Кіріспе

Урал тілдерінің ата-бабасы

Прото-урал тілі – қазіргі урал тілдері отбасының ата-бабасы саналатын, куәсі жоқ, қайта құрастырылған тіл. Бұл болжамдық тілдің б.з.д. 7000-2000 жылдары шағын аумақта сөйленгендігі және одан ерекшеленген прототілдерді тудырғандығы айтылады. Жақындағы зерттеулер "прото-урал отанының" орнын Урал тауларынан шығысқа қарай, Батыс Сібірге жылжытқан.

Ертедегі ұрпақтары

Дәстүрлі екілік ағаш моделі бойынша, Proto Uralic тілі Proto Samoyedic және Proto Finno Ugric тілдеріне бөлінген. Дегенмен, қайта құрастырылған Proto Finno Ugric тілі Proto Uralic тілінен көп ерекшеленбейді, ал көптеген көзге көрінетін айырмашылықтар қолданылған әдістердің нәтижесі болып табылады. Сондықтан, Proto Finno Ugric тілі Proto Uralic тілінен бөлек тіл емес болуы мүмкін. Proto Uralic тілінің бөлінуінің тағы бір реконструкциясы бастапқыда үш тармақтан (финноперм, угр және самоид) тұрады.

"Кемб" үлгісі

ХХІ ғасырдың басында осы ағаш тәрізді модельдер лингвистикалық "тарақ" сияқты бейне беретін, прототілдердің саны көп деген гипотезамен күдік тудырды. Осылайша, урал тілдік отбасының екінші деңгейдегі топтары: саам, фин, мордва, мари, перм, венгр, манси, ханты және самоид тілдері, бәрі бірдей мәртебеде болар еді. Бұл рет географиялық жағдайлардың да, тілдік ұқсастықтың да көрсеткіші, яғни көршілес тілдер алыс тілдерге қарағанда көбірек ұқсас.

Фоналогия

Прото-индоевропа тіліне ұқсас жағдайларда, прото-урал тілінің реконструкциялары дәстүрлі түрде ХФА-да емес, УФА-да жазылады.

Күдікті сегменттер

Жапсырмадағы фонемалар *ć, *š, *ĺ тек шектеулі дәлелдермен ғана қолдау табады және барлық ғалымдар оларды қабылдамайды. Саммаллахти (1988) *ć фонемасының перм, венгр және обь-угр тілдерінің барлығында кездесетінін, бірақ *ć немесе *ś фонемаларының пайда болуына байланысты тармақтар арасындағы байланысты көрсететін "қанағаттанарлық этимологиялар өте аз" екенін айтады. Басқа тілдерде осы дауыссыздардың арасында тұрақты ерекшелік табылмады. Дегенмен, *š поствеолярлық дыбылына қатысты дәлелдер "азырақ болғанымен, сенімді" (сол жерде): ол *s дыбылынан тек батыс (финно-перм) тілдерінде ғана өзгешеленіп келеді, бірақ прото-үнді-еуропа тілінен алынған кейбір сөздерде поствеолярлық үскіргіш дыбысқа (соның ішінде *piši немесе *peši "пісіруге") байланысты рефлекстер кездеседі. Ал *ĺ фонемасы оның назарында тіпті қарастырылмаған. Керісінше, Жанхунен,

Грамматика

Грамматикалық тұрғыдан алғанда, протоуралық тіл агглютинативті, номинативтік-аккузативтік тіл болған.

Іс-әрекеттер

Етістіктер кемінде сан, тұлға және уақыт бойынша жіктеліп келген. Көңіл-күй көрсеткіштерінің қалпына келтірілуі әңгімеге толы. Кейбір ғалымдар жеке субъективті және объективті жіктемелер болғанын айтады, бірақ бұл пікір даулы; объективті жіктеменің нақты іздері тек ең шығыс тармақтарында ғана табылады, сондықтан ол сондай-ақ аймақтық ерекшелік болуы мүмкін. Жоқ деу үшін *e түріндегі жоқ ететістік қолданылған, мысалы, фин тілінде e+mme "біз жоқ" деген мағынаны береді.

Эргативтілік гипотезасы

Стокгольм университетінің Мерлинь Де Смит прото-урал тілінде ергативтілікті дәлелдеді, айыптау септігін латив ретінде қайта қарастырып, генетив септігі және етістік жалғауы арқылы белгіленген субъект туралы пікір білдірді, *mV. Бұл теорияға фин тіліндегі агенттік қатыстың құрылымдары қолдау көрсетеді, мысалы, miehen ajama auto – «ер адам жүргізген автомобиль», Naisen leipoma kakku – «әйел пісірген торт». Осы құрылымдарда әдетте белгісіз болатын субъект генетив септігінде болады, ал әдетте 'n' жұрнағымен белгіленетін тікелей толықтауыш белгісіз болады. Бұл pater amatur a filio сияқты пассивтік құрылымға ұқсас, онда filio сөзі аблятив септігінде тұрады, бірақ фин тіліндегі сөздердің реті кері. Осы құрылым удмурт, мари, мордва тілдерінде (mV қатысы жоқ) және карел тілінде де кездеседі. Алайда, фин тілінен айырмашылығы, бұл құрылым өтпелі емес сөйлемдермен де қолданылады, олардың біріндегі етістікке де сол mV жұрнағы жалғанады, мысалы, удмурт тілінде gyrem busy – «өңделген егістік, өңделген дала», lyktem kišnomurt – «келген әйел, келген ханым». Мари тіліндегі mV жұрнағы өткен шақтағы пассивтік мағынаны білдіреді, мысалы, шығыс мари тілінде omsam počmo – «есік ашылды», təj kaləkən mondəmo ulat – «сізді халық ұмытты», және memnan tolmo korno – «біз келген жол». Бұл ергативтік теория үшін қиындық туғызады, себебі mV жұрнағы, ергативтік маркер ретінде белгіленген, оны қолданатын көптеген тілдерде пассивтік маркер болып табылады, ал фин тіліндегі агенттік қатыстың құрылымдары шындығында Балтық тілдеріндегі ұқсас құрылымдардан шыққан болуы мүмкін, мысалы, литва тілінде tėvo perkamas automobilis немесе automobilis (yra) tėvo perkamas. Балтық және фин тілдеріндегі етістік жұрнақтарының айқын ұқсастығы және фин тілінде mV жұрнағының жоқтығы ерекше назар аударарлық жайт. Алайда, Балтық тіліндегі 'ma' жұрнағы ең көп таралған үнді-еуропалық пассивтік етістік жалғауын білдірмейді, бірақ басқа үнді-еуропалық тілдерде де осыған ұқсас жұрнақтар бар. Егер де бұл жұрнақтың түпкілікті тегі Балтық тілдерінен емес, прото-урал тілінен шыққан болса да, пассивтен ергативтік құрылымға өту өте кең таралған және үнді-арий, салиш және полинезия тілдерінде байқалған. Бұл өту пассивтік сөйлемнің белгісіз субъектісін, әдетте белсенді сөйлемдерде белгіленетін (егер тіл инфлекциялық болса), белгісіз абсолютив ретінде қайта қарастырудан басталады, ал белгіленген агент ергатив ретінде қайта қарастырылады.

Синтаксисі

Proto Uralic – бастауыш-толықтауыш-пысықтауыш тілі, постпозициялық және шекті бағыныштылықсыз.

Танымал мәдениетте

"Унна жа Нук" (2006) фильмінде фин-сами тілдерінің алғашқы түбірі – ерте прото-фин тілінде жазылған кең көлемдегі диалогтар кездеседі.