Кіріспе
1989 жылы адам тізбегі түріндегі бейбіт демонстрация – саяси демонстрация. Балтық жолы (эстонша: ; латышша: ; литовша: ) немесе Балтық тізбегі (сондай-ақ «Азаттық тізбегі») – 1989 жылғы 23 тамызда өткен бейбіт саяси демонстрация. Шамамен екі миллион адам қол ұстасып, Эстония, Латвия және Литваның үш Балтық елінен өтетін адам тізбегін құрды. Ол кезде бұл елдер КСРО тарапынан оккупацияланып, аннексияланған және жалпы халқы шамамен сегіз миллионды құраған. Мәскеудегі орталық үкімет үш Балтық елін Кеңес Одағының құрамына кіретін республикалар деп есептеді. Бұл демонстрация 1980-ші жылдардағы Батыс қалаларында өткен «Қара лента күні» наразылықтарынан бастау алды. Ол Польша, Финляндия, Эстония, Латвия, Литва және Румынияның (әсер аймақтары ретінде) Кеңес Одағы мен нацистік Германия арасында бөлінген Молотов-Риббентроп келісімінің 50 жылдығын белгіледі. Кеңес-нацистік келісім 1939 жылдың қыркүйегінде Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуына және 1940 жылдың маусымында Балтық елдерін Кеңес Одағының басып алуына әкеп соқты. 1989 жылғы шараны Балтық елдерінің тәуелсіздік қозғалыстары: Эстонияның Rahvarinne, Латвияның Tautas fronte және Литваның Sąjūdis ұйымдастырды. Мақсаты – тәуелсіздікке деген халықтың ықыласын көрсету және үш елдің ынтымағын паш ету арқылы халықаралық назар аудару болды. Бұл тиімді жарнамалық кампания, сонымен қатар эмоционалды және визуалды тұрғыдан әсерлі оқиға ретінде сипатталды. Оқиға Балтық белсенділеріне Кеңес үкіметін жария етуге және Балтық елдерінің тәуелсіздігі мәселесін саяси ғана емес, сонымен қатар моральдық мәселе ретінде қарастыруға мүмкіндік берді. Кеңес билігі бұл оқиғаға қарсы риторикалық шабуылдар жасады, сондай-ақ кеңес пропагандасы оккупация болмағанын және үш Балтық мемлекетінің барлығы дербес түрде Одаққа қосылғанын мәлімдеді. Халықтық парламенттер Кеңес Одағының Жоғарғы Кеңесіне Одаққа қабылдану туралы петиция берген кезде халықтың еркін білдірді. 1989 жылдың 8 тамызында эстондықтар жаңа иммигранттардың (көбінесе орыс жұмысшыларының) сайлау құқығын шектеу мақсатымен сайлау заңдарын өзгертуге тырысты. Бұл өздерін «бейбітшіл» күш ретінде көрсетуге және қиын жағдайдағы республикада тәртіпті қалпына келтіруге мүмкіндік берер еді. Наразылық күтіліміндегі шиеленіс Мәскеудің Балтық елдерінің талаптарын қанағаттандыру үшін конструктивті реформалар жасайтынына үміттер тудырды. Сонымен қатар, күштік шаралар қолданылуы мүмкін деген қорқыныш та күшейді. Шығыс Германиядан Эрих Хонеккер және Румыниядан Николае Чаушеску Кеңес Одағы күш қолданса және демонстрацияны таратып жіберсе, әскери көмек көрсетуге уәде берді.
the political demonstration
The Baltic Way (; ; ) or Baltic Chain (also "Chain of Freedom") was a peaceful political demonstration that occurred on 23 August 1989. Approximately two million people joined their hands to form a human chain spanning across the three Baltic states of Estonia, Latvia and Lithuania, which at the time were occupied and annexed by the USSR and had a combined population of approximately eight million. The central government in Moscow considered the three Baltic countries constituent republics of the Soviet Union. The demonstration originated in "Black Ribbon Day" protests held in the western cities in the 1980s. It marked the 50th anniversary of the Molotov–Ribbentrop Pact, in which Poland, Finland, Estonia, Latvia, Lithuania, and Romania were (as "spheres of influence") divided between the Soviet Union and Nazi Germany. The Soviet Nazi pact led to the outbreak of World War II in September 1939 and the Soviet invasion and occupation of the Baltic countries in June 1940. The 1989 event was organised by the Baltic pro independence movements: Rahvarinne of Estonia, the Tautas fronte of Latvia, and Sąjūdis of Lithuania, to draw global attention by demonstrating a popular desire for independence and showcasing solidarity among the three nations. It has been described as an effective publicity campaign, and an emotionally captivating and visually stunning scene. The event presented an opportunity for the Baltic activists to publicise the Soviet rule and position the question of Baltic independence not only as a political matter, but also as a moral issue. The Soviet authorities responded to the event with intense rhetoric, Soviet propaganda also maintained that there was no occupation and that all three Baltic states voluntarily joined the Union – the People's Parliaments expressed people's will when they petitioned the Supreme Soviet of the Soviet Union to be admitted into the Union. On 8 August 1989, Estonians attempted to amend election laws to limit voting rights of new immigrants (mostly Russian workers). – it could then position itself as "peacemaker" restoring order in a troubled republic. The rising tensions in anticipation of the protest spurred hopes that Moscow would react by announcing constructive reforms to address the demands of the Baltic people. At the same time fears grew of violent clampdown. Erich Honecker from East Germany and Nicolae Ceaușescu from Romania offered the Soviet Union military assistance in case it decided to use force and break up the demonstration.
Тез арада
1989 жылғы 26 тамызда Кеңес Одағының басты кешкі жаңалықтар бағдарламасы "Время" бағдарламасының алғашқы 19 минутында Коммунистік партияның Орталық Комитетінің мәлімдемесі оқылды. Бұл "әлеуметтік және кеңестікке қарсы" бағдарламаларды ілгерілеткен "ұлтшыл, экстремистік топтардың" өсуі туралы қатаң ескерту болды. Бұл топтар этникалық азшылықтарды кемсітіп, кеңес идеалдарына адал жандарды қорқытып отыр деген мәлімдеме жасалды. Жұмысшылар мен шаруалар жағдайды түзетуге және кеңестік идеалдарды қорғауға шақырылды. Жалпы алғанда, қарама-қайшылық хабарламалар айтылды: бір жағынан күш қолдану мүмкіндігі туралы ишарат берілсе, екінші жағынан қақтығысты дипломатиялық жолмен шешуге үміт білдірілді. Бұл Орталық Комитет әлі қай бағытты таңдау керектігін шешпегенін және екі мүмкіндікті де қарастырып отырғанын көрсетеді. Кеңес жақтастарына жасалған шақыру Мәскеудің Балтық елдерінде әлі де маңызды аудиториясы бар екеніне сенгенін білдірді. Балтық коммунистік партияларына қатысты өткір сын Мәскеу олардың басшылығын ауыстыруға тырысатынын көрсетеді деп түсіндірілді. Алайда, хабарлама таратылғаннан кейін бірден Мәскеудегі тон жұмсарып, Кеңес билігі берген ескертулерінің ешқайсысын орындамады. Тарихшы Альфред Эрих Сенннің сөзіне сүйенсек, бұл мәлімдеме ақырында ұятқа қалдырды. АҚШ президенті Джордж Буш және Батыс Германия канцлері Гельмут Коль бейбіт реформаларды қолдауға шақырды және Молотов-Риббентроп пактісін сынады. 31 тамызда Балтық активістері Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысы Хавьер Перес де Куэльярға бірлескен мәлімдеме жасады. Олар агрессия қаупі бар екенін мәлімдеп, жағдайды бақылау үшін халықаралық комиссия жіберуді сұрады. 19-20 қыркүйекте Коммунистік партияның Орталық Комитеті ұлттық мәселені талқылау үшін отырды – бұл мәселені Михаил Горбачев 1988 жылдың басынан бері кейінге шегелеп келген еді. Пленум Балтық мемлекеттеріндегі жағдайды нақты қарастырмады және орталықтандырылған Кеңес Одағы мен орыс тілінің үстемдігіне қатысты бұрынғы қағидаларды қайта растады. Ол белгілі бір деңгейде автономияны ұсынып, бірақ қарама-қайшылыққа толы болды және қақтығыстың түпкі себептерін шеше алмады.
Бағалау
Адам тізбегі Балтық елдерінің мүддесін әлемге таратуға көмектесті және Балтық халықтары арасындағы бірлік символы болды. Батыс медиасында "Әншіл революциясының" оң бейнесі кеңінен таралды. Активістер, оның ішінде Витаутас Ландсбергис, Балтық тәуелсіздігі мәселесін тек саяси емес, сонымен қатар моральдық тұрғысынан қарастыруға мүмкіндік алды: тәуелсіздікті қайтару – тарихи әділдікті қалпына келтіру және сталинизмді жою болар еді. Бұл – тәуелсіздікке ұмтылуын күшейте түскен эмоционалды оқиға. Наразылық, бір жыл бұрын құрылған тәуелсіздік қозғалысының белсенділігі мен радикализмі артып келе жатыр екенін көрсетті: олар Мәскеуден көбірек еркіндік талабынан толық тәуелсіздікке көшті. 2020 жылдың 23 тамызында Балтық елдері беларусьтік белсенділерді де қатыстырып, оқиғаны қайта жаңғыртты. Балтық жолына қатысты құжаттар 2009 жылы тарихты сақтаудағы құндылығын мойындап, ЮНЕСКО-ның "Дүние жәділігі" тізіміне енгізілді.