Кіріспе
Қоғамның табысына маңызды әдеттерді қалыптастыру ұғымы. Азаматтық қасиет – қоғамның табысы үшін маңызды әдеттерді дамыту. Азаматтық ұғымымен тығыз байланысты азаматтық қасиет, азаматтардың өзінің жеке мүдделерінен де айнып, бір-бірінің жалпы игілігіне адал болуы ретінде түсіндіріледі. Азаматтық қасиетті құрайтын мінез-құлық ерекшеліктерін анықтау саяси философияның маңызды мәселесі болып келген. Сыпайылық – адамдар мен топтар арасындағы қарым-қатынас, ол әлеуметтік нормаларға сәйкес келеді (яғни азаматтық қоғамға сай), себебі ол қоғам мен заңның негізін құрайды.
the concept
Civic virtue is the cultivation of habits important for the success of a society. Closely linked to the concept of citizenship, civic virtue is often conceived as the dedication of citizens to the common welfare of each other even at the cost of their individual interests. The identification of the character traits that constitute civic virtue has been a major concern of political philosophy. The term civility refers to behavior between persons and groups that conforms to a social mode (that is, in accordance with the civil society), as itself being a foundation of society and law.
Республикаларда
Азаматтық қасиеттер тарихи түрде республикалық үкімет нысандары мен қалалары бар елдерде ең маңызды мәселе ретінде оқытылып келген. Егер мемлекеттік мәселелер бойынша соңғы шешімді монарх қабылдаса, онда оның қасиеттері сол шешімдерге ықпал етеді. Егер шешім қабылдаушылардың саны көбейсе, онда олардың қасиеттері қабылданған шешімдердің сипатын анықтайды. Мұндай шешім қабылдау тәсілі көпшіліктің мүддесін ең жақсы қорғайтынын анықтау үшін артық деп есептеледі. Аристократиялық олигархиялар басқарушы топқа лайықты деп санайтын қасиеттердің қоғамдық тізімін жасау дәстүрін қалыптастыруы мүмкін, бірақ бұл қасиеттер жалпы азаматтық қасиеттерден едәуір өзгеше болады; мысалы, басқарушы топтың қасиеттері коммерциялық адалдықтан гөрі әскери батылдыққа көбірек мән береді. Конституциялар республикалар мен конституциялық монархиялардың азаматтық қасиеттерін анықтауда маңызды рөл атқарды. Конституциялық дамудың алғашқы үлгілерін ортағасырлық Германияда (1800 жылға дейінгі қауымдастыққа қараңыз) және 16-17 ғасырлардағы голланд және ағылшын төңкерістерінде көруге болады.
Ежелгі Грекия мен Римде
Еуропаның классикалық мәдениетінде және оның саяси дәстүріне еретін елдерде азаматтық қасиеттерге деген көңіл Афина мен Рим сияқты ең көне республикалардан басталады, олар туралы бізде мол мәлімет бар. Афина полисін табысты басқаруға қажетті қасиеттерді анықтау Сократ пен Платон үшін маңызды мәселе болды; азаматтық көзқарастардағы айырмашылық Сократтың сотқа тартылуына және афиналық демократиямен қақтығысына себеп болған факторлардың бірі болды. Аристотельдің «Саясат» еңбегінде азаматтық – саяси құқықтар емес, саяси міндеттерден тұрады деп есептелді. Азаматтар жеке өмірі мен мүдделерін екінші орынға қойып, заңмен белгіленген міндеттерге сәйкес мемлекетке қызмет етуі керек еді. Рим, Грекиядан да көптеген моральдық философтарды, мысалы, Цицеронды, сондай-ақ Тацит, Салуст, Плутарх және Ливий сияқты моральдық тарихшыларды өндірді. Осы тұлғалардың көптегені Рим Республикасының соңындағы билік күресіне тікелей қатысты немесе Рим империясына өту кезінде жоғалған бостандыққа жоқтаулар жазды. Олар бостандықтың жоғалтылуын замандастарының азаматтық қасиеттерінің жетіспеуіне байланыстыратын болды, оларды римдік тарихтан алынған қасиеттердің идеалды үлгілерімен және тіпті римдік емес «варварлармен» салыстырды.
Орта ғасырлар мен қайта өрлеу дәуірінде
Ежелгі мәтіндер Ренессанс дәуірінде кең танымал болды. Ғалымдар, әсіресе Константинополь мен мұсылман әлеміндегі монастырларда, мүмкіндігінше көптеп жинауға тырысты. Авиценна мен Аверроэстің Аристотельдің ізгілік этикасы мен метафизикасын қайта жаңғыртуына байланысты, Тома Аквинский өзінің "Теологиялық сомасында" (1273) Аристотельдің негізгі ізгіліктерін христиандықпен біріктірді. Гуманистер білім беру арқылы ежелгі азаматтық ізгілік идеалын қайта орнатуды көздеді. Күнәкарларды жазалаудың орнына, ізгі балаларды тәрбиелеу арқылы күнәнің алдын алуға болады деп есептелді. Элита үшін қалада өмір сүру маңызды болды, себебі қала тұрғындары басқалармен қарым-қатынас кезінде өзін ұстауға міндетті болды. Бірақ шаруалардың пролетариатынан айырылуы қалаларда осындай жұмысшыларды бақылауды қиындататын жағдай жасады. Қалалар пролетариатты қаладан шығарып, немесе кедейлер үйлерінде жұмысқа мәжбүрлеп, оларды өркениеттендіруге тырысты. Азаматтық ізгіліктің маңызды аспектілері: азаматтық сөйлесу (басқаларды тыңдау, келісімге ұмтылу, хабардар болу және маңызды үлес қосу), өркениетті мінез-құлық (жарасымды киім, сөйлеу мәнері, сезімдер мен қажеттіліктерді бақылау), еңбек (адамдар қоғамға пайдалы болуы керек). Дің өзгерді. Ол адамдардың бірлестігіне емес, жеке мінез-құлыққа көбірек назар аударды. Азаматтық ізгілікке сенушілер "жабайылық" аясындағы шағын көпшілікті құрады. Әкелік билік, әсіресе монарх пен мемлекеттің билігі кең таралды.
Ағартушылық кезең
Азаматтық ізгілік Ағарту дәуірінде кең таралды, бірақ ол күрт өзгерді. Әке-шеше билігі әлсіреуге бет бұрды. Еркіндік танымал болды. Бірақ адамдардың еркін болуы үшін эмоцияларын ұстап, басқаларға кеңістік қалдыру қажет. Пролетариатты шеттету немесе оларды кедейлер үйіне орналастыруға тырысу тоқтатылды. Енді білім беруге басты назар аударылды. Орта ғасырлар мен Ренессанс дәуірінде еңбек маңызды құндылық болды, бірақ еңбек ететін адамдар жұмыс істемейтін элита тарапынан жек көруге ұшырады. XVIII ғасыр бұл жағдайға нүкте қойды. Өркендеген бай саудагерлер тобы еңбек етудің маңыздылығын және элитаның өзі қоса алғанда, барлық адамның қоғамға үлес қосуын қадірледі. Ғылым кеңінен таралды. Үкімет пен элита бюрократияны кеңейту арқылы әлемді және адамзатты жақсартуға тырысты. Жетекші ойшылдар білім беру мен кедергілерді жоюдің барлық адамды ақымақтық пен құлдықтан босататынына сенді. Азаматтық пікір-алыс-қалғандар қоғамдарда және ғылыми журналдарда өтті.
XVIII ғасырдағы республикалық төңкерістерде
Азаматтық ізгілік 18-шы ғасырда, ішінара Американың төңкерістік соғысына байланысты, қоғамдық қызығушылық пен талқылау мәселесіне айналды. 1906 жылы алғаш рет жарияланған анекдот Бенджамин Франклинге "Жарайды, доктор, бізде не бар – Республика немесе Монархия?" деген сұраққа жауап берген әйелге жауап береді. Ол: "Егер сіз оны сақтай алсаңыз, Республика". Бұл цитатаның қазіргі қолданылуы Франклиннің беделімен республикалар өз азаматтары арасында белгілі бір саяси сенімдерді, мүдделерді және мінез-құлықты қалыптастыруды талап етеді деген пікірді нығайту болып табылады, және егер осы мінез-құлық қалыптастырылмаса, олар монархия сияқты авторитарлық билікке қайта түсу қаупінде болады. Америкалық тарихшы Гордон С. Вуд оны 18-шы ғасырдағы жалпыға ортақ болжам деп атады: үкіметтің ең әдемі түрі – Республика болғанымен, монархияның әр түрлі артықшылықтары бар еді: оларды қоршаған сән-салтанат пен рәсімдер билеушілердің биленушілерден жоғары екенін және олардың мойынсұнуға құқылы екенін сезінуге мүмкіндік берді, сондай-ақ олардың қатысуымен тәртіп сақталды. Керісінше, Республикада билеушілер халыққа қызмет етеді, сондықтан олардан тұрақты мәжбүрлеу күтілмейді. Заңдар билеушінің ашуынан емес, ар-ұждан үшін орындалуға тиіс. Монархияда адамдар өз мүдделерін үкімет мүддесіне бағындыруға күшпен мәжбүрленуі мүмкін. Республикада болса, адамдар өз мүдделерін үкіметке бағынуға көндірілуі керек, және осы ерікті бағыну 18-шы ғасырдағы азаматтық ізгіліктің мәнін құрады. Мұндай көндіру болмаған жағдайда, үкіметтің билігі құлдырайды, ал тирания немесе анархия қаупі туады. Осы идеалға классикалық, әсіресе римдік саяси авторлар мен тарихшылар арасында тағы да қолдау табылды. Бірақ римдік жазушылар Рим Республикасының идеалы жойылып бара жатқан кезде жазғандықтан, оның формалары ғана сақталған, бірақ рухы мен мәні Рим империясында сақталды. Сондықтан 18-шы ғасыр американдық және француз революционерлері оларды Рим Республикасының қалай сәтсіздікке ұшырағанын және осы сәтсіздікті қайталамаудың жолын анықтау үшін оқыды. Англиялық виг тарихшысы Эдвард Вортли Монтегю "Ежелгі Республикалардың өрлеуі мен құлдырауы туралы ойлар" еңбегінде "бір кезде ержүрек және еркін болған халықты ең зұлым құлдыққа түсірген мінез-құлықтың бұзылуына" басты себептерді сипаттауға тырысты. Рим идеалдарын осылай оқығаннан кейін американдық революционер Чарльз Ли әр адамның өз жерінің сарбазы және қожайыны болатын, ал халықтың "жас кезінен бастап өздерін мемлекеттің меншігі деп санауға үйретілгені" және "өз мүдделерін оның мүдделеріне құрбан етуге әрқашан дайын болған" Спарталық, теңдікке негізделген қоғамды көз алдына келтірді. Томас Джефферсонның аграриандық көзқарастары ұқсас сенім жүйесін көрсетеді; Джефферсон идеалдық Республика қалалық саудагерлерден гөрі тәуелсіз, ауылдық шаруалардан тұрады деп сенді. Бұл кең таралған идеалдар американдық революционерлерді Рим фермері және диктаторы Люций Квинтий Цинциннаттың есімімен аталған Цинциннати қоғамы сияқты мекемелерді құруға итермеледі. Ливийдің айтуынша, Цинциннат дағдарыс кезінде Рим Республикасының әскерін басқару үшін өзінің фермасынан кетіп, дағдарыс аяқталғаннан кейін ерікті түрде ораққа оралды. Ливий Цинциннат туралы былай деп жазады:
19 ғасырдан 20 ғасырдың ортасына дейін
Азаматтық қасиеттер 19 және 20 ғасырларда ерекше маңызды болды. Әлеуметтік топ және кәсіп адамның ізгі қасиеттеріне зор әсер етті, сондай-ақ, ең жақсы азаматтық қасиеттер туралы жалпы пікір болған жоқ. Осымен қатар, бірнеше маңызды идеологиялар пайда болды, олардың әрқайсысы азаматтық қасиеттер туралы өз ұстанымдарын ұсынды. Консерватизм отбасылық құндылықтарға және әке мен мемлекетке бағынуға баса назар аударды. Ұлтшылдық, көпшілік тарапынан қолдауға ие болып, патриотизмді маңызды азаматтық қасиетке айналдырды. Либерализм республикалық идеяларды прогреске сеніммен және капитализмге негізделген еркіндікпен үйлестірді. Жеке тәртіпке және жауапкершілікке бағытталған азаматтық қасиеттер өте маңызды болды. 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында көптеген либералдар социалистерге немесе консерваторларға айналды. Ал басқалары әлеуметтік либералдар болып, капитализмді бағалап, кедейлерді қорғау үшін күшті үкіметті қолдады. Ауыл шаруашылығы мен жер иеленушілерге назар аударудың орнына, өнеркәсіп пен азаматтық қоғамға көңіл бөлінді. Социалистер үшін маңызды азаматтық қасиет – адамдардың қоғамдағы әділетсіздік пен оны сақтап тұратын күштерді білуі еді. Бұл сананың нәтижесінде әлемді жақсартуға бағытталған іс-қимыл жасалуы керек, осылайша әрбір адам қазіргі қоғамда құрметті азамат бола алады. Ұлттық социализм, 20 ғасырлық фашизмнің неміс түрі, оның негізгі қағидалары Адольф Гитлердің «Менің күресім» атты еңбегінде баяндалған, идеалды ұлттың тұрғындарын үш негізгі иерархиялық санатқа бөлді, олардың әрқайсысы мемлекетке қатысты әртүрлі құқықтар мен міндеттерге ие болды: азаматтар, қарастырылатындар және шетелдіктер. Бірінші санатқа жататын азаматтар толыққанды азаматтық құқықтар мен міндеттерге ие болды. Азаматтық тек әскери қызметтен өткен, таза нәсілді ер адамдарға ғана беріледі және мемлекет оны кез келген уақытта жоюға құқылы. Тек өздігінен жұмыс істейтін немесе азаматқа үйленген әйелдер ғана өзіне азаматтық алуға құқылы болды. Екінші санатқа жататын қарастырылатындар – ұлттың шекарасында туған, бірақ азаматтық алу үшін нәсілдік талаптарға сай келмейтін барлық басқа адамдар. Олардың дауыс беру құқығы болмады, мемлекеттік қызметте лауазымдарға тағайындала алмады және азаматтарға берілген басқа да құқықтар мен міндеттерге ие болмады. Соңғы санатқа шетелдіктер кірді, олар басқа мемлекеттің азаматтары, сондай-ақ, ешқандай құқыққа ие емес.
Батыс емес қоғамдардағы салыстырмалы идеялар
Конфуцийшілдік – қоғамның барлық мүшелері, әсіресе отбасы басшылары мен үкімет басшылары сақтауға тиіс мәдени құндылықтар мен дәстүрлерді белгілейді. Бұл ілім 2000 жылдан астам уақыт бойы қытай қоғамының негізі болды және қазіргі Қытайда да маңызды рөл атқарады. Оның осыған байланысты түсініктерін Батыс елдеріндегі азаматтық парыз туралы ұғыммен салыстыруға болады.