Кіріспе

1850-1880 жылдардағы алғашқы латыш Ұлттық оянуының зиялылары. "Жаңа латыштар" – 1850-1880 жылдар аралығында белсенді болған Бірінші латыш Ұлттық оянуының зиялыларына ең көп қолданылатын термин. Бұл қозғалыс Генрих Хайне басқарған "Жас Германия" (Junges Deutschland) қозғалысының үлгісімен құрылған. Бұл термин бастапқыда осы ұлтшыл зиялыларға, көбінесе Балтық немістерінің қарсыластары тарапынан қолданылған қарапайым сөз болды. "Жас Латвия" ("ein junges Lettland") терминін алғаш рет Ника шлютері Густав Вильгельм Зигмунд Браше 1856 жылы "Das Inland" газетінде Юрис Алунанның "Dziesmiņas latviešu valodai pārtulkotas" ("Латвия тіліне аударылған кішкентай әндер") атты еңбегіне шолу жасай отырып қолданды. Латвия тілінде мұндай әдебиетті кім бағалай алады деген сұрақ қойғанда (Алунанның кітабы – латыш тіліне аударылған классикалық шетелдік поэзияның алғашқы маңызды жұмысы болды), Браше "жас Латвия" туралы армандауға батылдар Хайненің "Die Lorelei" поэмасындағы қайықшының трагикалық тағдырымен бетпе-бет келеді деп ескертті, осы поэманың аудармасы Алунанның антологиясында жарияланған. "Жаңа латыштар" кейде "Летофильдер" немесе "таутибники" ("этнистер") деп те аталды.

Басталуы

Жаңа латыштарды көбінесе мәдени және әдеби қозғалыстың бір бөлігі деп қарастырғанмен, олардың туғызған себептері Латвияда (Орыс империясының құрамында болғанымен, Балтық неміс аристократиясы басымдық құрған) сол кездегі әлеуметтік-экономикалық жағдайларға байланысты маңызды саяси салдарларға әкелді. 1856 жыл әдетте қозғалыстың басталуымен байланысты, себебі осы жылы Алунанның кітабы жарық көрді және ірі латыш тілді «Маяс Виесис» газеті құрылды, ол «Latviešu Avīzes» немісшіл газетіне қарсы салмақ болды. Сол кезеңдегі тағы бір маңызды оқиға – қозғалыстың жетекшісі Кришьянис Вальдемарс ұлттығын жариялағандығы. 1854 жылдан 1858 жылға дейін Тарту университетінде (кейін Дорпат) оқыған Вальдемарс есігіне «C. Woldemar stud. cam. Latweetis» деген жазуы бар визитканы іліп қойды. Ол кезде білімді адамның өзін латыш деп атауы сирек кездесетін жайт еді, өйткені білім алу – неміс тіліне өтуді білдірді. Вальдемарс жасаған бұл әрекет Мартин Лютердің Виттенбергтегі қасиетті шіркеу есігіне 95 тезисін жабыстыруымен теңестірілді, ол латыш ұлтшылдығы үшін маңызды болды. 95 тезистің жариялануы кейбір ғалымдар тарапынан апокрифтік деп есептелгендей, Вальдемарс жариялаған хабарлама да жағдайды ескере отырып, азырақ драматикалық болып көрінуі мүмкін. Тарихшы Арведс Швабе өз жазбаларында Вальдемарс радикалды емес екенін айтқанын атап өтті. Жаңа латыштардың 1860 жылдарға дейін Балтық немістеріне қауіп төндіретін саяси бағдарламасы болған жоқ. Швабеге сәйкес, олардың қазіргі тәртіпке қарсылығы Ресейдің Александр II реформаларымен байланысты славянофильдердің ықпалымен қалыптасты.

Басшылар

Вальдемарс Оянудың рухани әкесі саналады. Алунанспен бірге Тартуда студенттік жиындарды ұйымдастырды және латыштар мен эстондықтарды теңізші халықтарына айналдыру үшін фольклорды зерттеуді және теңіз академияларын құруды қолдады. Кришьянис Баронс Вальдемарстың тікелей ықпалымен дайналарды жинауды бастады, ал 1862 жылы Вальдемарс, Алунанс және Барон Санкт-Петербургте бірлесіп "Pēterburgas Avīzes" газетін шығарды. Латвия тілінде жарық көрген ең радикалды газет болған ол 1865 жылы билік тарапынан жабылды. 1867-1873 жылдары Атис Кронвальдс (көбінесе Кронвальду Атис деп аталды) Вальдемарс Тартуда бастаған "Латвия кештерін" қайта жаңғыртты. Оның "Ұлттық күш-жігері" (1872) еңбегі Жаңа латыштардың манифесті ретінде қарастырылады. Олардың ересек әріптестерінің қатарында Каспарс Биезбардис болды, ол латыш шаруаларының ауыр жағдайы туралы патшаға петиция дайындауға көмектескен алғашқы латыш филологы (сол үшін 1863 жылы Калугаға жер аударылды), сондай-ақ Батыс Еуропаның назарын Балтық мәселесіне аударған алғашқы жазушы Андрейс Спагис болды. Фрисис Бривземниекс (Треуланд) латыш фольклортануының негізін қалаушы саналады; ал Баронс кейін дайналарды жинауды өмірінің мақсаты етті. Ақын Аусеклис (Микелис Крогземис псевдонимі), дипломат және ғалым Арнольдс Спеккенің сөзімен айтқанда, "ұлттың жанын романтикалық және мистикалық іздеуді" бейнеледі. Кейіннен жас латыш Андрейс Пумпюрс "Аю өлтіруші" атты ұлттық эпосты жазды.

Бағыттар мен бөлімдер

Бұл қозғалысты 1889 жылы кейіннен сипаттап, Пумпурс былай деп жазды: «Жиырма бес жыл бойы бостандық үшін күрескен топтағылар Жаңа латыштар деп аталды. Олардың тағдыры көбінесе бірдей болды. Отансыз, құқықтары жоқ, мал-мүлкі, азығы жоқ, көбінесе баспанасыз, нансыз, олар көшпенділікке мәжбүр болды. Барлық есіктер олардың алдында жабылды, тұруға орын табуға және жұмыс істеуге мүмкіндік болмады. Ауыр жүрекпен олар сүйікті отанын тастап, Ресейдің ішкі аймақтарына азық іздеп, сонымен бірге білім жинауға кетті». Латвиялықтардың жоғары білім алғандарының шамамен жартысы Ресейде жұмыс іздеуге мәжбүр болды. Швабе пікірінше: «Балтық неміс аристократиясы мен буржуазиясы өз мүддесіз және көреген емес саясатымен латыштарды русофилияға итермелейді». Тіпті латыш мәдениетін және тілін зерттеуге берілген Балтық неміс зиялылары, мысалы, Август Иоганн Готфрид Биленштейн (Latviešu Avīzes редакторы), Жаңа латыштарға қарсы болды, ал Die Zeitung für Stadt und Land редакторы «білімді және латыш болу мүмкін емес – білімді латыш ештеңе» ("sei ein Unding") деп мәлімдеді. Пастор Браше латыш ұлтының жоқ екенін және латыш халқының тарихы жоқ екенін жазып, «Жаңа латыштар» терминін «Жаңа шаруалар» ("Jung Bauernstand") терминімен ауыстыруды ұсынды. Лютерандықтардың ең ірі басылымы латыштардың XIII ғасырда ұлт болғанын, бірақ содан бері шаруалар тобына дейін төмендегенін мәлімдеді. «Латвиялық өлсін». Балтық немістерін қолдаған латыштар «Ескі латыштар» деп аталды; Жаңа латыштардың қарсыластарының көпшілігі лютерандық шіркеумен байланысты болғандықтан, қозғалыс дін қызметкерлеріне қарсы бағытталған сипатқа ие болды. Ұлттық оянудың бір саласы бастапқыда Тартуда, содан кейін Санкт-Петербургке, ал кейін Мәскеуге көшкенімен, 1860 жылдардың соңында летофилдер Латвияда өздерін орнықтыруға қол жеткізді, 1867 жылы Эстония мен Финляндиядағы ашаршылықтан зардап шеккендерге көмек қорын құрып, бір жылдан кейін Рига латыш қауымдастығын құруға рұхсат алды. Ұқсас қауымдастықтар басқа қалаларда да құрылды, ал Риганың бастамасы «ана» ("māmuļa") деген лақап атты. Рига латыш қауымдастығы тұңғыш латыш пьесасын қойды, латыш мұғалімдерінің тұңғыш конференциясын өткізді және 1873 жылы тұңғыш латыш ән фестивалін ұйымдастырды. Вальдемарс Кеушельмен («sei ein Unding» кітабының авторы) пікір таластырып, өзінің сыншыларына жауап ретінде неміс тілінде Nationale Bestrebungen атты еңбекті жазды. Прагматист және материалист Вальдемарс Мәскеудегі жер аударылу мен полиция бақылауында славянофилдердің ықпалына көбірек түсті және баспагер Михаил Никифорович Катковпен жұмыс істеді. Вальдемарс үшін «кулак немістердің қыш тасқан тырнақтарындай қауіпті бола алмайды».

Мұра

Барондардың және басқа жас латыштардың фольклор мен дайналарды жинауға жасаған тыраны Балтық неопагандық қозғалысы Dievturība қалыптасуына өте маңызды болды, ол 1920 жылдары Эрнест Брастиньш және Карлис Маровскис Брежис тарапынан құрылды.