Кіріспе
АҚШ-тың Бесінші түзету құқығы. Әділ өтемақы – АҚШ Конституциясының Бесінші түзетуінде (және штаттық конституцияларда) бекітілген құқық, ол мемлекет жеке меншікті алғанда қолданылады. Кейбір штаттардың конституциясына сәйкес, мемлекет жеке меншікке "зақым келтірген" жағдайда да өтемақы төлеуге міндетті. Әдетте мемлекет қоғамдық мұқтаж үшін жеке меншікті алу үшін мәжбүрлеу ісін қозғайды, ал жер иесі мемлекетпен келісімге келмесе, сотта әділ өтемақы мөлшері анықталады. Бірақ мемлекет мәжбүрлеу ісін қозғамай және өтемақы төлемей, меншікті иеленсе, меншік иесі "кері сот талабы" деп аталатын сот арқылы өтемақы талап етуге құқылы. Ыңғайлылық үшін, соттар әдетте әділ нарықтық құнды әділ өтемақының өлшемдері ретінде пайдаланады. Мәжбүрлеу ісінің барысында әділ нарықтық құнды дәлелдеудің басты құралы – екі тараптың да жалдаған бағалаушылары жасаған бағалау есептері болып табылады. Мәжбүрлеу процесін тоқтатудың қиындығы және даудың негізгі мәселесі жер иесіне төленетін өтемақының мөлшері болғандықтан, мұндай сотты жиі "бағалаушылардың тартысы" деп атайды.
Just compensation is a right enshrined in the Fifth Amendment to the U. S. Constitution (and counterpart state constitutions), which is invoked whenever private property is taken by the government. Under some state constitutions, it is also owed when the government "damages" private property. Usually, the government files an eminent domain action to take private property for public use and just compensation is determined at trial if the landowner does not settle with the government. However, when the government fails to file an eminent domain action and pay for the taking, the owner may seek compensation in an action called inverse condemnation. For reasons of expedience, courts generally use fair market value as the measure of just compensation. The primary evidence of fair market value in almost all eminent domain are appraisal reports created by the appraisers hired by both sides. Because of the difficulty in stopping the eminent domain process, and the sole issue typically being what just compensation is owed to a landowner, an eminent domain trial is often called a "battle of the appraisers."
Әділ өтемақыны бағалау, әдетте
Нарықтық құн – АҚШ Конституциясының бесінші түзетуіне сәйкес, жер иесіне төленуге тиіс әділ өтемақыны анықтаудың басты, бірақ жалғыз өлшемі емес. Бағалаушылар әділ нарықтық құнды ақшалай төленетін, дайын сатып алушының дайын сатушыға төлейтін ең ықтимал баға ретінде анықтайды, екеуі де мүліктің жақсы және жаман жақтарын толық біледі, ал мүлік ұсыныстарды тарту үшін жеткілікті уақыт бойы нарықта ұсынылады. Бірақ мәжбүрлеп иелену істерінде, әділ нарықтық құн ашық нарықта қол жетімді ең жоғары баға ретінде анықталады, мұнда құнға мәжбүрлеп иеленудің жақындығының ықпалы жоқ. Басқаша айтқанда, мүлік, оны иелену жобасы болмағандағыдай бағалануы керек – бұл «жобаның ықпалы» доктринасы деп аталады. Нарықтық құнға тұрақты шығындар (мысалы, көшіру шығындары, бизнес репутациясының жоғалтылуы және т.б.) кірмейді, бірақ осы шығындардың бір бөлігі федералдық Бірыңғай көшіру көмегі туралы заң (Федералдық ережелер кодексі 49) және оған ұқсас штаттық заңдармен толық өтеледі. Мәжбүрлеп иелену нәтижесінде алынған жердегі бизнес жойылған кезде туындаған бизнес шығындары үшін өтемақы төлеуден соттың бас тартуы көптеген пікірталасқа және заңгерлердің қатаң сынға ұшырады. Дегенмен, тек бір штат (Аляска) барлық жағдайларда оларды өтеуге рұқсат береді, ал басқалары да әртүрлі деңгейде рұқсат етеді. Сонымен қатар, егер төлем кешіктірілсе, меншік иелері оларға тиіс әділ өтемақыға пайыз алуға құқылы.
Сатуды салыстыру әдісі
Сатуды салыстыру әдісі – көптеген соттардың мүліктің әділ нарықтық құнын анықтаудағы басты әдісі болып табылады. Осы әдіс бойынша, "нарықтық құн туралы пікір, жақында сатылған, сатылымға қойылған немесе келісімшарт жасалған (яғни, сатып алу ұсыныстары мен ақша кепілдігі жақында ұсынылған) нысаналық мүлікке ұқсас мүліктерді салыстыру арқылы жасалады". Жасалған түзетулер сандық және сапалық сипатта болады. Бағалаушылар сандық түзетулер жасау үшін бірнеше статистикалық немесе деректерді талдау техникаларын қолданады, мысалы: сезімталдық талдауының түрлері (мысалы, жұп немесе топталған деректерді талдау), тренд талдауы, сценарийлік талдау және табыс арасындағы айырмашылықты капиталдау. Осы себептерге байланысты бағалаушылар мәжбүр тартылу (немесе кері сот талабы) ісі бойынша бағалауларын жүргізу үшін гибридтік немесе жаңа тәсілдерді құруы мүмкін. Дегенмен, осы әдістемелерге негізделген олардың пікірлерінің қабылдануы сарапшы куәгерлердің куәліктеріне қатысты юрисдикциялық дәлелдеу ережелеріне бағынады.