Кіріспе
Паштун тайпасы – Хилжи немесе Халжи деп аталатын әулеттер. Гилжи (,; خیلجی) сонымен қатар Хилжи, Халжи немесе Гилзай немесе Гилзай (غرزی) деп те жазылады. Олардың дәстүрлі мекені Ауғанстандағы Газни және Калати Гилджи, бірақ олар Ауғанстан-Пәкістан Паштун аймағындағы басқа да аймақтарда қоныстанған. Көшпелі Кочи халқының көп бөлігі Гилжи тайпаларынан тұрады. Гилжилер Ауғанстан халқының шамамен 20-25% құрайды. Олар көбінесе пашту тілінің орталық диалектісінде сөйлейді, онда пашту тілінің оңтүстік және солтүстік нұсқалары арасындағы ауысу белгілері бар.
the dynasties known as Khilji or Khalji
The Ghiljī (, ; خیلجی) also spelled Khilji, Khalji, or Ghilzai or Ghilzay (غرزی), are one of the largest Pashtun tribes. Their traditional homeland is Ghazni and Qalati Ghilji in Afghanistan but they have also settled in other regions throughout the Afghanistan Pakistan Pashtun belt. The modern nomadic Kochi people are predominantly made up of Ghilji tribes. The Ghilji make up around 20–25% of Afghanistan's total population. They mostly speak the central dialect of Pashto with transitional features between the southern and northern varieties of Pashto.
Этимология
Тарихшы К. Е. Босворттың пікірінше, "Гилджи" тайпасының атауы Халадж (خلج) тайпасының атынан шыққан. Тарихшы В. Минорскийдің сөзінше, есімнің ежелгі түркі тіліндегі түрі – Қаладж (немесе Қалач) болған, бірақ түркі тіліндегі /q/ дыбысы араб тілінде /kh/ дыбысына ауысқан (Qalaj > Khalaj). Минорский былай қосты: "Қаладждың *Ғаладж* деген параллель түрі де болуы мүмкін". Соңында бұл сөз пашту тілінде Ghəljī және Ghəlzay түріне айналды. Халық арасында кең таралған этимологиялық түсіндіруге сәйкес, Ghəljī немесе Ghəlzay атауы Гарзайдан (غرزی; ghar – "тау" мағынасын білдіреді, ал zay – "ұрпақ" мағынасын білдіреді) шыққан, бұл пашту тілінде "тау тудырған" немесе "тау халқы" дегенді білдіреді.
Туған жері мен шығу тегі
Бір теория бойынша, гилжилер халадж халқынан тараған. Тарихшы С.Е. Босворттың айтуынша, Газнадағы халадж халқы Гилджи тайпасының негізін құраған болуы мүмкін. Халадж кейде бірнеше жергілікті династиялардың, соның ішінде Газнавилердің (977–1186) әскерлерінде пуштун тайпаларымен бірге есімдері жиі кездеседі. Газни және Калати Гилджи аймағындағы халадждардың көпшілігі жергілікті, көбінесе пуштун халқына сіңіп кеткен болуы мүмкін, және олар Гилджи тайпасының ядросын құрайды. Олар жергілікті пуштундармен некелесіп, олардың мінез-құлқы, мәдениеті, әдет-ғұрыптары мен салты-дәстүрлерін қабылдады. Минорский былай деп жазды: "Шындығында, көшпелі өмір салтын ұстанатын тайпаның тілін өзгерткеніне таңғаларлық ештеңе жоқ. Бұл моңғолдар түріктермен бірге қоныстанғанда және кейбір түріктердің күрдтермен бірге өмір сүргенде болған". Шах Хусейн Гори кітапта кейін Гурид әулетін құрған Шансабани әулетіне байланысты Гордың бабасы ретінде сипатталған. Әл-Хажжадж ибн Юсуф (Ирактың Умайяд әкімі, 694–714) Горға шабуыл жасау үшін әскер жіберген кезде ол Гордан қашып, Бәт Никеге қызметке түсті, ол оны өгей ұлы ретінде қабылдады. Кітапта Шах Хусейн Горидің әулиенің қызы Биби Матоға ғашық болып, заңды емес ұл туғандығы айтылады. Балаға киелі адам пашту тілінде "қарақ ұлы" деген мағына беретін "гал зōй" (غل زوی) деген ат қойды, осы аттан Гилзай тайпасының аты шықты. 1595 жылы Абу'л Фазл ибн Мубарак жазған "Айн и Акбари" атты моғол есебінде де Гилджилердің тегі туралы ұқсас мәліметтер келтірілген. Алайда, ол Гордан шыққан бабаны "Маст Али Гори" деп атады (Ниммат Алла әл Харави айтуынша, бұл Шах Хусейн Горидің псевдонимі) және пуштундар оны "Мати" деп атағандығын мәлімдеді. Бәт Нике қыздарының бірімен болған құпия қарым-қатынастан кейін, "осы құпия махаббаттың нәтижесі көріне бастағанда, ол оның ар-намысын сақтап қалу үшін оны үйлендірді. Одан үш ұл туды: Гилзай (Гилджи тайпасының атасы), Лоди (Лоди тайпасының атасы) және Сарвани (Сарвани тайпасының атасы)".
Халадж ортағасырлық ислам кезеңінде
Орта ғасыр мұсылман ғалымдары, соның ішінде 9-10 ғасыр географтары Ибн Хордадбех пен Истахри, халадждардың Орталық Азиядан Аму Дарьяны кесіп өтіп, қазіргі Ауғанстанның кейбір аймақтарына, әсіресе Газни, Калати Гилджи (Қалати Халджи деп те аталады) және Забулистан өңірлеріне қоныстанған алғашқы тайпалардың бірі болғандығын хабарлаған. 10-ғасырдың ортасында жарық көрген "Худуд әл-Алам" кітабында халадждар Газни және оның төңірегіндегі аудандарда мал жайып көшіп-қонып жүретін халық ретінде сипатталған. 11-ғасырдағы "Тарих Ямини" кітабының авторы әл-Утби, Ғазнавид әмірі Сабуктигин 988 жылы индус шахи билеушісі Джаяпаланы жеңген кезде, Лагман мен Пешавар арасындағы паштундар мен халадждар оған бағынып, қызмет етуге келіскенін айтады. Әл-Утби сондай-ақ, Ғазнавид сұлтан Махмуд (999–1030) Тохаристанға жасаған жорығына қатысу үшін көптеген паштун және халадж тайпаларын жалдағанын мәлімдейді. Кейін халадждар Махмудтың ұлы, Газни сұлтан Мәсуд I-ге (1030–1040) қарсы көтеріліс жасады, ол олардың бағынуын алу үшін жазалау экспедициясын ұйымдастырды. Моңғолдардың Хорезмге басып кіру кезінде көптеген халадж және түрікмендер Пешаварда жиналып, өзі халадж болуы мүмкін Сейф әл-Дин Иғрақ басқаратын әскерге қосылды. Бұл әскер Газнидің билеушісі Радхи әл-Мулкқа қарсы жеңіс оддарынан шықты. Хорезмнің соңғы билеушісі Джалал ад-Дин Мингбурну моңғолдардың қысымымен Хиндукуш тауына қашуға мәжбүр болды. Иғрақ әскері, сондай-ақ көптеген халадж және басқа тайпалар Джалал ад-Диннің Хорезм әскеріне қосылып, 1221 жылы Парван шайқасында моңғолдарға күшті соққы берді. Алайда, жеңістен кейін армиядағы халадж, түрікмен және ғорилер Хорезмдіктермен олжа үшін дауласып, ақырында олардан бөлініп кетті. Осыдан кейін Джалал ад-Дин Синд шайқасында Шыңғыс ханнан жеңіліп, Үндістанға қашуға мәжбүр болды. Иғрақ Пешаварға қайтып келді, бірақ кейін моңғол отряды Жалал ад-Динды тастап кеткен 20 000–30 000 саяхатшы халадж, түрікмен және ғори тайпаларын жеңді. Олардың кейбіреуі Мултанға қашып, Дели сұлтандығының әскеріне қабылданды. 13-ғасыр тарихшысы Ата Малик Жувайни жазған "Тарих и Жахангушай" кітабында, моңғолдар қазіргі Түрікменстанның Мерв қаласына жасаған жазалау экспедициясына қатысу үшін "Газни халажы" мен "афғандар" (паштундар) жұмылдырылғаны айтылады. Жалал-уддин Фируз Халджи Үндістанның Дели сұлтандығын басқарған екінші әулеттің негізін қалады және Үндістанға жасалған моңғол шапқыншылықтарын сәтті тойтарды.
Тимуридтердің шабуылы
1506 жылғы Қалати Гилджи шайқасынан бір жыл өткен соң, Тимурид әмірі Бабур Гилджи паштундарын талқандау ниетімен Кабулдан жорыққа шықты. Жолда Тимурид әскері Сардех Бандта Мохманд паштундарын жеңіп алды, содан кейін Хваджа Исмаил тауларында Гилджи паштундарына шабуыл жасап, оларды өлтірді. Бабур өз "Бабурнамасында" жазғандай, "афған бастарынан құрылған тіреу" орнатты. Шабуыл барысында көптеген қойлар да қолға түсті. Келесі күні Қатауаз даласында көптеген бұғы мен жабайы есектерді аулағаннан кейін Бабур Кабулға қайтып келді.
Хотак әулеті
1709 жылы сәуірде Гилджи тайпасының мүшесі Мируайс Хотак Сәфәүилерге қарсы сәтті төңкеріс жасап, Қандаһарда Хотак әулетін құрды және Оңтүстік Ауғанстанды Сәфәүи билігінен тәуелсіздік алды деп жариялады. Оның ұлы Махмуд Хотак 1722 жылы Иранды бағындырды, ал Иранның Исфахан қаласы алты жыл бойы әулеттің астанасы болды. Әулет 1738 жылы соңғы билеушісі Хусейн Хотак Кандагар шайқасында Надер-шах Афшардан жеңілген кезде құлап жойылды.
Азад Хан Ауған
1747 жылы Надир-шах Афшар қайтыс болғаннан кейін Батыс Ирандағы билік күресінде елеулі рөл атқарған Азад-хан Афған, Гилджи тайпасының андар руынан шыққан. Жергілікті күрд және түрік басшыларымен бірнеше одақтар құрып, Грузия билеушісі Ерекле II-мен (оның қызына үйленген) келісім саясатын ұстанған Азад 1752 және 1757 жылдар аралығында билікке жетті. Ол Урмия қаласына дейінгі Әзірбайжан аймағының бөлігін, Солтүстік-Батыс және Солтүстік Парсыны, Оңтүстік-Батыс Түркіменстанның және Шығыс Күрдістанның аймақтарын бақылады.
Британдықтармен шайқастар
Бірінші ағылшын-афған соғысы (1839–1842) кезінде Ғилжі тайпалары британдық Ост-Индия компаниясына қарсы ауғандықтардың жеңісінде маңызды рөл атқарды. 1842 жылғы 6 қаңтарда шамамен 16 000 әскер, көмекші персонал және әйелдерден тұратын британдық үнділік гарнизоны Кабулдан шегіне бастағанда, Ғилжі күштері қыстағы қарлы Хиндукуш тауы арқылы оларға шабуыл жасап, күн сайын жүйелі түрде өлтірді. 12 қаңтарда британдық полк Гандмаққа жақын төбеге жеткенде, олардың соңғы аман қалғандары – 45 британдық сарбаз және 20 офицер – Ғилжі күштері тарапынан қаза болды немесе тұтқынға алынды, нәтижесінде 13 қаңтарда шегініс аяқталғанда Жалалабадқа жете алған бір ғана британдық – хирург Уильям Брайдон қалды. Бұл шайқас Ғилжілердің ауызша тарихы мен дәстүрінде жақсы есте қалды, онда Брайдонға оның халқына тайпа мүшелерінің батырлығы туралы хабарлау үшін қасақана қашып кетуге рұхсат етілгендігі айтылады.
Барақзай дәуірі
Гилджилер 1886 жылы Ауғанстан билеушісіне қарсы көтерілді, содан кейін Баракзай әмірі Абдурахман Ханның бұйрығымен олардың көпшілігі Ауғанстанның солтүстігіне қоныс аударуға мәжбүр болды. Сүргінге жіберілгендердің арасында 1930-шы жылдары Қатаған-Бадахшан провинциясының әкімі болған Хароти Гилджи тайпасының басшысы Шер Хан Нашир де болды. Ол индустрияландыру және экономикалық даму жобасын бастап, "Спинзар" мақта компаниясын құрды және Қундуз қаласын Ауғанстанның ең бай қалаларының біріне айналдыруға септігін тигізді. Шер Хан Тәжікстанмен шекарадағы Панж өзенінде Кезел-Қала портын ашты, ол кейін оның құрметіне Шерхан Бандар деп аталды.
Қазіргі кезең
Соңғы уақытта Ауғанстанның бұрынғы президенттері Ашраф Ғани Ахмадзай (2014–2021) және Мұхаммед Нәжібулла Ахмадзай (1987–1992) Гилжи тайпасының Ахмадзай тармағынан шыққан. Ауғанстанның тағы екі бұрынғы президенті, Нұр Мұхаммед Тараки (1978–1979) және Хафизулла Әмин (1979) Гилжи тайпасының Таракай және Хароти тармақтарына тиесілі болған. 1947 жылы Үндістанның бөлінуіне дейін, кейбір Гилжилер маусымдық түрде қыста Үндістанда көшпелі саудагерлер ретінде жатып, онда тауар сатып алып, жазда түйе керуенімен Ауғанстанға сатуға немесе айырбастауға тасыған.