Кіріспе
Хазар қағанатының ертедегі билік еткен әулеті Буланидтер – 9-шы және 10-шы ғасырларда Хазар қағанатына билік еткен әулет. Бұл әулеттің аты Булан есімімен байланысты, ол әулеттің негізін қалаушы болған жоқ па, болған жоқ па белгісіз. Басқа дереккөздерде (Шехтер хатына қараңыз) әулеттің негізін қалаушы Сабриел деп көрсетіледі. Буланид билеушілері бектер ме, әлде қағандар ма деген мәселе әлі де талқыланып жүр. Булан, Обадия, Бенжамин, Аарон II және Жүсіп сияқты бірнеше патшалар әскер басқарған, заң шығарған, шетелдік дипломаттармен келісімдер жасаған және бектерге тән басқа да биліктерді жүзеге асырған деп сипатталады. Шехтер хатында Сабриел қаған емес екені айтылған, бірақ мәселені одан әрі күрделендіретіні, 9-шы ғасырдың соңы мен 10-шы ғасырдың басындағы билеушілердің ешқайсысының тең басқарушысы болмаған. Михаил Артамонов және Омельян Прицак сияқты ғалымдар Буланидтердің билікке келуін Ашина әулетіне қарсы яһудиленген рудың бірте-бірте немесе күрт жасаған төңкеріс деп қарастырады. Ал басқалары бұл болжамды төңкерісті Кабарлардың көтерілісімен байланыстырады. Тағы бір болжам бойынша, хазарлар яһуди дініне өткеннен кейін екі монархия жүйесінен бас тартып, кейінгі патшалар жеке билік еткен.
The Bulanids were the ruling dynasty of the Khazar Khaganate during the 9th century and 10th century CE. The dynasty is named after Bulan, who may or may not have been its founder. In other sources (see Schechter Letter), the founder of the dynasty is named Sabriel. Whether the Bulanid rulers were Beks or Khagans is a matter of some debate. Several kings, such as Bulan, Obadiah, Benjamin, Aaron II, and Joseph are described as leading armies, passing legislation, treating with foreign dignitaries, and exercising other powers normally associated with the Bek. The Schechter Letter refers to Sabriel as a non Khagan, however to further muddle the issue, no co ruler is ascribed to any of the rulers of the late 9th century or early 10th century. Some scholars, such as Mikhail Artamonov and Omeljan Pritsak, have envisioned the rise of the Bulanids as a gradual or sudden coup against the ruling Ashina dynasty by a related, Judaized clan. Others have connected this hypothetical coup with the revolt of the Kabars. Alternatively, it has been suggested that the Khazars abandoned the dual monarchy some time after their conversion to Judaism and that the later kings ruled alone.
Жозеф патшаның есебі
Хазар патшасы Иосиф Буландықтардың шежіресі туралы былай деп мәлімдеді. Менің әкелерім осы дінге кіргеннен бері, [жүдаизмді қабылдағаннан бері] Израильдің Құдайы олардың барлық жауларын жеңіп, христиан, мұсылман немесе мүшрік болсын, айналасындағы әрбір халық пен тілді бағындырды. Бүгінгі күнге дейін [шамамен 960 жылға дейін] ешкім оларға қарсы тұра алмады. Барлығы да салық төлейді. [Бірақ он жыл өткен соң Иосифті орыстар жеңді, 969 жылы.] Бұланның өмірінен кейін оның ұрпақтарынан Обадия есімді патша пайда болды. Ол мемлекетті қайта ұйымдастырып, яһуди дінін тиісінше және дұрыс орнатты. Синагогтар мен ешивоттар салды, яһуди ғалымдарын шақырып, оларға алтын мен күміспен сыйлады. [Бұл яһуди ғалымдары Бағдат пен Константинопольден келген болуы мүмкін.] Олар оған Киелі кітапты, Мишнаны, Талмудты және құлшылық тәртібін түсіндірді. Патша Тораны құрметтеген және жақсы көрген адам еді. Ол – Құдайдың адал құлы болды. Құдай рухы оған тыныш жатсын! Одан кейін оның ұлы Езекия, одан кейін Менаше, одан кейін Обадияның інісі Ханук, одан кейін оның ұлы Ысқақ, одан кейін оның ұлы Забулун, одан кейін оның ұлы Мұса [кейбір нұсқаларда Менаше II], одан кейін оның ұлы Ниси, одан кейін оның ұлы Аарон I, одан кейін оның ұлы Менахем, одан кейін оның ұлы Бунямин, одан кейін оның ұлы Аарон, ал мен – Иосиф, Аарон патшаның ұлымын, патшаның ұлымын, патшалардың ұрпағымын. Менің әкелерімнің тағына бөтен адам отыра алмайды: ұл әкесінің орнын басады. Бұл біздің және ата-бабаларымыздың салты, олар пайда болғаннан бері. Барлық патшаларды тағайындайтын Құдайдың қалауымен, менің патшалығымның тағы мәңгілікке дейін берік болсын. Буланидтер мен бұрынғы хазар қағандарының арасындағы байланыс белгісіз, сондай-ақ Тамандық Дәуіт және Георгий Цул сияқты кейінгі хазар билеушілері осы румен байланысты болуы мүмкін бе деген мәселе де белгісіз.
Ресурстар
Кевин Алан Брук. Хазариялықтардың еврейлері. 2-ші басылым. Rowman & Littlefield Publishers, Inc, 2006. Дуглас М. Данлоп, "Хазар еврейлерінің тарихы", Принстон, Нью-Джерси: Принстон университетінің баспасы, 1954. Норман Голб және Омельян Прицак, "Х ғасырдағы хазар еврей құжаттары". Итака: Корнелл университетінің баспасы, 1982.