Алжир Конституциясының тарихы мен эволюциясы

Кіріспе

Алжирдің жоғарғы заңы

Алжир Конституциясы алғаш рет 1963 жылы референдум арқылы қабылданды, Алжирдің Тәуелсіздік соғысынан (1954–62) кейін. Бастапқыда оны Ферхат Аббас басқарған конституциялық ассамблея әзірлеуі тиіс еді, бірақ бұл орган Алжирдің бірінші президенті Ахмет Бен Белла тарапынан назардан тыс қалды. 1963 жылғы Конституция Алжирді бір партиялық мемлекет деп жариялады, оны бұрынғы қарсылық қозғалысы – Ұлттық Азаттық Фронты (FLN) басқарады. Бұл Конституция 1965 жылғы әскери төңкеріспен күштен тоқтатылды. Революциялық Кеңестің басшысы ретінде өкіметтік билікпен басқарғаннан кейін, 1976 жылы Хоуари Бумедиен социализмнің маңыздылығын атап көрсетіп, саяси институттарды әскери құрылымдардан жоғары қойып, екінші Конституцияны қабылдады. (Бумедиен сол кезде елдің екінші президенті болып сайланды, бұл лауазым он бір жыл бойы бос тұрғаннан кейін.) 1986 жылы Бумедиеннің ізбасары Чадли Бенджедид Конституцияны еркін нарық реформаларын жүзеге асыруға мүмкіндік беру үшін өзгертті, ал 1988 жылғы қазан айындағы наразылықтардан кейін 1988 жылы жаңа Конституция енгізді. Бұл 1989 жылғы 23 ақпанда өткен референдумда сайлаушылардың 73% дауысымен мақұлданды. Ол көп партиялық жүйені енгізді, FLN-ді жетекші партия рөлінен алып тастады және социализм туралы ештеңе айтпады, керісінше «сөз бостандығы, қауымдастық және жиналыс құқығын» уәделеді. 1992 жылғы әскери төңкеріс төтенше жағдай режимін енгізді, ол жаңа Конституцияның бір бөлігін тоқтатты, соның салдарынан Алжир азамат соғысы басталды. 1996 жылы Конституция тағы да өзгертілді, бұл «дінге, тілге, нәсілге, жынысқа, корпоративтік немесе аймақтық принциптерге негізделмеген» және «негізгі бостандықтарды, ұлттық ерекшеліктің негізгі құндылықтары мен құрауыштарды, ұлттық бірлікті, ұлттық аумақтың қауіпсіздігі мен тұтастығын, елдің тәуелсіздігін және Халықтың егемендігін, сондай-ақ Мемлекеттің демократиялық және республикалық сипатын» бұзбайтын саяси партиялар құруға рұқсат берді. 2006 жылы премьер-министр Абделазиз Белхадемнің үкіметі президенттік мерзімге шектеуді (74-бап) алып тастауға және Президенттің мерзімсіз қайта сайлануына мүмкіндік беру мақсатындағы тағы бір түзетуді талқылады. Бұл қадамды 2004 жылы екінші және Конституция бойынша соңғы мерзіміне сайланған президент Абделазиз Бутефликаның ықпалымен жасалған деп есептелді. Сондай-ақ президенттік жүйеге өту және басқа да мәселелермен қатар Вице-президент лауазымын енгізу туралы да сөз болды.

An Algerian Constitution was first adopted by a referendum in 1963, following the Algerian War of Independence (1954–62); originally, it was to be drafted by a constitutional assembly led by Ferhat Abbas, but this body was sidelined by Algeria's first President, Ahmed Ben Bella. In its 1963 form, the constitution declared Algeria a one party state ruled by the former resistance movement, the National Liberation Front (FLN). This constitution was suspended by the military coup d'état of 1965. After years of ruling by executive fiat as leader of the Revolutionary Council, Houari Boumédienne issued a second constitution in 1976, emphasizing the importance of socialism and formally restoring political institutions to their primacy over the military establishment. (Boumédienne was then elected the country's second president, after having left the post vacant for eleven years.) In 1986, Boumedienne's successor Chadli Bendjedid modified the constitution to allow for free market reforms, and, after the 1988 October Riots, brought in a new constitution in 1988. This was approved in a referendum by 73% on 23 February 1989. It introduced a multi party system, removing the FLN from its role as leading party, and made no mention of socialism; instead it promised "freedom of expression, association, and assembly". A 1992 military coup introduced a state of emergency, which suspended parts of the new constitution, as the Algerian Civil War began. In 1996, the constitution was further modified, allowing the formation of political parties not "founded on a religious, linguistic, racial, sex, corporatist or regional basis" or violating "the fundamental liberties, the fundamental values and components of the national identity, the national unity, the security and integrity of the national territory, the independence of the country and the People's sovereignty as well as the democratic and republican nature of the State." A further proposed revision, believed to be intended to remove the presidential term limit (Article 74) to allow the President to run for office indefinitely often, was discussed during 2006 by Prime Minister Abdelaziz Belkhadem's government. This was widely seen to be instigated by President Abdelaziz Bouteflika, who had been elected to his second and, constitutionally, final mandate in 2004. Other changes discussed concerned a move towards a presidential system, introducing the post of Vice President among other things.

Конституцияға өзгерістер енгізу

1996 жылғы Конституция 2008 жылы өзгертілді және 2016 жылғы Конституциямен толықтырылды. Алжирде 1996 жылғы Конституциядан бұрын 1989 жылы конституциялық референдум өткізілген.