Кіріспе
Екінші Пуникалық соғысында Сципион Африканның әскери мансабындағы ең керемет жеңісі – Илипа шайқасы. Көптеген тарихшылар бұл шайқасты Сципион Африканның 206 жылғы Екінші Пуникалық соғысындағы ең жарқын жеңісі деп санайды. Ол Испанияның Севилья қаласының жанындағы Алкала-дель-Рионың шығысындағы жазықта, карфагендік әскерлердің лагері орналасқан Эскивель ауылының маңында өткен болуы мүмкін. Бұл тактика Канна шайқасындағы Ганнибалдың тактикасымен салыстырғанда жаңалыққа толы болмаса да, Сципионның шайқасқа дейінгі маневрі және «кері Канна» формациясы оның тактикалық шеберлігінің ең жоғары деңгейін көрсетеді. Осы жеңіс арқасында ол Карфагеннің Ибериядағы билігін толығымен жойды, Италияға одан әрі басып кіру мүмкіндігін жоққа шығарды және Барка әулеті үшін күміс пен жалдамалы әскерлердің маңызды көзін кесіп тастады.
The Battle of Ilipa ('/ɪ//l//ɪ//p//ə/) was an engagement considered by many as Scipio Africanus’s most brilliant victory in his military career during the Second Punic War in 206 BC. It may have taken place on a plain east of Alcalá del Río, Seville, Spain, near the village of Esquivel, the site of the Carthaginian camp. Though it may not seem to be as original as Hannibal’s tactic at Cannae, Scipio's pre battle maneuver and his reverse Cannae formation stands as the acme of his tactical ability, in which he forever broke the Carthaginian hold in Iberia, thus denying any further land invasion into Italy and cutting off a rich base for the Barca dynasty both in silver and manpower.
Кіріспе
Бэкула шайқасынан кейін және Хасдрубал Барканың келіп кеткенінен соң, б.з.д. 207 жылдың басында Карфагендік қосымша күштер Иберияға түсті, оларды Ханно бастап келді, ол жақын арада Маго Баркамен қосылды. Бірлесіп, олар кельтиберлік жалдамалы әскерлерді көптеп тартқандықтан, қуатты әскер құрды. Осы уақытта Хасдрубал Гиско да Гадестен Андалусияға қарай әскерін жылжытты. Осылайша Сципион екі жау әскерімен бетпе-бет келді, егер ол біреуіне шабуыл жасаса, екіншісі оның тылына шабуылдайтыны анық еді. Күтіліп жоспарлағаннан кейін, Сципион Марк Юний Силан басқаратын жасақты Магоға қарсы бірінші соққы беруге жіберді. Силан үлкен жылдамдықпен жүріп, Карфагендік лагерьге күтпеген шабуыл жасады, нәтижесінде Магоның кельтиберлері шашырап, Ханно қолға түсті. Осылайша Хасдрубал Сципионның шоғырланған күштеріне қарсы жалғыз қалды, бірақ Карфагендік генерал өз әскерін бекітілген қалаларға таратып, шайқастан қашып құтылуға үлкерді. 207 жылғы Иберия жорығы ешқандай маңызды оқиғасыз аяқталды.
Жарысқа дейінгі маневр
Келесі көктемде карфагендіктер Ибериядағы иеліктерін қайтару үшін соңғы, зор күш-жігерін жұмсады. Маго Илипада Гасдрубал Гискомен бірікті, осылайша 54 000-ден 74 000-ға дейін жететін күш құрылды, бұл Сципионның 48 000 сарбазынан әлдеқайда көп еді. Сципионның әскерінің көп бөлігі испандық одақтастардан тұрды, олар рим легионерлері сияқты тәжірибелі емес еді. Алайда, Ливийдің мәліметтері бойынша карфагендік әскерде 50 000 жаяу әскер және 4 500 атты әскер болған (ол басқа дереккөздер 70 000 санын көрсеткенін айтады, мысалы, Полибий 11.20-де, бірақ Ливий оның азайған сан екеніне сенеді), ал Сципионның күші 55 000 адамды құрады. Осылайша, Сципион карфагендіктерден сәл көп болуы мүмкін еді. Римдіктер келген кезде Маго өз нумидиялық одақтасы Масиниссамен бірге атты әскердің көп бөлігін римдік лагеріне батыл шабуылға жіберді. Бірақ Сципион мұны болжаған болатын, ол өзінің атты әскерін төбе артына жасырып, карфагендіктердің қанатына шабуыл жасап, Маго тарапынан ауыр шығынға ұшыратқан жауды кері қайтарды. Екі қарсыластың келесі бірнеше күні бір-бірін бақылап, сынаумен өтті, Сципион карфагендіктер лагерінен шыққаннан кейін ғана әскерін жетектеп шығуды күтті. Римдіктер әрқашан орталықта легиондарды, ал қанаттарда ибериялықтарды орналастырды, осылайша Хасдрубал мен Маго римдіктер шайқас күні осылай құрылатынына сендірді.
Шайқас
Сципион өзінің алдауы Карфаген командирлеріне берік сендіргеніне көз жеткізіп, қимылға көшті. Бірінші кезекте, таң атпай әскерге тамақ беру және қару-жарақпен жабдықтауды бұйырды. Содан кейін таңертеңгісін өзінің атты әскері мен жеңіл әскерлерін (велиттер) Карфагеннің алғы шебіне қарсы жіберді, ал оның негізгі күші артынан Карфаген позициясының алдына дейін жылжуда. Осы күні легиондары қанаттарда, ал ибериялықтар орталықта тұрды. Римдіктердің күтпеген шабуылына таң қалған карфагендіктер асыққан түрде қаруланып, таңғы ас ішпей-ақ шайқасқа шықты. Сципионнің күштерін бұрынғыдай құрастыратынына сенген Хасдрубал өзінің элиталық африкалықтарын орталыққа, ал испандық жалдамалы әскерлерін қанаттарға орналастырды; Римдіктердің жаңа құрамын білгеннен кейін ол құрамын өзгерте алмады, себебі қарсылас әскер тым жақын болды, өйткені Сципион өз әскерлеріне Карфаген лагеріне жақын шайқасқа дайындалуға бұйрық берген еді. Келесі бірнеше сағат бойы Сципион жаяу әскерін жеңіл әскерлердің артында ұстап тұрды, осылайша қарсыласының таңғы астың жоқтығынан туған әлсіздігін күшейтті. Соңында шабуылға шешім қабылдағанда, жеңіл әскерлер манипулалар арасындағы кеңістік арқылы қанаттардағы легиондардың артына қайтарылды; содан кейін негізгі шабуыл басталды. Қанаттары орталықтағы ибериялықтардан жылдам жылдамдықпен жылжу арқылы Сципион дөңгелек немесе кері Канна түріндегі шайқас шебін құрды. Бұдан әрі, римдік генерал жеңіл әскерлерді легионерлердің қанаттарына, ал атты әскерді жеңіл әскерлердің қанаттарына жіберіп, екі жақтағы Карфаген шебін толық қоршады. Сципионның легиондары, жеңіл әскерлері мен атты әскерлері орталыққа толыққанды күшін жұмылдырмай, карфагендіктердің жартылай даярланған испандық әскерлеріне қарсы алдыңғы, қанаттан және арт жағынан шабуыл жасады. Карфаген орталығы, жақын маңдағы қауіпті сезіне білген, бірақ әлі шабуылға көшпеген ибериялық әскердің қатысуынан қанаттарын нығайта алмады. Қанаттарының сөзсіз құлауымен Карфаген орталығының рухы құлдырады және римдік атты әскерлер қанаттарға шабуыл жасағанда олардың ашуланған пілдерінің басып-жабуынан одан әрі шатасты. Аштық пен шаршаудың салдарынан карфагендіктер шегіне бастады, алдымен жақсы тәртіппен. Бірақ Сципион өзінің ибериялық орталық күштерін шайқасқа жіберіп, артықшылығын пайдаланғанда, карфагендіктер құлдырады, ал Каннадағы қырғынға тең болуға тиіс болған қасапты тек кенеттен жауған жаңбыр тоқтатты, осы арқылы қалған карфагендіктерге лагерьде паналауға мүмкіндік берді.
Ұрыстан кейінгі маневрлер
Карфагендіктер лагерінде уақытша қауіпсіз болғанымен, олар демала алмады. Ертесіне таңертең Римнің шабуылы күтіліп тұрғандықтан, олар қорғанысын нығайтуға мәжбүр болды. Бірақ, түннің қараңғылығы күшейген сайын, көбірек испандық жалдамалы әскерлер карфагендіктерді тастап кетіп, Хасдрубал қалған әскерімен қараңғыда қашып кетуге тырысты. Сципион дереу оларды қууға бұйрық берді. Атты әскердің жетекшілігімен, бүкіл рим армиясы Хасдрубалдың ізінен қуып жетті. Римдіктер карфагендік әскерге жетерлі болған соң, қырғын басталды. Хасдрубалдың тек 6000 әскері қалды, олар су көзі жоқ тау басына қашты. Карфаген армиясының осы қалдығы көп ұзамай басылып берді, бірақ Хасдрубал мен Маго қашып үлкерді.
Салдары
Соғыстан кейін Гасдрубал Гиско Африкаға сапар шегіп, күшті нумидиялық патша Сифакстың қабылдауына келді. Онда Сципион да нумидиялықтардың ықыласын жеңіп алуға тырысты. Маго Барка Балеар аралдарына қашып, содан Лигурияға теңіз арқылы өтіп, Солтүстік Италияға шабуыл жасауға әрекеттенді. Карфагендік Иберияны толық бағындырғаннан және әкесі мен туысының өліміне себеп болған ибериялық басшыларға кек алғаннан кейін Сципион Римге қайтып келді. Ол б.з.б. 205 жылы дерлік бірауыздан консул болып сайланды, ал Сенаттың келісімін алғаннан кейін Сицилияны проконсул ретінде басқару құқығын иеленді, одан Карфаген жеріне шабуыл жоспарланды.