Кіріспе

Шумерде Урук қаласын салған Энмеркар – Урук қаласын салумен және 420 жылдық билігімен танымал ежелгі Шумер билеушісі. Әдеби көздерге сәйкес, ол Аратта еліне қарсы әртүрлі жорықтар ұйымдастырған. Шумер аңыздарында ол жазуды ойлап тапқан адам ретінде еске алынады. Ежелгі мәтіннің бір бөлімінде: "Хабаршының аузы салмақты болғандықтан, ол (хабарды) қайталай алмады, сол себепті Кулабаның Иесі (Энмеркар) сазды илеп, оған тақташа сияқты сөздер жазды. Осыған дейін сазға сөз жазу болған емес" делінген. Бұл – тарихта жазудың пайда болуы туралы ең алғашқы айтылған оқиға.

Араттаға экспедициялар

Кейбір ғалымдар Енмеркар мен Аратта жері туралы әдебиетте тарихи мәліметтер іздеді. Мысалы, "Араттаның иесі" деген лақабы жазылған Уруктан табылған ежелгі тақташа, Энмеркардың ерліктері туралы дәстүрлер шындыққа негізделген деген пікірді қолдауға себеп болды. Бұдан әрі, Энмеркар мен оның басшылығы балшық тақташаларға клинописьті алғаш рет салған адамдар деп есептелуі мүмкін; сондай-ақ, жазу Энмеркардан бұрын да болған, себебі Араттаның иесі хабарды түсінген, бірақ ол кезде жазу әртүрлі материалдарға жазылған. Дегенмен, ассириолог Дина Кац, аңызға тарихи түсіндірме беруге тырысу, Энмеркардың балшық тақташаны және жазу жүйесін ойлап тапқаны туралы мәлімдеменің дұрыстығын жоққа шығарады және осы әңгіменің маңызды идеологиялық мақсатын әлсіретеді деп санайды. Ол сондай-ақ, су тасқынынан кейін алғашқы шумер қаласын құрған адамның жазуды өнертабысы ретінде көрсететін өлеңнің саяси және этникалық мәлімдеме екенін айтады. Уруктың даңқты өткенін жырлайтын өлеңдер, Үшінші Ур әулетінің саяси қозғалысы болды, олар Уруктың ежелгі билеушілерінің заңды және рухани мұрагерлері ретінде бекінуге тырысты.

Энмеркар және Араттаның Иесі

"Энмеркар және Араттаның Иесі" дастанында Урук патшасы Энмеркар қаласын таулардың ар жағында орналасқан бай Аратта қаласында ғана табатын бағалы металдар мен тастармен сәндеймін деседі. Араттаның құдайы Инанна Энмеркарға жақсы көрініп, оған Араттаға қарсы шақыру жолдаған елші жіберуге кеңес береді, ол қалағандарын талап етеді және оған Инаннаның қолдауымен екенін мәлімдейді. Энмеркар Нудимудтың сиқырын оқып, Энлильге Шубур, Хамази, Шумер, Аккад және Марту елдерінің барлық тілдерін біріктіруді бұйырады, патшалар арасында пікірсайыс жасау үшін. Араттаның иесі бас тартады, бірақ Инанна кімнің жағында екенін білу үшін Энмеркармен жарысуға келіседі. Араттаның аты-жөні айтылмаған иесі, оның бағынуын қайта қарастыру үшін үш жұмбақ жібереді: Араттаға астық тасымалдау үшін қаптардың орнына ашық торларды пайдалану, Энмеркар астық төгілмеуі үшін торлардың аралықтарын жабу үшін өніп келе жатқан арпаны қолданады. Белгілі бір материалдан жасалмаған жезді әкелу үшін Энмеркар оны қуыс қамышқа құяды, қамыш қатайғаннан кейін сындырып алады. Өзінің итімен жекпе-жекке түсу үшін белгісіз түсті итті әкелуге, оған Энмеркар белгісіз түсті мата тоқиды. Елші хабарлардың тым ұзын, есте сақтау және қайталау қиынға соққанын айтады. Энмеркар жазуды ойлап табады, бұл Араттаның иесін үмітсіздікке жетеді. Аратта жерінде ашаршылық пен құрғақшылық болады. Инанна Энмеркарға деген ниетін растайды, сонымен қатар оған енді Араттамен бейбіт сауда жасауды бұйырады.

Энмеркар және Энсухирана

Енсухирана, Араттаның билеушісі, Инаннаның құрметіне ие екенін мәлімдеп, Уруктың бағынуын талап етеді. Енмеркар бас тартады және Инаннаның жалғыз, нағыз және берік сүйіктісі өзі екенін көрсетеді, бірақ Араттаның билеушісі Урукқа бағынудан бас тартады. Хамазиден келген бір жыншы өз қызметін ұсынып, дауды шешуге көмектеседі, және Эншугирана осы қызметті қабылдайды. Жыншы Нисаба қасиетті малдарына сиқыр тастайды, нәтижесінде Шумерде ашаршылық басталады. Уту, жыншыны Евфрат өзенінің жағасында қуып жететін бір дана әйелді жібереді, олар екеуі де сиқырға қатысты жарыс бастайды. Жыншы өзенге балық шашыратып, бір жануарды шығарады; ал дана әйел бес рет жыншының жануарын аулайтын басқа жануарды шығарады. Жыншы жеңілгенін мойындайды және өмірін сақтап қалуын тілейді, бірақ ол өлтіріледі және сиқыр бұзылады. Енсухирана жеңілгенін мойындайды және Енмеркарға бағынады.

Ежелгі дәуір

Көп уақыттан кейінірек, Элианның (шамамен 200 ж.б.э.) баяндаған грек аңызында Бабыл патшасы Еуэхорос немесе Сеуэхорос (көптеген нұсқаларында Севехорос, алдыңғы Сахорас сияқты) кейін Бабыл патшасы болған Гилгамос (яғни Уруктың Гилгамеш) әкесі деп айтылады. Жақында бірнеше ғалымдар бұл "Сеуэхорос" немесе "Еуэхорос" Уруктың Энмеркарымен де, Беросс атаған Халдей мен Ассирияның алғашқы патшасы – ойдан шығарылған Эуэхоспен де байланысты болуы мүмкін деп ұсынады. Осы есім Евхос (Евхиус түрінде де, тағы да көптеген нұсқаларда) басқа да ойдан шығарылған және тарихи Месопотамия билеушілерімен бірге, тарихи деректерде кездеспейтін Нымродтың библиялық кейіпімен теңестірілді.

Нымродтың кім екені

Тарихшы Дэвид Рол Урук қаласын салған Энмеркар мен Киелі кітаптағы Ерек (Урук) билеушісі Нимрод арасындағы параллельдерді айтты. Ролдың пікірінше, Нимродқа тән "Аңшы" атауы мен Энмеркар есімінің соңындағы "кар" жұрнағы, "аңшы" деген мағынаны білдіреді. Сонымен қатар, Рол Ур қаласының жанындағы Эридудің Бабил қаласының түпнұсқалық орны екенін және ондағы аяқталмаған зиккураттың Киелі кітаптағы Мұнараның өзі екенін дәлелдеді.