Кіріспе

Құрлы қаскырдың түрі Альпілік мармот (Marmota marmota) – мармоттар туысына жататын, жерде тіршілік ететін ірі кеміргіш. Ол Альп, Карпат, Татра және Солтүстік Апеннин тауларында, Орталық және Оңтүстік Еуропаның таулы аймақтарында көптеп кездеседі. 1948 жылы Плейстоцен дәуірінің соңында жоғалып кеткен альпілік мармот Пиренейлерде сәтті қайта қоныстандырылды.

Эволюция

Альпілік мармот Плейстоценнің суық даласында пайда болған жануар, мұз дәуірінің климатына керемет бейімделген. Сондықтан альпілік мармоттар өте жақсы қазушылар, тіпті пикашканың өзіне қиын болатын топыраққа енуге қабілетті, және жылына тоғыз айға дейін қыстамаға түседі. Плейстоценнің суық даласы жойылғаннан бері альпілік мармот биік таулық шалғынды жерлерде сақталып қалды. Альпілік ортаны мекендеу кезінде альпілік мармот "бөтелке мойны" әсерінен генетикалық әртүрлілігінің көп бөлігін жоғалтты. Ол мұз дәуірі климатына бейімделген өмір салты геномдық эволюция деңгейін баяулатқандықтан, генетикалық әртүрлілігін қайта қалпына келтіре алмады. Альпілік мармот – генетикалық тұрғыдан ең аз әртүрлі жабайы жануарлардың бірі.

Сипаттама

Ересекті альпілік мармоттың басы мен денесінің ұзындығы аралығында болады, ал құйрығының ұзындығы - аралығында. Дененің салмағы аралығында, жануарлар көктемде (қысқы ұйқыдан кейін) күзге қарағанда (қысқы ұйқыға дайындалғанда) айтарлықтай жеңіл болады. Альпілік мармот кейде ең ауыр сортаң түрі деп есептеледі, бірақ басқа да кейбір сортаң түрлерінің салмағы шамалас келеді, сондықтан қайсысы ең үлкені екені нақты емес. Оның терісі сары, қызғылт және қара сұр түстердің қоспасынан тұрады. Альпілік мармоттың көптеген саусақтарында тырнақтар болса, бас бармақтарында тырнаулар бар.

Аумағы мен экологиясы

Алпыс мармот, аты айтқандай, Еуропа Альп тауларында, Франция, Италия, Швейцария, Германия, Словения, Словакия және Австрияның альпілік аймақтарында кеңінен таралған. Олар Пиреней, Францияның Орталық Массиві, Юра, Восге, Қара Орман, Апеннин таулары және Румын Карпаттарында да бейімделген қосалқы популяциялармен кездеседі. Татра мармоты (Marmota marmota latirostris Kratochvíl, 1961) – Альп мармотының төртінші дәуірде пайда болған эндемикалық қосымша түрі. Татра мармоттары Татра және Төменгі Татра тауларында қоныстанды. Мармоттар өте көптеп табылады; мысалы, Румын Карпаттарындағы популяциясы шамамен 1500 жеке тұлғаға бағаланады. Мармоттарды "күнге жаю" деп қате пікірге ие болу мүмкін, бірақ көбінесе олар тегіс таста жатады және олардың денесін салқындатып, паразиттермен күресуге тырысады деп саналады. Мармоттар температураға өте сезімтал, температураның көтерілуі түрдің тіршілік ортасының жоғалуына әкелуі мүмкін.

Диета

Альпілік мармоттар шөптер мен дәнді дақылдар сияқты өсімдіктерді, сондай-ақ жәндіктерді, құрттарды және мойылдарды жейді. Олар басқа түрлеріне қарағанда жас, нәзік өсімдіктерді артық жақсы көреді және тамақ жегенде оны алдыңғы лапаларында ұстап тұрады. Олар тамақтану үшін көбінесе таңертең және түстен кейін жерінен шығады, себебі ыстыққа төзімді емес, сондықтан өте ыстық күндері мүлдем тамақтанбайды. Ауа райы қолайлы болғанда, олар көп мөлшерде тамақ жеп, денелерінде май қабатын жинақтайды. Анасы жүкті болғаннан кейін, 33-34 күндік жүктілік мерзімінен соң босанғанда пайдалану үшін ұяға төсек материалдарын (мысалы, шөп) әкеледі. Әр ұрпақта бірден жетіге дейін бала болады, бірақ көбінесе үш туады. Балалар соқыр күйінде туады және бірнеше күн ішінде қара түстікке ие болады. Анасы азық іздеу үшін кеткенде, балаларын ордада қалдырады. Осы мерзімнен кейін балалар ұядан шығып, өздері қатты тамақ іздей бастайды. Жаздың соңына қарай олардың түсі ересек альпілік мармоттардың түсімен бірдей болады, ал екі жылдан кейін толық бойға жетеді. Альпілік мармоттар тұтқында 15-18 жылға дейін өмір сүре алады. Жаз аяқталғанда альпілік мармоттар қыстауға дайындалып, ұяға ескі сабақтарды жинап алады, қыстау қазан айында басталуы мүмкін. Олар ордыны топырақ пен өз нәжісінің қоспасымен жауып қояды. Қыс келгеннен кейін альпілік мармоттар біріне-бірі жақын орналасып, қыстамаға түседі. Бұл процесте олардың жүрек соғуы минутына 5 ретке дейін, ал тыныс алуы минутына 1-3 ретке дейін төмендейді. Бірге орналасу жылу алмасуға мүмкіндік береді, ал үлкен қыстама топтарында тірі қалу мүмкіндігі артады. Қыстама кезінде жинаған май қоры баяу пайдаланылады, бұл оларға көбінесе қыстың суығына төтеп беруге көмектеседі. Олардың дене температурасы қоршаған ауа температурасына дейін төмендейді, бірақ егер ауа температурасы мұзға жақындаса, жүрек соғуы мен тыныс алуы жылдамдайды. Кейбір альпілік мармоттар май қоры таусылғандықтан аштықтан өледі, бұл көбінесе жас мармоттарда болады. 18 ғасырдың соңында Савойядан келген көшпенділер жиі үйретілген альпілік мармоттарды пайдаланған. Мармотты саяхат кезінде кішкентай қорапқа салып алып жүретін, ал қойылым кезінде мармот аспаптың (мысалы, шарлатанның) ойнауымен би билейтін. Мармоттар Савойя халқымен және олардың киімдерімен байланысты болды, ал мармотпен саяхаттап жүрген савойялықтың бейнесі өнерде бейнеленді, мысалы, Франсуа Губер Друаның «Монтаньарлар киіміндегі Буйон герцогының балалары» картинасында және Людвиг ван Бетховеннің «Мармот» шығармасында.