Кіріспе

Шығыс, Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азияда пайда болған діндер

Шығыс діндері – Шығыс, Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азияда пайда болған діндер, осы себепті олар Батыс, Африка және Иран діндерінен ерекшеленеді. Шығыс діндеріне мыналар жатады:

Шығыс Азия діндері, мысалы конфуциандық, даосизм, қытай халықтық діндері және синтоизм;
Үнді діндері (Дхармалық діндер деп те аталады), мысалы индуизм, буддизм, джайнизм және сикхизм;
Оңтүстік-Шығыс Азия діндері, мысалы вьетнам халықтық діні;
Шаманизм және анимизм, мысалы корей шаманизімі.

Шығыс-Батыс діни айырмашылығы (Шығыс-Батыс мәдениет айырмашылығы сияқты және одан туындайтын салдарлармен бірге) жалпы және нақты емес. Сонымен қатар, географиялық айырмашылықтар қазіргі әлемдік мәдени алмасу контекстінде маңыздылығын жоғалтқан. Көптеген батыс зерттеушілері Шығыс философиясы мен дінін ажыратуға тырысса да, мұндай айырмашылық кейбір Шығыс дәстүрлерінде кездеспейді.

Үнді діндері

Дхармикалық діндер деп те аталады, бұл Үндістан субконтинентінде пайда болған діни ағымдар, оларға индуизм, буддизм, джайнизм, сикхизм сияқтылар жатады. Осы діндердің теологиясы мен философиясында дхарма, карма, майя және самсара сияқты бірнеше ортақ ұғымдар кездеседі.

Индуизм

Индуизм Үндістан субконтинентінде пайда болды және ежелгі Орталық Азия мен ежелгі Иран сияқты жерлердегі көптеген басқа діни дәстүрлермен байланысты болды. Кейбіреулер оны әлемдегі ең көне, әлі де бар негізгі дін деп санайды. Кейбіреулер индуизмнің Инду өзені цивилизациясынан, сондай-ақ Хараппаға дейінгі көшіп-қонушылардың анимизмінен және Индо-Арий көшіп-қонушыларынан бастау алғанын айтады. Индуизм дхарма, яғни діни өмір сүруді түсіндіретін, ашылған және есте сақталған деп бөлінетін мол жазбаларды қамтиды. Индустар Ведалар мен Упанишадтарды ең жоғары авторитет, маңыздылық және көнелік тұрғысынан қарастырады. Махабхаратадан алынған Бхагавад-Гита кейде Веданың рухани ұстанымдарының жиынтығы деп аталады. Индуизмдегі жалпыға ортақ сенім немесе практиканы анықтау қиын, бірақ маңызды тақырыптарға дхарма, самсара, карма және мокша жатады. Индуизмді кейде көпқұдайлы дін деп атайды, бірақ бұл тым қарапайым. Индуизмге монотеизм, политеизм, пантеизм, монизм және тіпті атеизмді қамтитын әртүрлі мектептер кіреді. Мысалы, Адвайта Веданта мектебі біз байқайтын барлық тірі және тірі емес нысандарға өзін-өзі танытатын жалғыз себептік күш (Брахман) бар дейді, ал Вайшнавизм және Шайвизм сияқты дәстүрлер Вишну мен Шиваны салыстырмалы түрде монотеистік мағынада (Парабрахман мен Атман арасындағы айырмашылықтан туындаған) құлшылық етеді. Кейбір ғалымдар тіпті Самкхья мектебінің атеистік көзқарастарға бейім екенін айтады.

Буддизм

Буддизм – теистік емес үнді діні және философиясы. Буддизмді б.з.д. V ғасырында қазіргі Непалда Сиддхартха Гаутама негіздеді, оның ізбасарлары оны Будда деп біледі. Оның орталық принциптері – Төрт Асыл Шындық және Асыл Сегіз Жол. Құжаттарға сәйкес, Будда Төрт Асыл Шындықты ағартуға қол жеткізгеннен кейінгі алғашқы уағызында ашты. Буддизмнің негізгі мектептері – Тхеравада, Махаяна және Ваджраяна. Академиялық ортада Махаяна Шығыс Азия және Тибет буддизміне бөлінеді. Буддизм өмір – духха, яғни құлшыну немесе азап, және буддизмнің басты мақсаты – жаттығушыны сансарадан, яғни өлім мен қайта туудың шексіз циклынан босату. Буддистердің пікірінше, Будда болу немесе ағартушылық – азаптау мәселесінің шешімі.

Джайнизм

Джайнизм – джинндер немесе тиртханкарлардың (жарық алып келушілер және дхарманың рухани ұстаздары) ізбасарларының діні. Паршванатта және Махавира, тиісінше 23-ші және 24-ші тиртханкарлар, джайнизм дінін қайта жаңғыртты және шрамандар саңғасын қайта ұйымдастырды. Джайнистер аскетизмді (қажырлылықты) ерекше бағалайды. Джайнизм философиясы бойынша, джива, яғни жан, кармалық байланыстардан босап, қайта туу және өлім циклінен шығуға мүмкіндігі бар. Дживаның тазалығынан басқа ештеңе қалмағанда, ол адам джина, яғни жеңімпаз деп аталады, осыдан джайнизм атауы шыққан. Карма – жанға салмақ түсіріп, байланыс пен азап тудыратын жиынтық ретінде қарастырылады.

Сикхизм

Сикхизм – Солтүстік Үндістанның Пенджаб аймағында пайда болған дін. Оның негізін Гуру Нанак Дев және одан кейінгі тоғыз гурудың үйреткендері құрайды. Ол Сұлтанпурда ағарту жолы мен Құдайға бағынуды уағыздау туралы рухыт көрді. Оның көзқарастары индуизм дінінің дәстүрлі құлшылықтары мен касталық жүйесін жоққа шығарды. Жан дүниесінің қайта тууынан құтылу жалғыз әмбебап Құдайды еске алу және оны қайталаумен байланысты. Сикхизмде Құдай – Ныранкар, яғни пішінсіз және формасыз. Сикхтер жалғыз әмбебап Құдай бар екеніне сенеді, ол – ең жоғары жаратушы, сақтаушы және жойғыш. Гуру Грант Сахиб – сикх гуруларының және индуизм мен суфизм дәстүрлеріндегі басқа да қасиетті адамдардың гимндері мен үйреткендерін сақтауға арналған орталық кітаптар. Әдет-ғұрыптар, діни рәсімдер немесе мәнсіз құлшылықтар аз пайдалы деп есептеледі, сондықтан сикхтер ораза ұстаудан немесе қажылыққа барудан аулақ болады. Сикхизмнің негізгі қағидаларына (1) адал еңбек ету және табыс табу (2) садақа беру және мүлік бөлісу (3) Құдайды әстеу жатады. Сикхизм сонымен қатар діни бостандық пен адам құқықтарын қорғау үшін пайда болған күшті жауынгерлік дәстүрге ие, бұл Үндістанды Мұғұл империясының зорлықпен басып алуына қарсы тұрумен байланысты.

Шығыс Азия діндері

Шығыс Азия діндері немесе философиялары тобы, сонымен қатар даолық діндер деп белгілі, әлемдік діндер арасында Ыбырайымдық және Дхармалық топтармен салыстырылатын жекелеген топты құрайды. Даолық діндердің бүкіл әлемде кем дегенде 500 миллион жататыны мәлім.

Даоизм

Даоизм, сондай-ақ даосизм деп те аталады, түрлі діни және философиялық дәстүрлерді қамтиды. Дао секталары мен қозғалыстарын жіктеу өте даулы мәселе. Даоисттік әдептілік және этика Таоның үш құндылығына баса назар аударады: махаббат, шамалаушылық, қарапайымдық. Дао теологиясы ву-вэй ("әрекетсіздік"), спонтандық, гуманизм, салыстырмалылық және бос кеңістік туралы ілімдерге негізделген. Қытайдың дәстүрлі даостары көпқұдайлы болып келеді. Даоизм немесе даосизм – бұл сенім түрі немесе өмірге қатысты ойлау жолы. Ол кем дегенде 2500 жыл бұрын Қытайда пайда болған. Қазіргі кезде даосизм философия ретінде қарастырылады. Тао (немесе Дао, 道) – даостар әлемдегі барлық нәрсені құрайтын күштің немесе "Жолдың" атауы. Бұл пантеонның дұрыс құрамына қатысты пікір келіспеушіліктері бар. Халық даосизмі көбінесе Нефрит императорын бас құдай ретінде көрсетеді. Интеллектуалдық немесе "элиталық" даосизмде Лаоцзы және Үш Таза (Санцин) пантеонның басында тұрады. Табиғат және ата-бабалар рухтары халық даосизмінде кең таралған. Алайда, "элиталық" даостар арасында шаманизмнің бұл түрі ішкі алхимияға баса назар аудару үшін жиі бас тартылады. Таоның өзі сирек құдай ретінде табынылады, оны Оңтүстік Азиядағы атман ұғымы сияқты қарастырады.

Синтоизм

Синтоизм – Жапонияда кең таралған анимистік халықтық дін. Синтоизм сөзбе-сөз "құдайлардың жолы" дегенді білдіреді. Көптеген жапондық синтоистер өздерін буддистер деп есептейді. Жапондық Таза Жер буддизмі синтоизммен тығыз байланысты. Синтоизмді ұстанатындар дәстүрді, отбасын, табиғатты, тазалықты және ритуалдарды сақтауды негізгі құндылықтар деп санайды. Табиғат және өзін-өзі бақылау туралы сенімдерінде даосизмнің маңызды ықпалы бар. Ритуалдық тазалық – синтоизм өмірінің маңызды бөлігі. Қасиетті орындар (шахриттер) синтоизмде маңызды орынға ие, олар камиге анимистік құрмет көрсетуді бейнелейді. "Халықтық" немесе "этностық" синтоизм шаманизмге, әсіресе болжауға, рухтардың иелігіне кіруге және сеніммен емдеуге ерекше мән береді. "Секталық" синтоизм – тауға табынушылар мен конфуциандық синтоистерді қамтитын әртүрлі топтардың жиынтығы.

Конфуцийшілдік

Конфуцийшілдік – Шығыс Азия тарихындағы маңызды моральдық, әлеуметтік және саяси ой жүйесі. Конфуцийшілдік дін ме, әлде қарапайым этикалық жүйе ме деген мәселе ғалымдар арасында қызу талқылау тудырады. Қытай Коммунистік партиясы оны дін ретінде мойындамайды. Ол көбінесе легализммен байланыстырылады, бірақ легализмді ритуалдық жүйеге басымдық беру үшін жобалайды. Сонымен қатар, ол абыройлылықтың идеалы ретінде меритократияны қолдайды. Конфуцийшілдікте қарым-қатынастардағы міндеттер мен әдептілік ережелерін қамтитын күрделі жүйе бар. Конфуций этикасы отбасылық парызға, адалдыққа және адамгершілікке ерекше мән береді. Индонезияда (Индонезиядағы Конфуцийшілдік дінінің Жоғарғы кеңесі) және Гонконгта (Конфуций академиясы) Конфуцийшілдікті дін ретінде таратумен айналысатын ұйымдар бар. Конфуцийшілдік қытай халқының анимистік рухтарға, әруақтарға және құдайларға сенуін қабылдайды. Оларға тиісті құрмет көрсетуді мақұлдайды, бірақ одан да терең деңгейде олардан аулақ болуға ұсынады. Конфуцийшіл ой – синкретикалық неоконфуциандық құрылған негізгі құрылым болып табылады.

Шаманизм және анимизм

Шаманизм және анимизм Азияда тарихи түрде кездесіп, бүгінгі күнге дейін Азияның көптеген аймақтарында сақталған.

Ақпарат көздері немесе библиография

Де Бари, Уильям Теодор және Ту, Вейминг. Конфуцийшілдік және адам құқықтары. Колумбия университетінің баспасы (1998). Фишер, Мэри Пэт. Тірі діндер: Әлемдік діндер энциклопедиясы. I. B. Tauris (1997). Флуд, Гэвин Д. Индуизмге кіріспе. Кембридж университетінің баспасы (1996). Хуан, Сиу чи. Неоконфуцийшілдіктің негізгілері: Сун және Мин дәуірлерінің сегіз көрнекті философтары. Greenwood Press (1999). Лиман, Оливер. Шығыс философиясының кілттік ұғымдары. Routledge (1999). Лафарг, Майкл. Тао және әдіс: Тао Дэ Цзинге рационалды көзқарас. SUNY Press (1994). Маркхэм, Иан С. және Рупарелл, Тину. Дінмен кездесу: әлемдік діндерге кіріспе. Blackwell Publishing (2001). Масперо, Анри. Фрэнк А. Кирман-младший аударған. Таоизм және қытай діні. Массачусетс университеті (1981). Морган, Дайан. Шығыс философиясы мен дініне ең жақсы нұсқаулық. St. Martin's Griffin (2001). Оно, Сакио. Синтоизм: Ками жолы. Tuttle Publishing (2004). Пилгрим, Ричард Б. Буддизм және Жапония өнері. Колумбия университетінің баспасы (1999). Рауш, Томас П. және Чаппл, Кристофер Кей. Колледж студенттері үшін теологияға кіріспе. Liturgical Press (1993). Сегал, Роберт Алан. Дін тануды зерттеуге арналған Блэкуэлл серігі. Blackwell Publishing (2006). Шарот, Стивен. Әлемдік діндердің салыстырмалы социологиясы: виртуоз, дін қызметкерлері және халық діні. NYU Press (2001). Слингерленд, Эдвард Гилман. Еңбексіз әрекет: У-Вей ерте Қытайдағы тұжырымдық метафора және рухани идеал. Oxford University Press (2003). Смарт, Ниниан. Әлемдік философиялар. Routledge UK (2000). Свами Бхаскарананда. Индуизмнің негізгілері. Viveka Press (1994). Вейтман, Саймон. Хиннеллс, Джон (ред.). Тірі діндер туралы анықтамалық. Penguin Books (1997). Яо, Синьчжон. Конфуцийшілдікке кіріспе. Cambridge University Press (2000). Йорк, Майкл. Пәгендік теология: Пәгендік әлемдік дін ретінде. NYU Press (2005).