Ресейдегі манси тілінің жағдайы мен ерекшеліктері

Кіріспе

Ресейде сөйлейтін урал тілдері

Манси тілдері Ресейде Обь өзені мен оның салалары бойында, Ханты-Манси автономдық округінде және Свердловск облысында манси халқының тілдері ретінде таралған. Дәстүрлі түрде бір тіл деп есептелген олар урал тілдерінің бір тармағын құрайды, көбінесе көршілес ханты тіліне, содан кейін венгр тіліне жақын деп саналады. Манси әдеби тілінің негізгі диалектісі – солтүстік тілінің өкілі Сосва диалектісі. Манси тілінде сөздердің белгілі бір реті қалыптасқан. Сөйлем құрамында сөздердің мағынасын ашып көрсетуші сөздер мен қатыспалы сөздер маңызды рөл атқарады. 2020–2021 жылдарғы халық санағы бойынша 2229 адам манси тілін ана тілі ретінде атаған. Қазіргі кезде барлық тіл сөйлеушілер Солтүстік манси тілін қолданады, себебі басқа нұсқалары жойылған. Жоғарыда аталған кіші диалектілер 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында қолданылған және манси тілі туралы лингвистикалық зерттеулерде тіркелген. 18-ші және 19-шы ғасырдың басында Батыс және Оңтүстік манси тілдерінің батысқа қарай таралған басқа да түрлері туралы мәліметтер бар: Оңтүстік Тагил, Тура және Чусовая диалектілері, ал Батыс Вишера диалектісі. Соңғы екі диалект Орал тауларының батыс беткейінде сөйленген, және осы аймақтағы манси қоныстары туралы ерте орыс деректері сақталған. Жер-су аттарының зерттеулері манси халқының бұрынғы кезде батысқа қарай одан да алысқа дейін тарағанын көрсетеді, бірақ бұл тұжырым жеткілікті дәлелдермен толықтырылмаған деп сынға ұшыраған. Солтүстік манси тіліне орыс, коми, ненец және Солтүстік ханты тілдерінің күшті әсері бар, және ол әдеби манси тілінің негізін құрайды. Айыптау септігі жоқ, яғни есімнің атау және айыптау рөлдері ерекшеленбейді. Батыс манси тілі 1988 жылы «де-факто жойылған» деп сипатталды. Соңғы тіл сөйлеушісінің кім екені белгісіз, бірақ 20-шы ғасырдың соңында олардың қалмағаны анық. Оған орыс және коми тілдерінің күшті әсері болған, сонымен қатар диалектілік айырмашылықтар да маңызды болды. Ұзын дауыстылар дифтонгтанған. Шығыс манси тілі 2018 жылы соңғы тіл сөйлеушісі Максим Шивторовтың (Максим Семенович Шивторов) қайтысымен жойылды. /x/, /xʷ/ дауысты емес жұмсақ тілдік үнділер тек Солтүстік топта және Шығыс топтың Төменгі Конда диалектісінде кездеседі, бұл *k, *kʷ дыбыстарының бастапқы кері дауыстыларға жақын орналасқанда спирантизациялануының нәтижесінде пайда болған. Хонтидің пікірінше, *w және *ɣʷ арасындағы айырмашылықты қайта құруға болады, бірақ ол расталған тілдік нұсқалардың ешқайсысында кездеспейді. Жұмсақ тілдік үнділер арасындағы лабиализациялық айырмашылық Proto Mansi тіліне тән, бірақ кейбір нұсқаларда дөңгеленген дауыстыларға жақын орналасқан жұмсақ тілдік үнділердің лабиализациясы арқылы күшейтілген. Атап айтқанда, Proto Mansi *yK → Core Mansi *æKʷ (трансфонологияның бір түрі).

The Mansi languages are spoken by the Mansi people in Russia along the Ob River and its tributaries, in the Khanty–Mansi Autonomous Okrug, and Sverdlovsk Oblast. Traditionally considered a single language, they constitute a branch of the Uralic languages, often considered most closely related to neighbouring Khanty and then to Hungarian. The base dialect of the Mansi literary language is the Sosva dialect, a representative of the northern language. Fixed word order is typical in Mansi. Adverbials and participles play an important role in sentence construction. In the 2020–2021 census, 2229 people claimed to speak Mansi natively. All current speakers use Northern Mansi, as the other variants have become extinct. The sub dialects given above are those which were still spoken in the late 19th and early 20th century and have been documented in linguistic sources on Mansi. Pre scientific records from the 18th and early 19th centuries exist also of other varieties of Western and Southern Mansi, spoken further west: the Tagil, Tura and Chusovaya dialects of Southern and the Vishera dialect of Western. The two dialects last mentioned were hence spoken on the western slopes of the Urals, where also several early Russian sources document Mansi settlements. Placename evidence has been used to suggest Mansi presence reaching still much further west in earlier times, though this has been criticized as poorly substantiated. Northern Mansi has strong Russian, Komi, Nenets, and Northern Khanty influence, and it forms the base of the literary Mansi language. There is no accusative case; that is, both the nominative and accusative roles are unmarked on the noun. and have been backed to and
Western Mansi was described as "probably extinct" already in 1988. Although the last speaker is not known, it is considered certain that none were left at the end of the 20th century. It had strong Russian and Komi influences; dialect differences were also considerable. Long vowels were diphthongized. Eastern Mansi became extinct in 2018, when its last speaker Maksim Šivtorov (Максим Семенович Шивторов) died. The voiceless velar fricatives /x/, /xʷ/ are only found in the Northern group and the Lower Konda dialect of the Eastern group, resulting from spirantization of *k, *kʷ adjacent to original back vowels. According to Honti, a contrast between *w and *ɣʷ can be reconstructed, but this does not surface in any of the attested varieties. The labialization contrast among the velars dates back to Proto Mansi, but was in several varieties strengthened by labialization of velars adjacent to rounded vowels. In particular, Proto Mansi *yK → Core Mansi *æKʷ (a form of transphonologization).

Әуелі дауыстылар

Манси тіліндегі дауыстылар жүйесі өте әртүрлі. Орал тілдеріне тәндей, бастапқы, басылған буында, басылмаған буындарға қарағанда, көптеген дауысты дыбыстардың айырмашылықтары болуы мүмкін. Батыс және Шығыс диалекттерінде 18-19 дейін басылған дауыстылардың арасындағы қарама-қарсылықтар кездеседі, ал Солтүстік Мансиде 8 дауыстыдан тұратын, көбінесе симметриялық жүйе бар, бірақ қысқа дауыстылар жоқ және ұзын дауыстылар өте сирек.