Кіріспе

1928 жылы АҚШ Жоғарғы Сотының «Олмстед против Америка Құрама Штаттары» ісі, 277 U.S. 438 (1928), АҚШ Жоғарғы Сотының жеке телефондық әңгімелерді тыңдау мәселесі бойынша қабылданған шешімі болды. Бұл мәселе федералды агенттердің іздеу ордерінсіз жүргізген, кейіннен сотта дәлел ретінде пайдаланылған тыңдау жазбаларының, төртінші және бесінші түзетулерге сәйкес, нысананың құқықтарын бұзу болып табылады ма, екенін анықтауға қатысты. 5–4 дауыспен қабылданған шешімде Сот тыңдау нысанасының конституциялық құқықтары бұзылмағанын мәлімдеді. Атақты қарсы пікір білдірген судья Луи Брандейс: «(Құрылтайшы әкелер) үкіметке қарсы, жеке өмірге қол сұқпау құқығын берді – бұл ең толыққанды құқық және өркениетті адамдар үшін ең бағалы құқық. Осы құқықты қорғау үшін үкіметтің жеке адамның жеке өміріне кез келген негізсіз араласуы, қандай құралдар қолданылса да, төртінші түзетуді бұзу деп есептелуі керек» деді. Бұл шешім 1967 жылы «Кац против Америка Құрама Штаттары» ісінде күшін жойды.

Дәлелдерді алып қою

1914 жылға дейін американдық сот жүйесі қылмыстық сот істерінде дәлелдерді ұсынудың заңдылығына қатысты мәселелерде ағылшын ортақ құқығының қағидаларын көбінесе сақтады. Көп жағдайда, дәлелдерді алу процесі сотта оларды қабылдауға ешқандай қатысы жоқ деп есептелді. Бір ғана шектеу – полиция қызметкерлері дәлелдерді тәркілеу кезінде заңды бұза алмайтын. 1914 жылы маңызды іс – Уикске қарсы АҚШ ісінде Жоғарғы Сот бірауыздан жеке тұрғын үйден заңсыз тәркіленген заттардың Төртінші түзетуді бұзу болып табылатынын және заңсыз алынған дәлелдерді федералды соттарда қабылдауға тыйым салатын, дәлелдерді жою ережесін енгізді. Ол кезде Құқықтар туралы билль штаттарға қолданылмағандықтан, бұл тыйым тек федералды агенттерге ғана қатысты және тек федералдық сот істерін қамтыды. Жоғарғы Соттың Маппке қарсы Огайо ісіндегі (1961) шешімінен ғана бұл ереже штаттық құқық қорғау органдарына да қолданыла бастады.

Олмстедтің шағымдары

Олмстед ісі бірнеше талапкерді қамтыды, олардың бірі Рой Олмстед болды. Ол өзінің қылмыстық айыпталуына қарсы шығып, жеке телефондық әңгімелерді тыңдау арқылы алынған дәлелдерді пайдалану Төртінші және Бесінші түзетулерді бұзу екенін мәлімдеді. Бұл шешім АҚШ Жоғарғы Сотына шағымдануға берілді.

Соттың пікірі

Бас судья Уильям Говард Тафт Соттың шешімін оқыды. Тафт «мүмкін ең маңызды» прецедентті – Weeks v. United States ісін қарастырды, ол лотерея билеттерін тасымалдау үшін пошта қызметін пайдаланғаны үшін айыптаумен аяқталған. Тафт бұл прецедентке сәйкес, Төртінші түзетуге қайшы келіп алынған дәлелдерді сотқа ұсынуға тыйым салынғанын жазды. Бұл түсіндірме Төртінші түзетудің тарихи мақсатына сай келеді, себебі ол мемлекеттік билікті азаматтардың жеке мүлігі мен иелігін іздеу және тәркілеу үшін пайдалануға жол бермеуді көздеген. Бұл 1997 жылы Оклахома-Ситидегі Федералдық ғимаратты бомбалау ісі бойынша сотталып жатқан Тимоти Маквейге де қатысты. 2018 жылы Брандейстің «танымал қарсы пікірі» Жоғарғы Соттың Carpenter v. United States ісінде оң пікір ретінде келтірілді, онда соттар «ғылымның прогресі» мемлекеттік органдарға жеке өмірге қол сұғудың «күрделірек және кең ауқымды құралдары қолжетімді болғанда» Төртінші түзетудегі қорғауды әлсіретуіне жол бермеуге міндетті екені айтылды.

Әсері

Апелляциялық шағымдары қабылданбағаннан кейін Рой Олмстед 4 жылдық түрме жазасын Вашингтон штатындағы МакНил аралының түзеу мекемесінде өтеді. Кейін ол ағаш шеберлігімен айналысады. 1935 жылдың 25 желтоқсанында президент Франклин Делано Рузвельт оған толық президенттік кешірім жасайды. Бұл кешірім оның конституциялық құқықтарын қалпына келтіргені ғана емес, сонымен қатар сот шығындарын да жойды. Көп ұзамай, Олмстед 1966 жылы 79 жасында қайтыс болғанға дейін түрмедегі сотталғандармен алкоголизмге қарсы күресте жұмыс істеген, христиан ғылымының белгілі шебер-дәрігеріне айналды. Олмстедтің қайтысынан кейін бір жыл өткен соң, Жоғарғы Сот «Кац және АҚШ» ісі бойынша шешім шығарып, оның сотталғанын жойды. Бұл шешім 40 жылға жуық уақыттан бері қолданылып келген Олмстед прецедентін Төртінші түзетуді жаңаша түсіндіру арқылы күштен шығарды, осы түзету «белгілі бір аумақтарда немесе материалдық заттарда» да қолданылатынын көрсетті, бұл қарапайым үй тінтірулерінен асып түседі.