Кіріспе

Яһуда 1:9-да қыстырма сөздерден айтылған еврей псевдоэпиграфикалық шығарма – Мұсаның көтерілуі, сондай-ақ Мұсаның өсиеті (еbr. עליית משה) – 1-ші ғасырдағы еврей апокрифтік туындысы. Онда Мұса пайғамбардың Ешуаға ізраилдіктердің басшылығын тапсыру алдында ашқан құпия болжамдары қамтылған. Бұл шығарма "өсиет" ретінде сипатталады, яғни өлімі алдындағы адамның соңғы сөздері. Мәтін бастапқыда еврей немесе басқа семит тілінде жазылып, кейіннен койне грек тіліне аударылған деп саналады. Қазірге дейін сақталған жалғыз қолжазба – 6-шы ғасырдағы грек тілінен латын тіліне аударылған нұсқа. Қолжазба толық емес, ал мәтіннің қалған бөлігі жоғалып кеткен. Ежелгі еңбектердегі сілтемелерге сүйенсек, жоғалған мәтінде архангел Михаил мен шайтан арасында Мұсаның денесі үшін болған дау-жанжал суреттелген болуы мүмкін.

Қолжазба тарихы

Мұсаның көкке көтерілуі туралы хабар латын тіліндегі бір ғана толық емес, VI ғасырда жазылған қолжазбадан белгілі. Оны XIX ғасырдың ортасында Милан қаласындағы Амброзиана кітапханасынан Антонио Чериани ашып, 1861 жылы жариялаған.

Сәйкестендіру

Бұл қолжазбаның екі атауы жоғалған мәтіндермен байланысты әртүрлі анықтамалардың нәтижесі. Никефордың стихометриясы және басқа да көне тізімдер Мұсаның өсиеттері мен Мұсаның көтерілуі туралы екі бөлек мәтін ретінде көрсетеді. Сериани, кейіннен Тромп онымен келісіп, 1:14 тармақтың Геласий Цизикийдің «Historia Ecclesiastica» кітабына енгізілген цитатамен сәйкес келуіне байланысты қолжазбаны Мұсаның көтерілуімен (кейде Мұсаның көтерілуі деп те аталады) сәйкестендірді. Бұл апокрифтік еңбек еврей тілінде פטירת משה, ал грек тілінде ᾽Ανάληψις немесе ᾽Ανάβασις Μωυσέως деп аталады, және басқа да ежелгі авторлар, оның ішінде Афанасий (өз шығармасы Synopsis Sacræ Scripturæ-де) және Ориген бұл туралы айтады. Алайда, Чарльз 1897 жылғы басылымында қолжазбаның Мұсаның өсиеттерімен сәйкес екенін ұсынады, себебі қолда бар мәтін Мұсаның жұмаққа көтерілуін сипаттамайды, тек Мұсаның соңғы насихаттарын (яғни, оның өсиеттемесін) қамтиды. Чарльз сондай-ақ, бұл екі бөлек мәтін кейінірек бірігіп, бір шығарманы құрағандығын болжайды.

Күн, бастапқы тіл және тақырыптар

Ватициния экс евентуға байланысты, көптеген ғалымдар осы еңбекті біздің заманымыздың 1-ші ғасырының басына, ол сипаттаған соңғы тарихи тұлғалармен бір замандас деп санайды. Бұл бөлімдер Ұлы Иродтың өлімі туралы мәліметтерді білуге ұқсайды, бұл кем дегенде осы бөлімдердің б.з.б. 4-30 жылдар аралығында жазылғандығын көрсетеді. Басқа ғалымдар осы еңбекті бұрынғы ғасырда жазылған деп есептейді және 6-шы және 10-шы тараулардағы 1-ші ғасырға жасалған сілтемелер кейіннен қосылған деп болжайды. Мәтіндегі идиомалардың сөзбе-сөз аудармасына сүйенсек, латын нұсқасы грек тілінен аударма болғандығы, ал грек тілінің өзі еврей тілінен аударма болғандығы немесе кем дегенде семит тілінің күшті ықпалы болған мәтін екендігі қабылданған. Бұл жазбаның нақты бір яһуди тобына жатқан авторға тиесілі екенін көрсететін ешқандай теологиялық ерекшелік жоқ. Басты тақырып – ізраилдіктер мен жұрттардың іс-әрекеттеріне қарамастан, тек Құдайдың жоспарына сәйкес дамитын тарихтың апокалиптикалық детерминизмі. Тағы бір тақырып – Мұса пайғамбардың бейнесі, ол Құдай мен адамзат арасындағы делдал және араласушы ретінде суреттеледі. Періштелердің бар екенін мойындамайтын саддукейлер Михаил мен Ібіліс арасындағы дауды қабылдай алмайды. (Елшілердің істері 23:8-де бұл анық айтылған.) Бұл құжатқа парызшылар немесе басқа да яһуди тобының қатысы болуы мүмкін. Осы еңбектің ең айқын ерекшелігі – автордың маккабейлер кезеңіне дейін, оның ішінде және одан кейін дін қызметкерлерін қатты айыптауы және ғибадатхана қызметін аяусыз сынауы болып табылады.