Кіріспе

Колорадо және Нью-Мексикодағы мұралық темір жол, АҚШ.

Кумбрес және Толтек көрікті темір жолы, көбінесе C&TSRR деп қысқартылады, АҚШ-та Антонито, Колорадо және Чама, Нью-Мексико арасында 64 миль (103 км) қашықтықта жұмыс істейтін 3 фут тар тетікті мұралық темір жол. Темір жол атауы маршрут бойындағы екі географиялық нысанмен байланысты: 3053 метр биіктіктегі Cumbres Pass және Toltec Gorge. Бұл желі бастапқыда Денвер және Рио-Гранде Батыс темір жолының тар тетік желісінің бір бөлігі болған, ал 1970 жылдан бері Колорадо және Нью-Мексико штаттарының бірлескен меншігінде. Бүгінде C&TSRR бұрынғы D&RGW тар тетік желісінің сақталған екі бөлігінің бірі, ал екіншісі – Дюранго мен Сильвертон арасындағы тар тетік темір жолы (D&SNG), ол Дюранго және Сильвертон, Колорадо қалалары арасында жүреді. Темір жолдың қазіргі тізімінде барлығы он тар тетік булы локомотив (оның бесеуі жұмыс істейді) және екі тар тетік дизельдік локомотив бар. Темір жол сонымен қатар екі кішкентай бұрынғы D&RGW булы локомотивін, No. 315 (Дуранго темір жолы тарихи қоғамына тиесілі) және 168 (Колорадо Спрингс қаласына, Колорадо штатына тиесілі) арнайы шаралар мен саяхаттар үшін пайдаланады.

Тарих

1880 жылдың 20 ақпанында Денвер және Рио-Гранде темір жолының (D&RG) жол құрылысшылары сол жылдың наурызында Колорадо штатының Антонито қаласына қарай Аламосадан оңтүстікке қарай салынған Сан-Хуан тармағының алғашқы рельстерін төсеуге кірісті. Компания стандартты төрт фут сегіз жарым дюймді емес, үш футты тар теміржол өлшемін таңдады. Бұл тар теміржолды салу арзанға түсетіндіктен және тар теміржол радиусы кішірек қисықтарды қабылдай алатындықтан жасалды. Осының арқасында стандартты өлшемге сәйкес келмейтін жерлерге де рельс төсеуге мүмкіндік туды. Антонитодан батысқа қарай жол Нью-Мексико штатының Чама қаласына дейін жалғасты, 1880 жылдың 31 желтоқсанында сонда жетті. Жол 3053 метрлік тау жотасынан өтіп, екі туннельден және 600 метрлік шатқалдың бойынан өтті. Содан кейін желі Колорадо штатының Дюранго қаласына қарай жалғасты. Бұл тармақтың мақсаты – Колорадо штатының Сильвертон аймағындағы минералдық ресурстарды игеру болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Нью-Мексико штатының Фармингтон қаласында мұнай өндірісі күрт өсті. Бұл өсім теміржолға үлкен кіріс әкелді. Бұл кіріс Антонитодан батысқа қарай 60 цистерналық вагондан тұрды. Колорадоның оңтүстігіндегі Грампс мұнай кен орындарынан Шамадан Антонитоға дейінгі пойыздарға мұнай жүгі жеткізілді. Ағаш өңдеу заводтары да тұрақты кіріс көзі болды, бірақ мұнайға қарағанда бұл аз маңыздырақ еді. Осы кірістің артуы желіні жабудан сақтап қалды. Осы жетістіктердің бәріне қарамастан, кемшіліктері де болды. Жолдың басты мәселесі – Камбрес жотасы еді. Камбрес жотасы теңіз деңгейінен 3053 метр биіктікте орналасқан. Биіктік және басқа да факторлар көптеген қатыгез қарлы борандарға әкеп соқты. Бұл теміржолға "қар тазартқыш машиналарын" сатып алуға түрткі болды. Камбрес жотасының желісінде Rotary OM және Rotary OY есімді екі машина пайдаланылды. Екі машина да қазіргі таңда Нью-Мексико штатының Чама қаласында сақтаулы, бірақ тарихи тұрғыдан алғанда олар Аламосадан жөнелтілген. Әр бес-алты жылда бір рет Камбреске 500 дюймге дейін қар жауады. Бұл қарлы борандар теміржолға үлкен қаржылық жүктеме болды. "Барлық қарлы борандардың анасы" 1951–1952 жылдардың қысында болды. Бұл желіде тіркелген ең жаман қыс болды және 1960 жылдары желіні жабу мәселесі қарастырылғандағы шешуші факторлардың бірі болды. 1968 жылдың қыркүйегінде Денвер және Рио-Гранде Батыс темір жолы өздерінің тар теміржол желілерін жабу туралы өтініш берді. 1969 жылдың сәуірінде Нью-Мексикода заңға қол қойылды, ол Нью-Мексико штатына Чама мен Антонито арасындағы жолды сатып алуға мүмкіндік берді. 1970 жылы Колорадода да осыған ұқсас заң қабылданды. Екі штат желіге бірлесіп иелік етті және 1971 жылы Cumbres and Toltec Scenic Railroad құрылды.

2002 жылғы тоқтатулар

2002 жылы C&TSRR екі рет тоқтатылды, алғашқысы көктемде рельс жолының негізгі бөлігіндегі мәселелерді жою үшін. Жазда орман өрттері қаупіне байланысты жұмыс қайтадан тоқтатылды.

Лобатодағы өрт

2010 жылы 23 маусымда белгісіз өрт Lobato Trestle-ге, Чамадан шамамен шығысқа қарай орналасқан палубалық арқалық көпірге ауыр зақым келтірді. Көпір пайдаланудан шығарылған кезде C&TSRR Чам аяғынан шектеулі қызметтерді жүзеге асырды, ал Антонитодан келген пойыздар тек Озиерге дейін және кері бағытта ғана жүрді. Көпір кең ауқымды жөндеуден өткеннен кейін 2011 жылдың 20 маусымында қайта ашылды.

2023 сот ісін жүргізу

2023 жылдың желтоқсанында Cumbres & Toltec темір жолының бұрынғы бірқатар қызметкерлері кемсіту фактілеріне байланысты сотқа талап арыз берді.

Ұлттық тарихи ескерткіш

1973 жылы Камбрес және Толтек көрікті темір жолы Ұлттық тарихи орындар тізіміне енгізілді, ал 2007 жылы оның аумағы кеңейтілді. 2012 жылы темір жол инженерлік шешімдері, жақсы сақталған инфрақұрылымы мен жабдықтары және ол қызмет көрсеткен аймақтың дамуына қосқан үлесі үшін Ұлттық тарихи ескерткіш мәртебесіне ие болды.

Ағымдағы операциялар

Cumbres and Toltec Scenic Railroad мамыр айының соңынан қазан айының соңына дейін жұмыс істейді, екі пойыз (әр бағытқа біреу) әр таңертең Антонито, Колорадо және Чама, Нью-Мексикодан шығады. Екі пойыз да Колорадо штатының Осиер қаласында түскі асқа кездеседі. Осиерде жолаушыларға заманауи тамақ залында тамақ беріледі. Сол жерден жолаушылар теміржолдың екінші жағына дейін жалғаса алады немесе пойызды ауыстырып, бастапқы нүктесіне қайта оралуы мүмкін. Батысқа қарай жүретін пойыз Камбрес асуына жеткенде жолаушылар Антонитоға оралу үшін автобусқа отыра алады немесе бір сағат үнемдеп, Чамаға қарай жалғаса алады. Континенттік бөлініс жолы жаяу жүргіншілерді де Камбрес асуы арқылы өткізеді. Теміржол қаласа, осы жаяу жүргіншілерге асудан төмен қарай көлік ұсынады. Күннің соңында екі аяқтамада да қарсы бағыттан келген жолаушылар үшін қайтадан автобустар ұсынылады. Автобуспен саяхатқа шамамен бір сағат уақыт кетеді. Басқа да қызметтерден бөлек, C&TSRR маусым ішінде түрлі арнайы экскурсияларды, мысалы кешкі ас пойыздарын ұйымдастырады. Мерекелік маусымда белгілі күндері теміржол Чама мен Антонитодан арнайы "Санта Пойыздарын" ұсынады, ал қонақтарға мүмкіндігі шектеулі жандарға сыйлықтар мен/немесе азық-түлік әкелуге шақыру жасалады.

Оператордың ауысуы

1971 жылы C&TSRR құрылғаннан кейін, екі штаттық агенттік – Cumbres and Toltec Scenic Railroad Commission құрылды. Теміржол жұмысы үшінші тараптарға, теміржол операторларына шарттық негізде тапсырылды. 2012 жылы, басқа үшінші тараптармен ұзақ келісімдерден кейін Комиссия өз операциялық компаниясын – Cumbres and Toltec Operating LLC құрды. Олар теміржол саласындағы тәжірибелі маман Джон Бушты 2012 жылдың 13 желтоқсанында президенттік лауазымға тағайындады. Буш 2020 жылдың 14 қарашасында зейнетке шықты.

C&TSRR достары

1988 жылы «Cumbres және Toltec Scenic Railroad достары» атты коммерциялық емес ұйым құрылды, оның мақсаты теміржолдың тарихын сақтауға және инфрақұрылым мен вагондарды күтіп ұстауға көмектесу болды. «C&TSRR достары» түрлі білім беру бағдарламаларына қатысады, сондай-ақ жолаушыларға теміржолдың тарихи ерекшеліктері мен қызықты жерлер туралы мәлімет беретін, доценттер деп аталатын гидтерді қамтамасыз етеді.

Чама сарайы

Чама сарайы 344.12 шақырымдық белгіде орналасқан. Мұнда теміржол көптеген жүк вагондарын және екі роторлық қар жинағыш машинасын – Rotary OY және Rotary OM сақтайды. Шығыс жағында D&RGW-дан қалған ескі дөңгелек депоның бір бөлігі бар. Депоның көп бөлігі бірнеше жыл бұрын өртеніп кеткен, ал қалған бөлігі бөлшектерді сақтау үшін қолданылады. K 37 локомотиві №497 қазір осы жерде сақталып тұр. Чамадан теміржол Рио-Чаманы кесіп өткеннен кейін солтүстік-шығысқа қарай жүреді. Біраз уақыттан кейін теміржол 4% еңіспен тауға көтеріле бастайды. Желідегі алғашқы тұрақ Лобатода (MP: 339.99) орналасқан. Мұнда 1980 жылдары фильм түсірілуі үшін салынған мал айдау алаңының және су резервуарының қалдықтары бар. Су резервуары кейін "Индиана Джонс және соңғы крест жорығы" фильмінде де пайдаланылды. 2006 жылы су резервуары ескіру және күшті жел салдарынан құлап кетті. Лобато эстакадасы Лобатода орналасқан және 1883 жылы салынған, бұл желідегі екінші ең биік эстакада. Салмақ шектеулеріне байланысты, бір уақытта тек бір локомотив өтуге рұқсат етіледі. Сондықтан, барлық қос локомотивті ажыратып, екінші жағында қайта қосу керек. Көпір 2011 жылы өрт салдарынан дерлік қирағаннан кейін қайта салынды. Осы жерден Камбреске дейін теміржол Вольф-Крик өзенінің солтүстік жағымен өтеді. Желі бойында бірнеше ескі станциялар бар. Біріншісі – Далтон (MP: 335.5). Далтон станциясында станция тақтасынан басқа ештеңе жоқ. Cumbres-ке жоғары көтерілу кезінде, пойыз Cresco тұрағы мен су резервуарынан өтеді (MP 335.5). Осыдан кейін теміржол алғаш рет штаттық шекарадан өтеді. Бұл су резервуары кішкентай локомотивтермен жұмыс істегенде, мысалы №315 және №168, сондай-ақ роторлық пойыз үшін қолданылады. Содан кейін маршрут Гамильтон нүктесінен өткен шағын каньонға кіреді. Каньоннан шыққаннан кейін, теміржол солтүстік-батысқа бұрылып, Коксо арқылы Вольф-Крикке көтеріледі. Коксода техникалық жабдықтарға арналған қысқа тұрақ және станция тақтасы бар. Аңғардың тар жерінде теміржол жылқы тәрізді бұрылыс жасап, желді нүктеге жетеді. Желді нүкте – жанартаулық тасқа орналасқан жер, онда жел соншалықты күшті соғады, пойыздың түтіні артқа емес, алға қарай соғып шығады. Бұл Cumbres Pass-ке жарты мильден де аз қашықтықта, желідегі ең биік нүкте.

Cumbres (MP 330.60), теңіз деңгейінен биіктігі , автомобиль инспекторының үйі, су құбыры, кең қардан қорғайтын құрылыстың қалдықтары және 1950 жылдары қиратылғаннан кейін бастапқы депоның орнын алған бөлім үйі орналасқан. Cumbres теміржолдың ең биік нүктесі және Солтүстік Америкадағы ең тар теміржолдың ең биік жері. Өтке жеткеннен кейін, локомотив суға толуы керек, өйткені ол өзінің жабдықтың шамамен бөлігін пайдаланған. Суға толып, қысқа тежеу сынағынан өткеннен кейін, пойыз шығысқа қарай кетеді және төмен түсетін бөлігін бастайды. "Tanglefoot қисығында" теміржол биіктігін бірте-бірте төмендету үшін өзін-өзі екі еселеп қайтарады. Мұнда төмен түсетін пойыздар қазандықты тазартады. Бұл қозғалтқыш қазаннан буды шығарып, қазанның түбіндегі шөгінділерді тазартады. Одан кейін теміржол солтүстікке бұрылып, Лос-Пинос аңғарына қарай жүреді. Лос-Пинос резервуарына жеткенге дейін теміржол орташа 1,45% еңіспен жұмсақ төмендеуді жалғастырады. Бұл резервуар әрқашан толы болады және кішкентай локомотивтер мен роторлық пойыздар үшін қолданылады. Теміржол батысқа қарай айналып, Лос-Пинос станциясында (MP: 324.8) шығысқа қайта оралады. Мұнда станция тақтасынан басқа ештеңе жоқ. Содан кейін теміржол солтүстікке қарай Колорадо штатындағы Осиер қаласына қарай бұрылады. Осиерге жақын, 320-шы шақырымдық белгіде теміржол Cascade эстакадасынан өтеді. Бұл желідегі ең биік эстакада, өзеннен биіктігі . Содан кейін пойыз Колорадо штатындағы Осиерде (MP: 318.40) тоқтайды, онда жолаушыларға заманауи, ағаштан жасалған жабық ғимаратта түскі ас ұсынылады.

Антонитодан Осьеге

Бұл бөлім желінің шығыс бөлігін, шағын мал және түйін нүктесі Антонито қалашығынан бастап желінің ортасы Осьерге дейін қамтиды. Антонито (МП 280.70) – бұрынғы теміржол магистралінің шағын кенті. Мұнда C&TSRR вагондар жөндеу шеберханасы, су резервуары және басқа да ескерткіштер бар. Құрылыстың көп бөлігін C&TSRR салған, себебі бастапқы теміржол ауласы, үшбұрыш және станция Колорадо және Нью-Мексико штаттарына сатылмады. Станциядан шыққан соң, пойыз 5 шақырымдай (3 миль) тік боймен жүреді, содан кейін төбелер басталады. Ұзақ өтпей, пойыз Фергюсонның (MP 285.87) эстакадасынан өтеді, ол бір кезде локомотивтен ілініп қалған адамның құрметіне аталған. Алғашқы эстакада 1988 жылғы «Алтын қайда?» телефильмінде көрсетілген, онда Вилли Нельсон мен Дельта Берк түскен. Түсірілім кезінде жарылыс орын алып, көпір өртеніп кетті. C&TSRR уақытша көпір салғандықтан, қозғалыс бір аптаға тоқтатылды. Келесі қыста эстакада қайтадан салынды, түпнұсқасына сай. Содан кейін пойыз 11 рет Нью-Мексико аумағына кіріп, лава таудың беткейіне көтеріледі. Лавада (291.55) 1971 жылы Антонитодан осы жерге көшірілген ескі су резервуары орналасқан. Жеңіс жолы аттың жанындағы қисықтан өтеді, сонымен қатар Чамадан қар жинау пойыздарын бұруға арналған кері айналу бұрылысы ретінде де қолданылады. Батысқа қарай, жол екі аттың жанындағы қисықтан тұратын Whiplash Curve қисығын айналады. Whiplash Curve қисығынан 2 шақырым (1 миль) жерде Big Horn станциясы мен үшбұрышы орналасқан. Big Horn станциясынан кейін пойыз таудың етегімен айналып, Сублеттегі алғашқы су тоқтау орнына дейін аттың жанындағы қисықтардан өтеді. Сублет – тасталған теміржол бөлімшесі, ол бөлімше үйінен, сарайдан, сайдингтен және басқа да ғимараттардан тұрады. Бір кезде сайдингтің батыс жағында су резервуары болған. Бүгінде оның орнында тұрақ құбыры орнатылған. Сумен толтырылғаннан кейін, пойыз баяулап көк шыршалы орманға кіреді. Сублеттен кейін Toltec Siding орналасқан, ол 1950 жылдары Чама мен Фармингтоннан Аламосаға мұнай құбырларын тасымалдаған пойыздардың кездесу орны болған. Ұзақ өтпей, пойыздар Mud Tunnel туннелінен өтеді, ол жұмсақ жанартау күлінен қазылғандықтан ағаш тіреулермен қапталған. Туннельдегі қабырғалар құлаған кезде, D&RGW жолаушылар мен шағын вагондарды туннельді айналып, күтіп тұрған пойызға жеткізу үшін "шоу-флай" (уақытша жол) жасады. Осыдан кейін пойыздар Phantom Curve қисығын айналып өтеді, Calico Cut кесімінен өтеді, содан кейін Rock Tunnel туннеліне кіргенде баяулайды. Туннельден шыққаннан кейін пойыздар Толтек шатқалына кіреді, онда жол өзеннен 183 метр (600 фут) биіктікте орналасқан. Содан кейін желі өзен бойымен Осьерге дейін созылады.

Бу локомотивтері

C&TSRR-де жұмыс істейтін барлық бу локомотивтері бұрынғы Denver and Rio Grande Western Railroad локомотивтері болып табылады. Теміржол үш класты бу локомотивтеріне ие. K 27, K 36 және K 37 локомотивтері – Baldwin Locomotive Works компаниясы жасаған «Микадо» типті локомотивтер. 2023 жылғы мәліметтер бойынша, C&TSRR-дің қазіргі уақытта иелігіндегі он бу локомотивінің ішінде No. 463, 484, 487, 488 және 489 жұмыс істеп тұр. K 37 класының 497 локомотиві 1984 жылы Durango and Silverton Narrow Gauge Railroad үшін жұмыс жағдайына келтірілді және 1991 жылдың қазан айының соңында K 36 класының 482 локомотивіне айырбасталып C&TSRR-ге сатылды. 497 локомотиві 2002 жылдың қазан айында мерзімі белгісіз қызметтен шығарылды және қазіргі уақытта жөндеуді күтіп Chama дөңгелек үйінде сақталуда. 2022 жылдың 16 ақпанында теміржол 492 және 497 локомотивтерінің қайсысы жұмыс жағдайына қайтару үшін жақсырақ екенін бағалау үшін қарастырылатынын хабарлады. Бағалау нәтижесі бойынша 497 локомотивінің орнына 492 локомотиві қалпына келтіруге таңдалды. 2023 жылдың 9 тамызында 492 локомотиві сақтау жолынан алынып, қалпына келтіру жұмыстарына дайындық мақсатында Chama дөңгелек үйіне көшірілді. Қазіргі уақытта C&TSRR 492 локомотивін көмір жағу үшін қалпына келтіруде, сонымен қатар 492 локомотивінің артында 497 локомотивінің тендерін уақытша пайдаланады. 2019 жылдың қазан айында K 36 класының 489 локомотиві Федералдық теміржол әкімшілігінің (FRA) талап еткен 1472 күндік тексеруден өтуге және түтін қорабын ауыстыруға жіберілді. Алайда, 2020 жылдың наурыз айында COVID-19 пандемиясының салдарынан жұмыс тоқтатылды. 1472 күндік тексеру және жаңа түтін қорабын орнату жұмыстары 2020 жылдың қазан айында қайта басталды. 2020 жылдың 15 желтоқсанында теміржол 489 локомотивін көмірдің орнына мұнай жағуға айналдыратынын мәлімдеді. Бұл шешім «әртүрлі орта жағдайындағы тиімділікті қамтамасыз ету үшін» қабылданды. 489 локомотивін қайта жаңарту жұмыстары 2021 жылдың маусым айында аяқталды. 2022 жылдың 3 тамызында теміржол 2022-2023 жылдардың қысында мұнай жағуға арналған екінші K 36 локомотивінің, 487 локомотивінің бөлшектеріне тапсырыс бергенін хабарлады. T 12 No. 168 – «Ten Wheeler» типті, сондай-ақ Baldwin Locomotive Works компаниясы құрастырған ішкі рамалық локомотив. Бұл теміржолдағы ең ескі бу локомотиві. No. 168 локомотивін қалпына келтіру жұмыстары 2019 жылдың қазан айында аяқталды және ол қазір C&TSRR-де арнайы экскурсияларды жүргізуді жалғастыруда. Тағы бір локомотив, теміржолда жұмыс істейтін D&RGW No. 315. No. 315 – «Consolidation» типті C 18 класының ішкі рамалық локомотиві. Ол Durango Railroad Historical Society-ге тиесілі, бірақ ол кем дегенде 2025 жылға дейін C&TSRR-ге мерзімі белгісіз берілген. No. 315 локомотивін қалпына келтіру жұмыстары 2007 жылдың тамызында аяқталды және ол D&SNG және C&TSRR-де кездейсоқ арнайы экскурсияларда жұмыс істеуді жалғастыруда. 2021 жылғы жұмыс маусымы аяқталғаннан кейін, қазан айында No. 315 уақытша қызметтен шығарылды, себебі Федералдық теміржол әкімшілігінің (FRA) талап еткен 1472 күндік тексеру мен жөндеу жұмыстарын жүргізу қажет болды, бірақ ол 2023 жылдың 8 наурызында қайтадан қызметке кірісті.

Дизельді локомотивтер

C&TSRR-ге 1943 жылы салынған екі DE General Electric 47 тонналық орта кабиналы дизельдік локомотивтері тиесілі, нөмірлері 15 және 19. Бұл локомотивтер бу локомотивтері жұмыс істемей қалғанда төтенше жағдайларда пайдалану үшін арналған. Олар сондай-ақ қалыпты жұмыс маусымынан тыс операциялар үшін де қолданылады. Екеуі де Оаху темір жолы және жер компаниясынан алынған; 19-нөмірлі локомотив 1972 жылы C&TSRR компаниясымен сатып алынып, қазіргі уақытта Антонитода орналасқан. 15-нөмірлі локомотив 1990-шы жылдардың басында Джорджтаун Loop Railroad компаниясымен жалға алынып, кейін 2013 жылы сатып алынды және қазіргі уақытта Чамада орналасқан. 2023 жылдың қараша айында C&TSRR компаниясы White Pass & Yukon Route бағытынан Bombardier DL 535E локомотивін сатып алды.

Ротациялық қар шашу машиналары

C&TSRR-ге екі ALCO бумен жұмыс істейтін ротациялық қар шашу машинасы, Rotary OY және Rotary OM тиесілі. Rotary OM 1800 жылдардың соңында D&RGW сатып алып, содан бері тарамға қызмет етіп келеді. Механикалық ақауларға байланысты 1970 жылдан бері пайдаланылмаған. Rotary OY 1920 жылдары ALCO компаниясымен салынды және тарамның бірнеше бөлігінде қызмет етті. Соңғы рет 2020 жылдың қыс соңында C&TSRR құрылғанының 50 жылдығын мерекелеу мақсатымен іске қосылды. Қазіргі уақытта оны жақын арада қайта іске қосу жоспары жоқ, бірақ ол жақсы жағдайда және толыққанды жұмыс істейді. 2019 жылы Колорадо штатының Антонито қаласындағы вагондық шеберханасы стандартты жолаушылар вагондары және жаңа люкс вагондары ретінде пайдаланатын жаңа кластерлі (көлбеу шатырлы) вагондардың біріншісін аяқтады. Бұл ескі, жалпақ шатырлы вагондарды олардың тозу деңгейіне байланысты пайдаланудан шығару жөніндегі жұмыстың бір бөлігі.

Жүк вагондары

Cumbres and Toltec Scenic Railroad бұрынғы D&RGW тар теміржол жүк вагондарының алуан түрлі коллекциясын да иеленеді, олар көрмеге қойылып, ностальгиялық теміржол саяхаттарында қолданылады.