Қыт құбыршығы – киттер мен дельфиндердің бас жоғары жағындағы тежегіш тесігі. Олардың анатомиясы, эволюциясы, дымқылдау және дыбыс шығару қабілеттері туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Теңіз сүтқоректілері анатомиясы
Hole (or spiracle) at the top of the head
marine mammal anatomy
Китологияда, яғни киттер мен басқа да кит тәрізділерді зерттеуде, ауа тесігі – жануардың ауамен тыныс алатын басының жоғарғы жағындағы тесік (немесе спираль). Мұртты киттерде олар жұп болып орналасқан. Бұл тесік басқа сүтқоректілердің мұрын тесіктерімен гомолог және мұрын тесіктерінің басқа қарай біртіндеп жылжуы арқылы пайда болған. Киттердің басындағы ауа тесігінің артқы жағында орналасуы, су бетінде тыныс алғанда жұмсалатын энергияны азайтуға көмектеседі деп саналады.
In cetology, the study of whales and other cetaceans, a blowhole is the hole (or spiracle) at the top of the head through which the animal breathes air. In baleen whales, these are in pairs. It is homologous with the nostril of other mammals, and evolved via gradual movement of the nostrils to the top of the head. The posterior placement of blowholes on cetacean heads is believed to minimize the energy used when breathing at the water's surface.
Мақсаты мен механизмі
Ауа қаптары жұтқыр тесіктің астында орналасып, киттердің байланыс үшін дыбыс шығаруына, ал тісті киттердің эхолокация жасауына мүмкіндік береді. Бұл ауа қаптары ауамен толтырылады, содан кейін дыбыс тудыру үшін, тіпті шардан ауа жібергендей, ауа босатылады. Киттер суға сүңгігенде, мұрындық тығыны жұтқыр тесікке апаратын жолды жабады. Осы кезде мұрындық тығынын басқаратын бұлшық еттер босаңсады, бірақ кит су бетіне шыққанда бұлшық еттер жирылып, жұтқыр тесікті ашып, демалу мен тыныс алу процесін жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Киттер су бетіне жеткенде, ауаны жұтқыр тесіктен күшпен шығарады. Демалыс салыстырмалы түрде төмен қысымды, суық атмосфераға шығарылады, ал су буы конденсатталады. Бұл соққы деп аталатын нәрсе, көбінесе алыстан ақ түсті шашырау ретінде көрінеді, сонымен қатар жұтқыр тесіктің үстіндегі судың болуынан да пайда болуы мүмкін. Соққының пішіні түрлерге қарай өзгеше болады, бұл оларды анықтауға көмектеседі. Содан кейін өкпеге таза ауа тартылады. Қаңқабас киттің өкпесі шамамен ауа сыйымдылығына ие. Мұртты киттерде V пішінде екі жұтқыр тесік болады, ал тісті киттерде тек бір жұтқыр тесік болады. Сперма китінің (түсікті кит) жұтқыр тесігі, тұмсықтың алдыңғы бөлігінде сол жаққа қарай орналасқан және ол шын мәнінде оның сол жақ мұрыны болып табылады, ал оң жақ мұрыны бетке ашылмайды және мұрын жолы жақсы жетілген.
Air sacs just below the blowhole allow whales to produce sounds for communication and, for toothed whales, echolocation. These air sacs are filled with air, which is then released again to produce sound in a similar fashion to releasing air from a balloon. When whales dive under water their nasal plug covers the nasal passage to the blowhole. The muscles controlling the nasal plug are relaxed during this time, but when the whale comes up for air these muscles contract and allow for the blowhole to be opened and the process of exhalation and inhalation to occur. As whales reach the water surface to breathe, they forcefully expel air through the blowhole. The exhalation is released into the comparably lower pressure, colder atmosphere, and any water vapor condenses. This spout, known as the blow, is often visible from far away as a white splash, which can also be caused by water resting on top of the blowhole. Spout shapes differ among species, which facilitates identification. This is followed by inhaling fresh air into the lungs. A humpback whale's lungs can hold about of air. Baleen whales have two blowholes positioned in a V shape, while toothed whales have only one blowhole. The blowhole of a sperm whale, a toothed whale, is located left of centre in the frontal area of the snout, and is actually its left nostril, while the right nostril lacks an opening to the surface and its nasal passage is otherwise well developed.
Мәдени маңызы
Киттердің суды атқылауы ежелгі заманнан бері бүкіл әлемде кит аулау кезінде байқалып, пайдаланылып келген. Бұл Альтадағы (Солтүстік Норвегия) тасқа қашалған суреттерде бейнеленген, олардың көпшілігі б.з.б. 5000–4000 және б.з.б. 2000–1000 жылдарға жатады. Мұндай суреттер Оңтүстік Кореяда (Бангудай петроглифтері), Британ Колумбиясында және, мүмкін, Жаңа Зеландияда (Уека асуындағы паналау орны) да табылған. Кит суды атқылауы Австралия мифтерінде жаратылыс туралы айтылады, ал еуропалық құбыжықтардың сипаттамаларында, мысалы Прокопийдің Порфириосы және Олаус Магнустың «Historia de Gentibus Septentrionalibus» еңбегіндегі Spouter сияқты көрініс тапқан. Жапондық Нагасаки Кунчи фестивалінде су атқылайтын кит – басты көріс, ол 16-шы ғасырдың соңынан бері өткізіліп келеді. Бұл суреттерді батыс суретшілерінен Венцеслаус Холлар (1620-30 жылдары), Уильям Джеймс Линтон (1830 жылдары) және Уильям Моррис Хант (шамамен 1870 ж.) бейнелеген. 19-шы ғасырдың басындағы Мока Дик киті, «Моби Дик» романына шабыттандырған, ерекше су атқылау тәсіліне ие болған. Су атқылайтын киттің өзіне арналған Unicode символы (U+1F433; эмодзи: 🐳) әртүрлі символдар мен пиктограммалар блогында бар.
The spouting of whales has been observed and used in whale hunting throughout the world since ancient times. This has been depicted in rock carvings at Alta (northern Norway), which mostly date to 5000–4000 BC and 2000–1000 BC. Such carvings have also been found in South Korea (Bangudae Petroglyphs), British Columbia, and possibly New Zealand (Weka Pass shelter). Whale spout features in Australian myths of creation and in European descriptions of monsters, such as the Procopius' Porphyrios and the Spouter in Olaus Magnus’ Historia de Gentibus Septentrionalibus. A spouting whale is a major attraction in the Japanese Nagasaki Kunchi festival, which has been taking place since the late 16th century. It has been depicted in Western painting by Wenceslaus Hollar (1620s–30s), William James Linton (1830s), and William Morris Hunt (c. 1870). Mocha Dick, a whale from the early 19th century which inspired the novel Moby Dick, had an unusual way of spouting. A spouting whale has its proper Unicode character (U+1F433; emoji: 🐳) in the Miscellaneous Symbols and Pictographs block.