Кіріспе

Неміс-голландиялық композитор Юлиус Энгельберт Рентген (9 мамыр 1855 – 13 қыркүйек 1932) – классикалық музыка композиторы, неміс және голланд тегінен шыққан. Ол Лист, Брамс және Григтің досы болған.

Ерте өмір және білім

Юлиус Рентген Германияның Лейпциг қаласында музыканттар отбасында дүниеге келді. Оның әкесі, голландиялық Энгельберт Рентген, Лейпцигтегі Гевандхаус оркестрінде бірінші скрипкашы болды; анасы Паулин Кленгель – пианист, әйгілі виолончельші Юлиус Кленгельдің (1859 жылы туған) қарындасы. Юлиус дарынды бала болды. Ол да, оның қарындастары да мектепке бармады; музыканы ата-анасы мен әже-шешесі, ал басқа пәндерді жеке репетиторлар үйретті. Оның алғашқы фортепиано мұғалімі – Гевандхаус оркестрінің директоры Карл Рейнеке болды, ал оның ерте шығармалары Рейнекеден, сондай-ақ Роберт Шуманнан, Франц Листтен және Йоханнес Брамстан әсер алды. 1870 жылы, 14 жасында Юлиус Рентген Веймарда Листтің үйіне барды; оған фортепианода ойнап көрсеткеннен кейін Листтің үйіндегі кешке шақырды. Лейпцигте ол және оның ата-анасы Генрих фон Герцогенбергтің музыкалық айналымының құрамына кірді, және ол алғаш рет Брамспен олардың үйінде кездесті. Кейін Рентген Мюнхенге көшіп, Франц Шуберттің досы Франц Лахнерден фортепиано сабақтарын алды.

Мансап

18 жасында кәсіби пианист болды. Оңтүстік Германиядағы концерттік тур кезінде ол әнші Юлиус Стокгаузенмен танысты; осы кезде ол 1880 жылы үйленетін швед музыка студенті Аманда Майермен де танысты. 1877 жылы Рентгенге Венаға бару немесе Амстердамды таңдау қажет болды. Ол Амстердамды таңдап, ондағы музыка мектебінде фортепиано сабақтарын берді. Амстердам университетінің құқық профессоры және қаланың мәдени өміріндегі маңызды тұлға болған аристократ Александр де Саворнин Ломан Рентгеннің әкесінің досы болды және жас Юлиусты қанатына алуге уәде берді. 1877 жылғы Рентгеннің хатына сәйкес, ол мектепті «балалар мен әуесқойларға толы орын» деп есептеді; мектеп мемлекеттік қаржымен қолдау көрсетілмегендіктен, студенттердің сапасынан гөрі санына көбірек мән бергендей көрінді. 1878 мен 1885 жылдар аралығында Брамс Амстердамға жиі келіп тұрды. 1887 жылы Рентген Брамстың екінші фортепиано концертін орындады, дирижерлік оны композитор өзі жүргізді. Рентген Амстердамда классикалық музыка мекемелерін құруда маңызды рөл атқарды. 1883 жылы композиторлар Франс Коэнен мен Даниел де Лангемен бірлесіп, Рентген Амстердам консерваториясын құрды. 1884 жылы Рентген Концертгебуудың негізін қалауға белсенді қатысты. Ол директор лауазымына үмітттенді; алайда, оның үлкен өкінішіне орай, таңдау неміс Ханс фон Бюлоға түсті, себебі комиссия Рентгеннің дирижерлік қабілетіне күмән келтірген сияқты. Бірақ Бюло бұл ұсынысты қабылдай алмады, ал лауазым ақырында скрипкашы Виллем Кеске берілді. Рентген көбірек күшін камералық музыка жазуға және консерваториядағы жұмысына жұмсады. Ол ұлы скрипкашы Карл Флеш, әнші Йоханнес Месшарт және виолончельші Пабло Касалс үшін жұмыс істеп, танымал аккомпаниаторға айналды. Месшартпен бірге саяхаттап, ол жылына кем дегенде бір рет Венаға барды, онда ол әрқашан Брамспен кездесетін. Амстердамдағы тыныш жазғы кезеңдерде Рентген отбасымен Данияға жиі баратын. Бір сапарда ол Бодил де Неергаардпен танысып, жақын достық қарым-қатынас орнатты. Осы уақыттан бастап, өмірінің соңына дейін ол жаздарын Неергаардтың Лолланд аралындағы Фуглсанг сарайында өткізіп, әр кеш сайын концерттер берді. Даниямен тығыз байланыста болғандықтан, Рентгеннің балалары дания тілін еркін меңгерді. Рентгеннің шәкірттері композиторлар Анна Шитте мен Ханна Воленховен болды. Бірнеше жыл бойы Рентген және оның ұлдары Энгельберт (виолончельші) мен Джулиус кіші (скрипкашы) бірге фортепиано триосы ретінде өнер көрсетті. 1894 жылы әйелі Аманда қайтыс болғаннан кейін Рентген талантты фортепиано мұғалімі Абрахимина дес Амори ван дер Ховенге үйленді. Екінші некедегі балалары да кәсіби музыканттар болды. Рентгеннің ұлы Иоахим, скрипкашы, Рентгеннің аспаптық квартетін құрды. Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін, 1919 жылы Рентген голландиялық азаматтыққа қабылданды. Оның бір ұлы соғыста немістерге тұтқынға алынды, ал екіншісі АҚШ-қа эмиграциялап, АҚШ армиясында сарбаз болды. Осының салдарынан Рентген көп жылдар бойы туған Германиясына бара алмады. 1920 жылдан бастап Рентген атональды музыкамен тәжірибе жасады; мысалы, 1930 жылы ол битональды симфония жазды. Кейде ол Амстердамдағы Тушинский кинотеатрында режиссер Дирк ван дер Веннің халықтық және фольклорлық сахналары бар үнсіз фильмдеріне фортепианомен сүйемелдеді. Ол бұл халық әндерін өмірінің ерте кезеңінде жариялаған. Ол сонымен қатар пианолаға арналған көптеген жазбаларды жасады. 1924 жылы Рентген қоғамдық өмірден зейнетке шықты. Ол Утрехт қаласына жақын орналасқан Билтховен деген кішкентай ауылға көшіп барды. Архитектурадағы мансабын жалғастырған оның ұлы Франц оған Gaudeamus ауылдық үйін жобалады. Сол үйдегі ерекше дөңгелек музыка бөлмесі едені жерге тимейтін, тек төбеден ілінетін етіп салынған. Өмірінің соңғы сегіз жылында Рентген 100-ге жуық композиция жазды, көбінесе камералық музыка мен әндер. Гаудеамус көптеген маңызды композиторлар мен музыканттардың кездесу орны болды; сол үйге келгендердің арасында Пабло Касалс пен Перси Грейнджер болды. Сол кезде Рентген музыкалық талдауды оқыды және Хиндемит, Стравинский, Шёнберг және Виллем Пайпердің шығармаларына қызығушылық танытты. 1930 жылы Рентген өзінің досы Дональд Тови профессор болған Эдинбург университетінен құрметті докторлық дәреже алды. Бұл сапар кезінде Тови Рид оркестрімен бірге жаңа Рентген симфониясын орындады, ал Рентген сол бағдарламадағы соңғы екі фортепиано концертінде солист болды. Рентген қайтыс болғаннан екі жыл өткен соң Тови оны «мен білген абсолютті музыканың ең ұлы шеберлерінің бірі» деп сипаттады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Гаудеамус вилласы заманауи голланд музыкасын ілгерілету мақсатында құрылған Гаудеамус қоғамының кеңсесіне айналды.

Өлім

Рентген 1932 жылдың 14 қыркүйегінде Нидерландының Утрехт қаласындағы ауруханада қайтыс болды. Оның соңғы туындысы – фортепиано квинтеті (фортепиано және струнный квартет үшін үшінші, G мажорда), «Sentendo nuova forza» деген атаумен 5 шілдеде аяқталған.

Шығармалары

Юлиус Рентгеннің шығармаларына 25 симфония, концерттер (7 фортепиано концерті, 3 скрипка концерті, 3 виолончель концерті, басқа концерттер) және көптеген камералық, фортепианолық және вокалды шығармалар кіреді. Ол сонымен қатар Григтің аяқталмаған №2 струнный квартетын аяқтады. Рентген голландтық дәстүрлі әуендерді үйлестіріп, гимн әуендері ретінде аранжировкалады. Мұндай әуендердің бірі "In Babilone" деп аталады. Оны "Біріккен методистік әнұран" (C) 1989 The United Methodist Publishing House, Nashville, TN әнұранының 325-ші нөмірінде табуға болады. Методистік ән кітабында оның есімі Рентген деп жазылған, бірақ әуені бірдей және мерзімі оның жұмысымен сәйкес келеді. Дәл осы әуен "Celebrating Grace" (C) 2010 Celebrating Grace, Inc, Macon, GA әнұранында 502, 508 және 649 нөмірлермен кездеседі.