Кіріспе

Жердің табиғи ресурстарына құқық

Пайда (орта француз тілінде "алуға арналған пайда немесе үлес" деген мағынаны білдіретін), жылжымайтын мүлік құқығында, иеленушіге басқа біреудің жерінен мұнай, минералдар, ағаш және жабайы жануарлар сияқты табиғи ресурстарды алуға құқық беретін, иелік құқығы жоқ мүдде. Бұл, жақсы белгілі сервитутқа ұқсас. Шындығында, ресурстарды жинау үшін жерге кіруге мүмкіндік беру қажет болғандықтан, әрбір пайда иесіне, пайдадан рұқсат етілген ресурстарды жинау мақсатымен, басқа тараптың жеріне кіруге бағытталған қызметті қамтиды.

Жасау

Сервитут сияқты, пайдалану құқығы мүлік иесі мен пайдалану құқығы иесі арасындағы келісім арқылы немесе иесінің жерді үздіксіз және үзіліссіз белгіленген заңдық мерзімде "ашық және жариялы" пайдаланған жағдайда, узақ мерзімді пайдалану арқылы туындауы мүмкін.

Түрлері

Пайда қосымша (іргелес жер иесіне тиесілі және іргелес жерді пайдаланумен байланысты) немесе жалпы болуы мүмкін. Қосымша пайда. Іргелес жердің иесі ғана қосымша пайданы пайдалана алады. Дұрыс тіркелген пайда, пайда орналасқан жердің меншігі өзгерген жағдайда да сақталады. Жалпы пайда. Керісінше, жалпы пайда иесі оны басқаға беруге немесе басқа жолмен беруге құқылы. Соттар пайданы жалпы деп қарастырады, егер ол нақты түрде қосымша деп белгіленбесе. Сондықтан, иемдену арқылы алынған пайда көбінесе жалпы пайда болып табылады. Жалпы коммерциялық жеңілдік сияқты, жалпы пайда да толығымен берілуге жатады. Пайдалар эксклюзивті де болуы мүмкін (пайда иесіне жердегі белгілі бір ресурстарды жинау құқығы ешкімге берілмейтініне кепілдік беру).

Жасау

Ағылшын заңдарында, жалпы ереже бойынша, пайда алу құқығы (profits à prendre) бес түрлі жолмен туындауы мүмкін: тікелей беру, резервация, жанама беру, узақ мерзімдік қолдану арқылы және заңмен белгілену арқылы. Нақты қандай пайда алу құқығы сөз болса, оның құрылу тәсілдеріне шектеулер қойылуы мүмкін.

Жедел грант

Жерге меншік иесі өз жерінен пайда алу құқығын тікелей беруге болады.

Қорытынды

Жерге иелік ететін мүліктің иесі өз мүлкінің бір бөлігін сатса, ал қалған бөлігін өзінде қалдырса, резервтеу арқылы пайда алу құқығы (profit à prendre) туындауы мүмкін. Бұл, шындығында, жаңадан құрылған жерді сатып алған адамның, бастапқы мүліктің иесіне пайда әкелуге мүмкіндік беретін қайта грант беруі болып табылады. Бұл процеске резервтеу деп жиі айтылады, себебі бастапқы мүліктің иесі бұрынғы иеленуші ретінде пайдаланған құқықтарының бір бөлігін, қазір жаңадан құрылған мүліктің бөлігіне қатысты сақтап қалған болады. Мысалы, Blackacre мүлігінің иесі, өзінің жерінің бір бөлігін сатқысы келеді, бірақ сол бөлігінен өтетін өзенде балық аулау құқығын сақтап қалғысы келеді. Сондықтан Blackacre иесі сатқысы келетін жердің бөлігінде жаңа мүлік құра алады, бірақ оның сатылуы, сатып алушының өзенде балық аулауға пайда алу құқығын беруіне байланысты болуы мүмкін.

Формальдықтар

Ашық түрде берілген немесе ескерту арқылы құрылған пайдалану құқығы заң күшіне енуі үшін міндетті түрде актімен жасалуы керек. Актінің жарамды болуы үшін 1989 жылғы Мүлік құқығы (Әртүрлі ережелер) заңының 1-тарауында белгіленген талаптар орындалуы тиіс. Егер акті қолданылмаса немесе жарамсыз болса, пайдалану құқығы тек әділеттілік арқылы қамтамасыз етіледі.

1925 жылғы Мүліктік құқық туралы заң

Пайдаларды алу 1925 жылғы Мүлік туралы заңның 62-бабы бойынша тікелей көрсетілмесе де, берілуі мүмкін. Бұл пайдалар 1189 жылы Вестминстер статутының біріншісімен анықталған, ол 1275 жылға дейін сона ағылшын Парламентінің заңы. 1189 жылдан бері үздіксіз пайдалануды дәлелдеу қиындықтарын ескере отырып, ортақ құқық пайда 20 жыл бойы қолданылса, 1189 жылға дейін пайда болған деп есептейді, бірақ бұл есептеуді жобауға болады. Ол қолданыста болғанымен, ортақ құқық бойынша рецепт негізінен 1832 жылғы Рецепт туралы заңмен және жоғалған қазіргі заманғы грант доктринасымен алмастырылды. Рецепт мерзімі 60 жылды құрайды.

Жедел босату

Пайдаға иелік етушілер пайдаға иелік ету жүктемесінен жерді түбірлі босатуға құқылы. Мұндай түбірлі босату заң күшіне енуі үшін, барлық иегерлер актіге қол қоюы тиіс; егер акті қолданылмаса, түбірлі босату тек әділеттілік принциптері бойынша күшіне енеді.

Бірігу

Егер бағынышты мүлік толық меншікке қайтару болып табылып, үстемдік мүлік жалдама құқығында болса, жалдама иесі толық меншікке қайтарудың иесі болған жағдайда, жалдамаға қосылған толық меншікке қайтарудан алынатын пайда бірігу нәтижесінде тоқтатылады.

Ортақ пайда

Жалпы пайдалану құқығы бірнеше адамға, оның ішінде бағынышты жердің иесіне, бағынышты жерден пайда алу құқығын береді.

Тіркеу

2003 жылғы 13 қазаннан бастап немесе одан кейін (Жер тіркеуі туралы 2002 жылғы Заңның тиісті ережелері күшіне енген күн) тіркелген жерге байланысты пайда заңды түрде күшіне ену үшін HM Жер тіркелімінде толыққанды тіркелуі керек. Толыққанды тіркеу аяқталғанға дейін, мұндай пайда тек әділеттілік бойынша күшіне енеді. 2003 жылғы 13 қазаннан бастап немесе одан кейін тіркелмеген жерге байланысты пайданың заңды түрде күшіне енуі үшін HM Жер тіркелімінде толыққанды тіркелуі міндетті емес. Егер пайданы пайдалану ортақ құқық болса, оны жер тіркеу жүйесінде тіркеуге болмайды, оның орнына ортақ пайдалану тіркеу жүйесінің қарауына кіреді. 2021 жылғы қаңтардан бастап ортақ пайдалану тіркеу жүйесі өзгеріп жатыр, 1965 жылғы Ортақ пайдалану тіркеуі туралы заң 2006 жылғы Ортақ пайдалану заңымен біртіндеп жойылуда.

Пайдаға қосымша

Феодалдық Англияда, егер помещик өңделетін жерге иелік құқығын (enfeoffment) берсе, иелік алған адамның (enfeoffee) пайдасына автоматты түрде қосымша пайда (profit appendant) құрылатын. Бұл қосымша пайда иелік алған адамға өңделетін жерді жыртуға қажетті жылқы мен өгіздерді, ал жерді тыңайтуға қажетті қой мен сиырларды жаюға құқық берді.

Қосымша пайда тек жайылымдық ортақ жерлер түрінде ғана болады деп есептеледі. Сондықтан, қажеттілік тудырған пайданы (profit in gross) жасау мүмкін емес.

Тіркеу

Егер бағынышты мүлікте 7 жылдан астам мерзімі қалған меншік немесе жалға алу құқығы болса, онда 2003 жылғы 13 қазаннан бастап немесе одан кейін осы тіркелген бағынышты мүлікке орнатылған жалпы табыс (profits in gross). Дегенмен, кейбір дереккөздер pur causa de vicinage табысын ортақ құқық ретінде қарастырады. Бірақ, жалпы алғанда, pur causa de vicinage табысын ортақ құқық ретінде тіркеуге болмайды деген шешім қабылданды.