Кіріспе

Швейцарияның әдебиеттері

Үстем ұлттық тіл болмағандықтан, француз, итальян, неміс және роман тілдері – Швейцария әдебиетін құрайтын төрт тармаққа бөлінеді. Бастапқы Швейцария Конфедерациясы 1291 жылы құрылғаннан 1798 жылға дейін қазіргі Фрибург кантонында француз тілді бірнеше аудандарды ғана алған, сондықтан неміс тілі басым болды. Осы кезеңде швейцариялық халық аузындағы әдебиет неміс тілінде болды, бірақ 18-ғасырда француз тілі Бернде және басқа жерлерде сәнге айналды. Ол кезде Женева мен Лозанна әлі Швейцарияға жатпады: Женева одақтас, ал Во – бағынышты аймақ. 19-ғасырдың екінші жартысында романш тілінде діни емес жазбалар көбейе бастады. Осы кезеңнің әдеби туындылары көбінесе тілдің өзіне қатысты және «Романш қайта жандануы» деп аталатын романш тілінің қайта жандануының бір бөлігі ретінде қарастырылады. Бұл кезеңдегі әдебиеттің көп бөлігі романш тілін мадақтаған өлеңдер мен әңгімелерден тұрады және көбінесе романш аңғарларының ауылдық ортасына қатысты тақырыптарды қамтиды. Тағы бір ортақ тақырып – өмірінің көп бөлігін шетелде өткізген «Рандулиндердің» эмиграциясы. Сонымен қатар, көптеген шығармалар романш тіліне аударылды, көбінесе сол кезде танымал болған неміс жазушыларының еңбектері. Сол кездегі белгілі сурильван ақындары: Теодор де Кастельберг (1748–1818), Плацид а Спеша (1752–1833) немесе Джио Антони Хуондер (1824–1867). Ең танымал сурильван ақыны – Джачен Каспар Муот (1844–1906), ол романш тіліндегі ең жақсы ақын деп есептеледі. Оның өлеңдері мен балладалары көбінесе романш тілінің өзіне арналған, мысалы, оның ең әйгілі шығармасы «Al pievel romontsch» («Романш халқына»):

Романш қайта жандануының басқа да сурильван жазушылары арасында Каспар Декуртинс (1855–1916), ол халық аңыздары, балладалар мен әндерді жинаған, сондай-ақ бірнеше романда ауыл өмірін суреттеген Джахен Мишель Най (1860–1920), Альфонс Туор (1871–1904) және Жан Фонтана (1897–1935), олар да өз романдарымен танымал. Сонымен қатар, Самнаун қаласында өскен, бірақ туған қаласындағы романш диалектісінде жазбаған діни қызметкер Маурус Карно (1865–1935) Дисентисте сурильван тілін үйреніп, кейіннен оны ауыл өміріне қатысты пьесалар, лирика және қысқа әңгімелерге қолданды. Ақырында, Флюрин Каматиас бірнеше сурильвандық пьесалардың, өлеңдердің және эпостардың авторы, сонымен қатар көптеген шығармаларды романш тіліне аударған. Сурмиран тіліндегі әдеби шығармалар салыстырмалы түрде сирек, олардың ішінде ең танымал – Мурмарерадан келген Александр Лоцца. Энгадинде алғашқы заманауи ақындар арасында Джан Баттиста Цхандер және Конрадин де Флюг (1787–1874) бар. Романтизм дәуірінің жазушылары арасында Симеон Каратш (1826–1891) және Джан Фадри Кадерас (1830–1891), ол «Ils duos poets» комедиясы сияқты кейбір шығармалардың авторы. Осы кезеңнің басқа да танымал ақындары мен әншілері: Андреа Беццола (1840–1897), «Ma bella Val, mi' Engiadina» әнінің авторы немесе «A la lingua materna» әнінің авторы Гуденч Барблан (1860–1916). Ол сондай-ақ өлеңдер жазған, бірақ оның басты еңбегі – 1895 жылы ұлы шығарған алғашқы латын сөздігі. Алғашқы әйел жазушылардың бірі – Клементина Гилли (1858–1942), ол Еуропа әдебиетінің бірнеше ірі шығармаларын аударды және Клио псевдонимін қолдана отырып, бірнеше түпнұсқалық шығармаларын жариялады. Романш қайта жандану дәуірінің басқа да жазушылары: Шимун Вонмус (1868–1940), аудармадан басқа да өлеңдер мен әңгімелер жазған, Джан Джаннет Клоетта (1874–1965) немесе Эдуард Беццола (1875–1948), драмалар, комедиялар мен әндер жазған немесе оларды аударған. Ең танымал Энгадин ақыны – Пейдер Лансель (1863–1943), ол 1906 жылы ерте зейнеткерлікке шығып, өзін поэзияға арнады, ол өз аймағынан тыс атақ алған алғашқы романш жазушылардың бірі болды. Оның шығармашылығында 200-ден астам өлең бар, олар 1907 жылы бірнеше жинақтарда (Primulas), 1912 жылы (La cullana d'ambras) және 1929 жылы өзінің негізгі еңбегінде Il vegl chalamêr басылып шықты. Сонымен қатар, оның шығармашылығына романш ақындарынан бірнеше антологиялар кіреді, мысалы La musa ladina (1910) және La musa rumantscha (1950). Өлерінен аз уақыт бұрын ол Гроссер Шиллерпрейзге ие болған алғашқы романш жазушысы болды. 1940-шы жылдардан бастап романш жазушылар дәстүрлі романш қоғамының кең таралған экономикалық және әлеуметтік өзгерістері мен заманауи сөз туралы ойлана бастады. Төменгі Энгадиннен шыққан Андри Пир (1921–1985) романш тіліндегі алғашқы қазіргі заманғы жазушылардың бірі болып саналады. Оның қазіргі жазу стилі бастапқыда қарсылықпен кездесті, ал ол көп уақыт өткенге дейін толық танылып, бағаланбады. Бұл әдеби қозғалыстың тағы бір енгадин жазушысы – Кла Биерт (1920–1981), ол әзілді қысқа әңгімелерімен танымал болды. Сурильван жазушыларының ішінде Флюрин Дармс (1918 жылдан бері) лирикасы үшін, ал Джион Баттеста Сиалм (1897–1977) және Гуглиелм Гадола (1902–1961) қысқа әңгімелері үшін танымал. Ең танымал заманауи романистердің бірі – Тони Хальтер (1914–1986), ол өз шығармаларында тарихи немесе ауылдық тақырыптарды қарастырды. Сурильван жазушысы Джион Деплазес (1918 жылдан бері) де романдары мен әңгімелерімен танымал. Энгадин жазушысы Жон Семадени (1910–1981) бірнеше театрлық пьесалар мен очерктердің авторы, сонымен қатар проза жазған. Мен Гауденц пен Тиста Мурк (1915–1992) Валь Мюстайдан және Карли Фрай (1897–1956) Сурсельвадан да өз пьесаларымен танымал. Жақында сурильван жазушысы Арно Камениш (1978 жылдан бері) романдары мен әңгімелерімен романш қоғамынан тыс кең танылды, соның ішінде екі тілде (романш-неміс) жазылған «Sez Ner» кітабы. Балалар мен жасөсперімдерге арналған кітаптарға қатысты, романш тілінде көптеген аудармалармен қатар бірнеше түпнұсқалық шығармалар жазылды. Олардың ең танымалдары – Селина Чёнцтің кітаптары, оның «Uorsin» кітабы неміс тілінде «Schellenursli» деген атпен Швейцариядан тыс жерлерде де танымал болды. Басқа авторлар: Кло Дури Беццола (Kindels dal malom), Гёри Клайнгути (Linard Lum), Линард Бардилл (Il guaffen gelg), Г. Нетцер (Martin steiler, Annina, La princessa loscha), Тео Кандинас (La fuigia dil Stoffel) немесе Клаудиа Кадруви (Capuns ed il stgazi dals Franzos'). Драманы библиялық пьесалар, әсіресе 17-18 ғасырларда дамыған «Passiuns sursilvanas» ең танымал болды. 18-ғасырдан бастап, қылмыстық істерге негізделген сот драмалары ауылдық репертуарға қосылды. 20-ғасырдың басында көптеген ауылдар жыл сайын халық аузындағы комедияны қоятын. Жон Семадени 1944 жылы «La Culissa» театрлық труппасын құрды. Оның 1946 жылы қойылған «Il pövel cumada» пьесасы романш драмасындағы маңызды туынды саналады. Труппа 1977 жылы гастрольдік сапарларын тоқтатты. 1940-шы жылдардан бастап романш жазушылары халықаралық әдеби ағымдардың ықпалын қабылдауға тырысып, сонымен қатар дәстүрлі романш мәдениетінің жаңа өмірге енген заманауи әлемде жоғалып бара жатқан өмір салтының жағдайын көрсетуге ұмтылды. 1946 жылы Артур Кафлиш пен Жон Гидон романш жазушылар одағын құрды, ол 2004 жылдан бері ULR (Романш әдебиеті одағы) деп белгілі. Романш жазушылары 1946 жылы құрылған «Uniun per la Litteratura Rumantscha» жазушылар одағында біріккен, ол 1990 жылдан бері жыл сайын өткізілетін «Dis da Litteratura» романш әдеби фестивалін ұйымдастырады. Бүгінгі таңдағы көптеген жазушылар өздерінің аймақтық диалектілерінде жазады, ал «Lia Rumantscha» сияқты ұйымдардың жұмысында, балалар кітаптарының аудармаларында «Rumantsch Grischun» панаралық түрінің қолданылуы артып келеді. Басқа авторлар: Маурус Карно (1846–1935), Джахен Мишель Хэй (1860–1920), Жан Фонтана (1897–1935), Леза Уффер (1912–1982), Армон Планта (1917–1986), Джион Лурегн Дерунс, Джион Деплазес (1918 жылдан бері), Кла Биерт (1920-жылдардан бастап)...

Статистика

2000-шы жылдары Швейцариядағы кітап өндірісі жылына 10 000-12 000 аталымды құрады. 2007 жылы Швейцарияның Ұлттық кітапханасы швейцариялық баспагерлердің 11 410 жаңа кітабының жарық көргенін тіркеді. Олардың 6631-і неміс тілінде, 2509-ы француз тілінде, 361-і итальян тілінде, 21-і романш тілінде болды, ал қалғаны көп тілді немесе басқа тілдерде жарық көрді. Барлық тілдерді есепке алғанда, 1983 жаңа кітап әдебиет саласында жарық көрді. Басқа маңызды салалар: музыкалық басылымдар (1076 аталым), өнер (1019 аталым), құқық (949 аталым), дін (948 аталым), тілдер (467 аталым), технология (446 аталым), география (412 аталым) және тарих (409 аталым). 410 аталым ағылшын тілінен, 200 аталым неміс тілінен және 157 аталым француз тілінен аударылды. Швейцариялық баспагерлер 31 тілде жарық көрген кітаптарды ұлттық тілдердің біріне аударды.