Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Псевдоэпиграфикалық иудео-христиандық мәтін
Pseudepigraphical Judeo Christian text
Исаияның көтерілуі – псевдоэпиграфикалық иудео-христиандық мәтін. Ғалымдар Исаияның көтерілуінің жазылған мерзімі шамамен 70 жылдан 175 жылға дейін деп есептейді. Көптеген ғалымдар гностицизм мен Исаияның көтерілуі арасында белгілі бір ортақ белгілерді көрген.
The Ascension of Isaiah is a pseudepigraphical Judeo Christian text. Scholarly estimates regarding the date of the Ascension of Isaiah range from 70 AD to 175 AD. Many scholars have seen some similarities between Gnosticism and the Ascension of Isaiah.
Мәтіннің жасалу уақыты
Жалпы, мәтін әртүрлі уақытта әртүрлі авторлар жазған үш бөлімнен тұрады деп есептеледі. 3:13–4:22 тарауларын қамтитын ең ерте бөлім шамамен бірінші ғасырдың соңында немесе, мүмкін, екінші ғасырдың басында жазылған. Ол еврей тектес мәтін деп саналады, кейін христиан жазушылары оны редакциялаған. Ишаяның көрінісі (6–11 тараулар) қандай уақытта жазылғанын анықтау қиын, бірақ ол үшінші ғасырдан бұрынғы нәрсе болуы мүмкін емес, өйткені Иероним (шамамен 347–420 ж.б.) өзінің жазбаларының бірінде осы еңбектің бір бөлігін келтіреді. Бірақ ішкі мәліметтерге сүйенсек, мәтін екінші ғасырдың соңына дейін жазылған болуы керек. М. А. Киниббтің айтуынша, бүкіл еңбек кейінірек жинақталды:
It is generally believed that the text is composed of three different sections written at different times, by different authors. The earliest section, regarding chapters 3:13–4:22, was composed at about the end of the first century AD or perhaps early second century and is believed to be a text of Jewish origins which was later on redacted by Christian scribes. The date of the Vision of Isaiah (chapters 6–11) is rather more difficult to determine, but it is no more recent than the third century, since Jerome (c. 347–420 AD) cites a fragment of the work in some of his writings, but from internal evidence it seems that the text is to be placed before the end of the second century AD. The whole work was on a later date assembled as M. A. Kinibb writes:
«Көтерілудің үш бөлімі нақты қай уақытта біріктірілгені белгісіз. Грек фрагменті (5–6 ғасырлар), бірінші латын аудармасының фрагменттерінің мәтінін сақтаған палимпсест (сондай-ақ 5–6 ғасырлар), және эфиоп аудармасы (4–6 ғасырларда жасалған) – барлығы толық еңбектің бар болғанын көрсетеді. Бірақ грек фрагментіндегі және латын палимпсестіндегі қателердің сипаты осы қолжазбалар көшірілген кезде толық мәтін бұрыннан-ақ болғанын көрсетеді. Осылайша, Көтерілудің үш бөлімі үшінші немесе төртінші ғасырларда біріктірілген болуы мүмкін, және бұл фактіні Иеронимнің толық кітапты білгендігі де растайды. Бұл процесте екі кезең болған болуы мүмкін: біріншісі – 3:13–4:22 аяттарының Мартирлік туралы мәтінмен бірігуі, екіншісі – кеңейтілген Мартирлік туралы мәтіннің Көрініспен бірігуі. Киниббтің пікірінше, бүкіл мәтін 150–200 жылдар аралығында жазылған, бірақ кейін жинақталған. Көптеген ғалымдар құжаттың негізгі бөлігі екінші ғасырдың ортасы мен басында жазылғанын, және қазіргі түрінде кем дегенде екінші ғасырдың басында жазылғанын мойындайды.»
It is not known when exactly the three sections of the Ascension were combined. The Greek fragment (from the 5th–6th cent. ), the palimpsest giving the text of the fragments of the first Latin translation (likewise from the 5th–6th cent. ), and the Ethiopic translation (which was made some time during the 4th 6th cent.) all presuppose the existence of the complete work. But the character of the mistakes in the Greek fragment and the Latin palimpsest suggests that the complete work had already been in existence for some time when these manuscripts were copied. It thus seems likely that the three sections of the Ascension were brought together in the third or fourth century A. D., and this is confirmed by the fact that Jerome seems to have known the complete book. It is possible that there were two stages in the process, first the combination of 3:13 4:22 with the Martyrdom, and second the combination of the enlarged Martyrdom with the Vision. Knibb thus dates the whole text as being written between AD 150 and 200 but assembled at a later time. Most scholars agree that a mid to early second century date for the principal portion of the document is probable, dateable in its present to the least the early part of the second century.
Троицаға қарсы
Кейбір ғалымдар Аспанға көтерілу Тринитарлық көзқарастың бастапқы нұсқасын көрсетеді, мысалы, алтыншы көктегі тұрғындар «Бастапқы Әкеге, Оның сүйікті Мәсіхке және Киелі Рухқа» мадақ айтады. Ларри Хуртадо былай деп жазады:
Some scholars have noted that the Ascension reflects a proto Trinitarian perspective, such as when the inhabitants of the sixth heaven sing praises to "the primal Father and his Beloved Christ, and the Holy Spirit". Larry Hurtado writes;
Көктегі құлшылықтың ең толық баяндамасы 9.27–42-де келтірілген, онда ұқсас үштік көзқарас ұсынылады. Көктің жетінші деңгейіне жеткен Исаия, ерекше жарықпен шағылысқан, сансыз періштелерді және «Адамнан бастап барлық тура жолдарды ұстанғандарды» (9.6–9) көреді. Содан кейін, оның періштелік жетекшісі Сүйіктінің түсуі тура жолдарды ұстанғандарға киім, тәж және тақ алуға мүмкіндік беретінін түсіндіргеннен кейін (9.10–26), Исаия Адам, Әбіл және басқа да тура жолдарды ұстанғандар мен періштелер құлшылық ететін «барлықтан артық даңқты» бір тұлғаны көреді (9.27–28). Бұл сәтте періште Исаияға «Осы бірге құлшылық ет» деп бұйырады, ал періште оны «Сен көрген мақтаулардың Иесі» (9.31–32) деп, Сүйікті деп атайды. Исаия құлшылыққа қосылып, осы тұлғаға арналған мадақ әндерін айтады. Содан кейін тағы бір сұлу тұлға жақындап келеді, кейіннен ол «Сенде де, басқа да тура жолдарды ұстанғандарда да сөйлейтін Киелі Рухтың періштесі» (9.36) екені анықталады, және Исаияға да осы періштеге құлшылық ету үшін періштелерге қосылу керектігі айтылады (9.35–36). Ақырында, осы көріністің мұқият дайындалған шегіне жеткенде, Исаия «Ұлы Даңқты» көреді (бірақ оның руымен, өйткені оның көздері осы даңқтың жарығынан соқырланғандай болады, 9.37), және ол «Менің Раббым» мен «Рухтың періштесі» екеуінің де осы үшінші тұлғаға «барлық тура жолдарды ұстанғандармен» және періштелермен бірге құлшылық еткенін айтады (9.40–42). Манаса жүрегін Белиалға бұрып, оған қызмет етуге көшті, өйткені осы дүниенің билеушісі – заңсыздық періштесі Белиал, оның есімі Матанбух. Көктегідей жерде де, жердегідей көкте де болсын! Самуилдің есімі көбінесе Малқыра (Евр. : מלך רע melek ra, «жамандықтың патшасы», «бұзықтың патшасы»; немесе מלאך רע malach ra, «жамандықтың елшісі», «бұзықтық періштесі») деп аталады, бұл Белиалдың Исаияны опасыздыққа айыптау үшін жіберген жалған пайғамбардың барлық атаулары.
<blockquote>The most extended narrative of heavenly worship is in 9.27–42, however, where a similar triadic view is presented. Having reached the seventh heaven, which is bathed in incomparable light, Isaiah sees innumerable angels and "all the righteous from the time of Adam onwards" (9.6–9). Then, after his angel guide explains how the descent of the Beloved One will make it possible for the righteous to receive their robes, crowns, and thrones (9.10–26), Isaiah sees a figure "whose glory surpassed that of all" being worshiped by Adam, Abel, and all the other righteous and angels (9.27–28). Crucially, at this point the angel guide directs Isaiah to "Worship this one," whom the angel identifies as "the Lord of all the praise which you have seen" (9.31–32), the Beloved One; Isaiah joins in the worship and sung praise directed to this figure. Then another glorious figure approaches, subsequently identified as "the angel of the Holy Spirit who has spoken in you and also in the other righteous" (9.36), and Isaiah is likewise told
to join the angels in worshiping this one (9.35–36). Finally, in a carefully prepared climax to this scene, Isaiah sees "the Great Glory" (but with his spirit, for it appears that his eyes are blinded by the light of this glory, 9.37), and he relates how "my Lord" and "the angel of the Spirit" both offered worship to this third figure, along with "all the righteous" and the angels (9.40–42). And Manasseh turned aside his heart to serve Belial; for the angel of lawlessness, who is the ruler of this world, is Belial, whose name is Matanbuchus.|(Ascension of Isaiah 2:4)
Samael is identified in the vision that Isaiah experienced, wherein he ascended to the firmament and notes, "there I saw Sammael [sic] and his hosts, and there was great fighting therein. as above so on the earth [below] also; for the likeness of that which is in the firmament is here on the earth." Samael is also often identified as Malkira (Heb. : מלך רע melek ra lit. "king of evil", "king of the wicked"; or מלאך רע malach ra "messenger of evil", "angel of iniquity"), which are all epithets of the false prophet sent by Belial to accuse Isaiah of treason.
Қолжазба дәстүрі
Бұл мәтін 15-18 ғасырлардағы үш Геэз қолжазбасында толық сақталған, бірақ грек, копт, латын және Ескі шіркеу славян тілдерінде де фрагменттері сақталған. Барлық үш құрастырылған мәтін грек тілінде жазылған болуы мүмкін, ал "Ишаяның шейіт болуы" еврей немесе арамей тіліндегі түпнұсқадан туындаған болуы ықтимал. Әртүрлі аудармаларды салыстыру грек тіліндегі түпнұсқаның екі әртүрлі редакциясы болған болуы керектігін көрсетеді; бірі - Эфиопиялық және латын нұсқаларының біріне, ал екіншісі - Славян және латын нұсқаларының екіншісіне негізделген. Екі грек редакциясының да фрагменттері сақталған. Бұл еңбектің қазіргі атауы Эфиопиялық қолжазбаларда қолданылған атаудан алынған ("Ишаяның көтерілуі"). Көне заманда Эпифаний де осы атаумен атаған (грекше: Τὸ Αναβατικὸν Ἡσαΐου), сондай-ақ Иероним (латынша: Ascensio Isaiæ) де осылай атаған.
The text exists as a whole in three Ge'ez manuscripts of around the 15th 18th centuries, but fragments have also survived in Greek, Coptic, Latin, and Old Church Slavonic. All three component texts appear to have been in Greek, and it is possible that the "Martyrdom of Isaiah" derives from a Hebrew or Aramaic original. Comparison of the various translations suggests that two different recensions of the Greek original must have existed; one on which the Ethiopic and one of the Latin versions were based, and the other on which the Slavonic and the other Latin version were based. Fragments of both Greek versions have survived. The work's current title is derived from the title used in the Ethiopic manuscripts ('Ergata Īsāyèyās – "The Ascension of Isaiah"). In antiquity, Epiphanius also referred to it by this title (in Greek: Τὸ Αναβατικὸν Ἡσαΐου), as did Jerome (in Latin: Ascensio Isaiæ).