Кіріспе

1992 жылғы Австралия Жоғарғы Сотының ісі. «Австралиялық теледидар компаниясы мен Ұлттық мемлекет» ісі Австралия Жоғарғы Сотының шешімі болып табылады. Бұл іс Австралияның Конституциялық құқығында саяси коммуникацияның айқын емес еркіндігіне қатысты алғашқы істердің бірі ретінде маңызды. Іс бойынша, 1991 жылғы «Саяси хабар тарату және саяси ақпарат ашу туралы» заңның III бөлімінің конституциялық заңдылығы зерттелді, ол сайлау науқаны кезінде саяси жарнаманы реттейді және телерадиокомпанияларды сайлау науқанынан басқа уақытта саяси жарнамаларды тегін таратуға міндеттейді. Жоғарғы сот бұл заңдардың жарамсыз деп таныды.

Іс ісі

1992 жылы Хоук үкіметі «Саяси хабар тарату және саяси жариялау туралы» 1991 жылғы заңды қабылдады. Бұл заң мемлекеттік немесе федералды сайлау өткізілуге жақын уақытта радио және теледидар сияқты электрондық БАҚ-та саяси мазмұндағы материалдарды таратуға тыйым салды (жаңалықтар, ағымдағы оқиғалар немесе сұхбат бағдарламаларынан басқа). Заң сондай-ақ телерадиокомпанияларды саяси партияларға жарнамалық эфир уақытын «тегін» беруге міндеттеді. Кім Бизли, сол кездегі көлік және байланыс министрі, бұл өзгерістер сыбайлас жемқорлықты шектеу және саяси партияларға қаржылай көмек көрсететін адамдардың артық ықпалын болдырмау мақсатында жасалғанын, осы үшін таратылатын саяси жарнаманың көлемі шектелді деп мәлімдеді. Оның сөзіне қарағанда, жарнаманың жоғары құнына байланысты, жарнама беруге тек ірі партиялар мен аса бай адамдар ғана мүкіндік алады. Үкімет АҚШ-тағы жағдайдан аулақ болуды көздеді, онда саяси процеске қатысу тек өте бай адамдардың ғана қолынан келеді. Заң телерадиокомпанияларға үкіметтің немесе ведомстволардың атынан хабар таратуға, сондай-ақ саяси жарнама таратуға тыйым салды. Партияларға тегін саяси хабар тарату үшін бөлінетін уақыт, олардың Парламенттегі өкілдігінің үлесіне пропорционалды түрде бөлінетін болды, ал қалған бес пайызы басқа топтарға берілетін, олар тегін эфир уақытын алу үшін өтініш беруі керек еді. Сегіз талапкер, барлығы коммерциялық телеарналар, заңға қарсы жоғары сотқа шағымданып, актінің ІІІД бөлігін жарамсыз деп жариялауды сұрады. Сонымен қатар, Жаңа Оңтүстік Уэльс үкіметі де заңға, әсіресе оның қосымша сайлауға қолданылуына қарсылық білдірді. Оңтүстік Австралия үкіметі Комонвеллді қолдап, сот процесіне араласты.

Сөз бостандығы

Талапкерлердің басты аргументі – телерадио хабарларын тарату туралы заңға енгізілген өзгерістер саяси процестерге қатысу және байланыс құқығына нұқсан келтіреді. Олар бұл саяси сөз бостандығы құқығы Конституциямен қамтамасыз етілген өкілдік билік жүйесінен туындайды немесе, керісінше, «австралиялықтардың ортақ азаматтығынан» туындайды деп мәлімдеді. Талапкерлердің атынан сөз сөйлеген Морис Байерс, бұрынғы судья Исаак Исаакстың сөздерін қайталап, үкіметтер сайлаған азаматтарына жауапты болу принципі «Конституцияның құрылымына еніп, жазба сөздері салынған негіздің бір бөлігін құрайды» деді, сондықтан барлық сайлаушылар саяси мәселелер бойынша пікір білдіруге құқылы болуы керек. Талапкерлер басқа парламенттік демократияларда, мысалы, АҚШ-та Конституцияның бірінші түзетуі арқылы, ал Канадада – Құқықтар мен бостандықтар хартасы арқылы танылған еркін саяси байланыс құқығы Австралияда да мойындалуы керек деді. Олар ІІІД бөлімдегі ережелер «тегін уақытты» парламентте өкілдігі бар тұлғалар мен топтарға бөлуді шектейтінін, ал жаңа партиялар немесе парламентте өкілдігі жоқ адамдар өз пікірлерін білдіре алмайтынын айтты. Ұлт Достастығы заңдар сайлау процесін нашарлатудың орнына күшейтеді деп мәлімдеді, себебі олар сыбайлас жемқорлықтың алдын алады және көп ақшасы жоқ партияларға радио мен теледидар арналарына қол жеткізуге мүмкіндік береді. Парламент Конституцияның 10, 29, 31, 51(36) және 51(39) баптарына сәйкес сайлау процесінің тұтастығын қорғауға заңды құқықтары бар екенін айтты. Сонымен қатар, саяси байланыс бостандығына құқық болған жағдайда да, ол қолданыстағы заңнаманы жоққа шығара алмайды деп дәлелдеді. Ұлт Достастығы сондай-ақ Ұлыбритания, Франция, Норвегия және Швеция сияқты елдерде ұқсас заңдар бар екенін, ал Канада, Германия, Жапония және Жаңа Зеландия сияқты елдерде сайлау кезеңінде саяси мақсаттар үшін тегін эфир уақытын бөлу жүйесі бар екенін атап өтті. Оңтүстік Австралия үкіметі, Ұлт Достастығын қолдап, Конституцияны жасаушылар сөз бостандығына қатысты ережелерді енгізуді ниеттенген болса, олар осыны істеген болар еді деді. Конституцияға белгілі бір деңгейде байланыс бостандығын енгізуге болады, бірақ Заңның аталған бөлімдері «еркін және мағыналы сайлаулардың» өткізілуіне кедергі келтірмейді, сондықтан заңдар жарамсыз емес. Жоғары сот радио хабарларын тарату туралы заңның жаңа ІІІД бөлімі азаматтардың саяси мәселелерді ашық талқылау бостандығын шектейтінін мойындады. Бірақ бұл бостандықтарға конституциялық негіз бар ма, әлде Ұлт Достастығы оларды шектеуге құқылы ма деген сұрақ туды. Сот басқа елдерде де ұқсас заңдар қабылданғанын мойындады, бірақ бұл заңдар байланыс бостандығын бұзады және парламентте бұрыннан өкілдігі бар саяси партиялар мен мүдделі топтарға артықшылық береді деген фактіні өзгерте алмайды. Бұл заңдар тек қана қайта сайлануға үміткерлерге ғана емес, сонымен қатар саяси мәлімдеме жасағысы келетін кәсіподақтар, қайырымдылық ұйымдары немесе жұмыс берушілер сияқты топтарға да қиындық тудырады.

Мүлікті сатып алу

Сондай-ақ, талапкерлер телерадиокомпанияларды өкілдік ететін саяси партиялар мен парламент мүшелеріне "тегін эфир уақытын" беруге мәжбүрлеу, олардың жарнама үшін ақы алу құқығын жоққа шығаратынын айтты. Олар өздерінің жарнама уақытын алып тастап, оны заң шығарушыларға беру – бұл Мемлекеттің мүлікті иеленуі болып табылады деп ұсынды, ал Конституцияның 51(xxxi) бабына сәйкес, мүлікті иелену "әділ өтемақымен" жүзеге асырылуы керек. Мемлекет бұл заңдар мүлікті заңсыз иеленуді көздемейтінін, себебі телерадио хабарларын тарату лицензиялары Парламент тарапынан өзгертуге қарсы емес екенін мәлімдеді. Олар телерадиокомпаниялардан қоғамдық мүддеге арналған шектеулі көлемде тегін қызмет көрсетуді талап етудің әділ және дұрыс екенін айтты. Дегенмен, Мемлекет "тегін эфир уақыты" актімен берілген мүліктің бір түрі емес екенін, себебі оны басқа адамдарға беруге болмайды, ал мүліктің кез келген түрінің маңызды қасиеттерінің бірі – оны беру мүмкіндігі екенін жеткізді. Нәтижесінде, сот бұл мәселені шешпеді, бірақ судья Бреннан Мемлекеттің "тегін эфир уақыты" мүліктің бір түрі емес деген аргументімен келісетінін айтты.

Мемлекеттік құқыққа араласу

Жаңа Оңтүстік Уэльс үкіметі басқа талапкерлердің талаптарын қолдағаннан өзге, сондай-ақ, Радио хабарларын тарату туралы заңның ІІІД бөлімі жарамсыз екенін айтты, себебі ол штаттардың атқарушы функцияларына араласып, Конституцияның 106-шы және 107-ші баптарын бұзады, олар жеке штаттардың конституцияларын қорғайды. Олардың пікірінше, штат үкіметтерінің саяси жарнама жасау құқығына араласу Австралия Парламентіне Конституциямен берілген кез келген заңды өкілеттен тысқары әрекет болып табылады. Сондай-ақ, олар заңға енгізілген өзгерістер қосымша сайлауларға қолданылмауы тиіс екенін мәлімдеді. Федералдық үкімет Заңның ІІІД бөлімі штаттарды бөліп көрсетпейді және олардың заңды қызметіне кедергі келтірмейді, өйткені штаттық сайлаулар федералдық сайлаулармен бірдей қарастырылады деп мәлімдеді.

Шешім

Сот саяси коммуникация еркіндігі Конституцияда көзделген өкілдік үкімет жүйесі үшін өте маңызды деп шешім шығарды. Соттың пікірінше, Австралияда құқықтар туралы заңның болмауының себебі Конституцияны жасаушылар Австралиядағы өкілдік үкімет жүйесінің барлық сайлаушыларға саяси биліктің тең үлесін беретініне сенгендіктен, құқықтарды қорғауға қатысты заңдардың қажет емес деп есептегендігінде. Өкілдік үкімет жүйесіне нұқсан келтіру – халықтың Парламентке көрсеткен сеніміне қайшы келеді және Конституциямен рұқсат етілмейді. Бұл құқық абсолютті болмаса да, ол еркін және ашық саяси пікір алмасуға мүмкіндік береді. Сондай-ақ, сот радио және телеарналар тарату туралы заңның ІІІД бөліміндегі тиісті заңдардың саяси коммуникация еркіндігін шектеуге ақылға қонымды себеп болмағандықтан жарамсыз деп таныды. Сот заңдардың штаттардың саяси жарнама жасау құқығына да кедергі келтіретінін, сондықтан осы себеппен де заңдар жарамсыз деп шешті. Даусынан бөлініп, судья Доусон Конституция сайлаушылардың сайлау кезінде дұрыс таңдау жасауы үшін жеткілікті ақпаратқа ие болуын талап ететінін мойындады. Алайда ол «сайлау эфирін төлеу қабілетіне қарай бөлуде елеулі қиындықтар туындағанын» атап өтті. Ол заңдағы тегін эфирді бөлу тәсілі «идеалды» болса да, парламенттік билік шеңберінде екенін қорытындылады. Бреннан судья да осы пікірге қосылмады, себебі саяси коммуникация еркіндігінің болуын мойындаса да, заңның сайлау демократиясына қатысты қауіптерді жоюға бағытталғанын есептеді. Бұл қауіптер үш түрлі болды. Біріншісі – жемқорлық, «жасырын ықпал» арқылы партиялардың жеке саяси қаржыландыруға тәуелділігі, бұл «қоғамдық пікірталасты қоғамдық мүдделерді сату үшін қолдану» қаупін тудырады. Екіншісі – саяси теңдік, себебі «сайлау науқанына қатысу құнының төмендеуі саяси демократияға кедергі келтіретін негізгі факторлардың бірін азайтады». Үшінші, азырақ қауіп – сайлау процесін жетілдіру, себебі Парламент «телевизиялық жарнаманың ақпараттық құндылығын теріс бағалай алады, оның қысқалығы мәселені қарапайымдап жіберуге бейім».

Салдарлар

Бұл Жоғарғы Сот Конституцияда түсініксіз (көрінбейтін) құқықтарды таныған алғашқы істердің бірі болды. Бұл тенденция Теофанус v Herald & Weekly Times Ltd ісінде ең жоғары деңгейге жетті, онда саяси коммуникацияға деген түсініксіз құқықтың жала жабу ісінде қорғаныс ретінде қолданылуы мүмкін екені анықталды. Бұл қазіргі таңда орын алмаса да, коммуникация еркіндігіне деген шектеулі құқық сақталады. Кейінгі Ланге v ABC сияқты істерде саяси коммуникация жеке құқық емес, заң шығару билігіне конституциялық шектеу екені баса айтылды. Өкілдік үкіметтің мәнін талқылағанда, Бас судья Мейсон Конституция бастапқыда өкілетін Британ империялық Парламентінен алғанын, бірақ қазіргі заманда Австралияның егемендігі Австралия халқынан күшін алатынын мойындау орынды екенін айтты.