, бұл жер бетінде Даббаху жарығы деп аталатын кең саңылаудың ашылуына әкелді. Байланысты атқылаулар Теру және Аура аймақтарында да болды. Жарылым жақында үш өлшемді лазерлік карта арқылы тіркелді. Аймақтың тұз қорлары Қызыл теңізден судың мерзімімен толуы және булануы нәтижесінде қалыптасқан, соңғы мұндай су тасқыны шамамен 30 000 жыл бұрын болған. Келесі миллиондаған жылдар ішінде геологтар эрозия мен Қызыл теңіздің Афар депрессиясын қоршап тұрған жоталарды бұзып, аңғарды су басатынын күтеді. Геологтардың болжамына сәйкес, шамамен 10 миллион жылдан кейін Шығыс Африка жарылымының барлық ұзындығы су астында қалады, бүгінгі Қызыл теңіздей жаңа мұхит алабын құрады, Сомали тақтасын және Африка мүйізін континенттің қалған бөлігінен бөліп тастайды. Афар депрессиясының төңірегі лавадан, көбінесе базальттан тұрады. Жердегі бес лава көлінің бірі – Эрта Але және Даббаху жанартауы осы жерде орналасқан. Афар депрессиясының астында мантиялық қаусыр жатыр деген гипотеза бар, бұл мантияның үлкен көтерілуі, ол бетке жақындаған сайын базальтты құрастыру үшін еруге ұшырайды.

The Afar Depression is the product of a tectonic triple rifts junction (the Afar Triple Junction), where the spreading ridges forming the Red Sea and the Gulf of Aden emerge on land and meet the East African Rift. The conjunction of these three plates of Earth's crust is near Lake Abbe. The Afar Depression is one of two places on Earth where a mid ocean ridge can be studied on land, the other being Iceland. Within the triangle, the Earth's crust is slowly rifting apart at a rate of per year along each of the three rift zones forming the "legs" of the triple junction. The immediate consequences are recurring sequences of earthquakes with deep fissures in the terrain hundreds of metres long, and the valley floor sinking broadly across the depression. During September and October 2005 some 163 earthquakes of magnitudes greater than 3.9 and a volcanic eruption occurred within the Afar rift at the Dabbahu and Erta Ale volcanoes. Some 2.5 cubic kilometers of molten rock was injected from below into the plate along a dyke between depths of , forcing open an wide gap on the surface, known as the Dabbahu fissure. Related eruptions have taken place in Teru and Aura woredas. The rift has recently been recorded by means of three dimensional laser mapping. The region's salt deposits were created over time as water from the Red Sea periodically flooded the depression and evaporated; the most recent such flood was roughly 30,000 years ago. Over the next millions of years, geologists expect erosion and the Red Sea to breach the highlands surrounding the Afar Depression and flood the valley. Geologists predict that in about 10 million years the whole length of the East African Rift will be submerged, forming a new ocean basin as large as today's Red Sea, and separating the Somali Plate and the Horn of Africa from the rest of the continent. The floor of the Afar Depression is composed of lava, mostly basalt. One of Earth's five lava lakes, Erta Ale is found here, as well as Dabbahu Volcano. It has been proposed that the Afar Depression is underlain by a mantle plume, a great upwelling of mantle that melts to yield basalt as it approaches the surface.