Кіріспе

Интернеттегі материалдарға сүйенген, әдеттегі медициналық белгілерге қатысты негізсіз алаңдаушылық. Киберхондрия, немесе компухондрия деп те аталады, – бұл интернеттегі іздеу нәтижелері мен әдебиеттерді қарау нәтижесінде туындайтын, әдеттегі белгілерге байланысты негізсіз алаңдаушылықтың күшеюі.

Түсіру және пайдалану

"Киберхондрия" термині "кибер" және "гипохондрия" терминдерінен жасалған жаңа сөз. (Гипохондрия термині грек тілінен шыққан және әдеби түрде "қабырға аралық кеңістік" немесе "көкірек сүйегінің" астындағы аймақты білдіреді.) Harris Interactive зерттеушілері киберхондрияның этимологиясын нақтылады және зерттеулер мен сұхбаттарда бұл термин міндетті түрде жағымсыз мағынада қолданылмайтынын мәлімдеді. 2003 жылғы British Medical Journal журналындағы "Неврология, нейрохирургия және психиатрия" журналында 2001 жылы Ұлыбританияның "The Independent" газетінде "денсаулыққа қатысты үрейленуді күшейту үшін интернет-ресурстарды тым көп пайдалану" мағынасында "киберхондрия" термині қолданылғаны айтылған. BBC де 2001 жылдың сәуірінде киберхондрия терминін қолданды. Киберхондриямен ауыратын және жалпы гипохондриямен ауыратын науқастар көбінесе "көпте ортақ немесе белгісіз симптомдары бар" аурулары бар деп сенімді.

Интернеттегі іздеу әрекеттері және олардың әсері

Киберхондрияға қатысты алғашқы жүйелі зерттеуді 2008 жылдың қараша айында Microsoft зерттеушілері Райен Уайт пен Эрик Хорвиц жүргізді. Олар бірнеше талдау кезеңдерін қамтитын кең ауқымды зерттеу жасады. Уайт пен Хорвиц киберхондрияны «веб-контенттегі симптомдар мен аурулардың бірлескен кездесуіне негізделген, жалпы симптомдарға қатысты алаңдаушылықтың негіссіз күшеюі» деп анықтады. Олар симптомдар бойынша іздеу сұраныстарының нәтижелерінде және веб-мазмұнында аурулардың бірлескен кездесуін анықтау үшін вебтің өкілдікке келтірілген іздеуін талдады. Соның салдарынан, сирек кездесетін аурулардың (мысалы, ми ісігі) жалпы симптомдармен (мысалы, бас ауруы) байланысының жоғары деңгейін анықтады. Олар сондай-ақ барлық танымал іздеу жүйелеріне түскен сұранымдардың анонимді, ірі көлемді журналдарын талдап, жалпы шағымдардан ауруларға қатысты сұранымдарға өтудің жиілігін байқады. Бұзылуларға қатысты (іздеу арқылы күшейтілген) сұранымдар бірнеше күн, апта немесе айлар бойы басқа сессияларда жалғасуы мүмкін екенін және бұл сұранымдар медициналық емес іздеу әрекеттеріне кедеріл келтіруі мүмкін екенін анықтады. Уайт пен Хорвиц 500-ден астам адам арасында сауалнама жүргізіп, интернеттен туындаған медициналық алаңдаушылықтың кең таралғанын растады. Сауалнама нәтижелерінде қатысушылардың көп бөлігі медициналық сұраныштардың нәтижелерінің тізіміндегі орналасуының тиісті аурулардың болу ықтималдығымен байланысты екенін көрсетті. Олар өз жұмыстарында үкім психологиясынан алынған тұжырымдардың маңыздылығын атап өтті. Атап айтқанда, бұрын зерттелген «үкім қателіктері» киберхондрияда маңызды рөл атқаратынын көрсетті. Авторлар қолжетімділік қателігін (біреудің оқиғаға қаншалықты жақын және жиі кездесетіні, оқиғаның болу ықтималдығын арттырады) және базалық деңгейді елемеуді (адамдар оқиғаның болу ықтималдығының төмендігін дұрыс ескермейді) іздеу жүйелеріне де, веб-іздеушілерге де әсер ететінін атап көрсетті. Сондай-ақ, адамдардың өздерінің алдын ала пікірлерін немесе гипотезаларын растауға бейімділігі – тастықтау қателігі киберхондрияға да ықпал етуі мүмкін. Американдық медициналық информатика қауымдастығының 2009 жылғы симпозиумында жарияланған мақаласында Уайт пен Хорвиц 500 адамнан тұратын сауалнамадан алынған медициналық мәселелерді онлайн зерттеу және өзін-өзі диагностикалау тәжірибесі туралы қосымша нәтижелерді ұсынды. Олар жалпы алғанда, адамдардың денсаулығына қатысты алаңдаушылығының төмен деңгейде екенін, бірақ веб-базадағы алаңдаушылықтың күшеюі бес адамның бірінде жиі кездесетінін анықтады. Бес адамның екеуі вебпен байланыс медициналық алаңдаушылықты арттыратынын, ал шамамен жартысы алаңдаушылықты азайтатынын хабарлады. Уайт пен Хорвиц веб-контент провайдерлері медициналық алаңдаушылықты күшейтуге қабілетті екенін ескеруін және қорқынышты медициналық ақпаратты жариялаудың салдары туралы ойлануын ұсынды. Олар пациенттер мен дәрігерлердің өзара әрекеттесуін жеңілдетудегі веб-контенттің маңыздылығын атап көрсетті және денсаулықты іздеу тәжірибесіндегі өзгерістерді бақылау үшін әртүрлі топтармен мерзімді сауалнамалар мен талдаулар жүргізуді ұсынды. 2010 жылғы ACM ақпаратты іздеу жөніндегі арнайы қызығушылық тобының конференциясында жарияланған мақалада авторлар медициналық іздеу кезінде кездесетін веб-беттердің құрылымы мен мазмұнына негізделген медициналық мәселелердің күшеюін болжау туралы зерттеуді ұсынды. Олар бетке кіргеннен кейін шығарылған сұранымдарда күшею бола ма, жоқ па, болжайтын жіктеуіштерді құрастырып, олардың жұмысын сипаттады. Олардың нәтижелерінде бетте қатерлі аурудың жақсы жағында айтылуы (мысалы, бас ауруына қатысты беттерде кофеиннен бұрын қатерлі ауру туралы айтылуы), қатерлі ауру мен жақсы жақты түсіндіру беттің тақырыбында немесе беттің басында пайда болуы, бет веб-форумнан алынған және бетте сыртқы тексерудің болуы кейінгі күшеюдің (немесе күшеюдің болмауының) маңызды көрсеткіштері екені көрсетілді.

Денсаулық сақтау жүйелеріне жұмсалатын шығындар

2018 жылдың қыркүйек айында Лондон Император колледжінің зерттеушілері жариялаған зерттеуде бұл жағдай Ұлыбританияда денсаулыққа қатысты үрейлі жағдайдың эпидемиясына алып келгені анықталды. Авторлардың пікірінше, Ұлыбританияның Ұлттық денсаулық сақтау қызметінде (NHS) әрбір бесінші қабылдау адамның денсаулығы туралы интернеттен туындаған негіссіз қорқынышпен байланысты. Зерттеуде мұндай жағдайларға байланысты мемлекеттік денсаулық сақтау жүйесінің жылына 420 миллион фунт стерлинг шығынға батып, "тек амбулаториялық қабылдауларға жұмсалады, ал қажетсіз тексерулер мен сканерлеулерге тағы миллиондаған ақша жұмсалады" деп есептелді.

Медициналық веб-сайттар

2002 жылы «Сидней морнинг геральд» газетінде: «Интернет-клиникаға барсаңыз, ықылымды шаршау деп ұйқышылықты, қышыманы – ішек қатерлі ісігін, ал бас ауруын – ісік деп диагноз қоюы мүмкін» делінген. Көптеген беделді медициналық ұйымдар веб-сайттарды ұстап тұрады, онда жалпы қызығушылық танытқан адамдар үшін түрлі жағдайлар туралы қысқаша мәліметтер немесе дұрыс диагноз қойылған адамдарға түсінуге көмектесетін толық ақпарат болуы мүмкін. Дегенмен, басқа дәрігерлер пациенттердің Интернеттен алған ақпарат негізінде өздеріне диагноз қоюына қатысты алаңдаушылық білдіреді, әсіресе пациент басқа мүмкін диагноздар мен медициналық болжамдарды толық немесе бұрмаланған түрде түсінген жағдайда. Өз диагнозын қолдау үшін бір белгіні жоғарылатып көрсетіп, ал кері белгілерді азайту немесе жасыру арқылы науқас дәрігердің дұрыс диагноз қою мүмкіндігін жақсартпайды, керісінше қиындатады.