Кіріспе

Вуанирева – Фиджидің шығыс жағалауындағы жүзден астам аралдың (оның 16-сы адам тұрады) және рифтердің шашыраңқы тобындағы Лау аралдарының билеуші тайпасы (явуса).

Шығу тегі

Бұл кланның мүшелері Лакеба аралындағы Тубу ауылынан және Наяудан бастау алады. Лакеба тобы Калугаваланың ұрпақтары болып табылады, қазір тайпаны құрайтын төрт асыл әулетке бөлінген. Осы төрт асыл әулет – Матайлакеба, Ватувака, Короикуму және Найви, және олардың барлығы династияның бірінші Жоғарғы Басшысы Нюматаивалудан, Калугаваланың немересінен тараған деп есептейді.

Билік ауысуы

Наиви дәстүрлі түрде үйлердің ең үлкені саналады; алайда, тарихи билік үшін болған күрестердің нәтижесінде Наиви мен Короикуму Ватувақа және Матайлакеба үйлерімен шайқаста жеңіліп, бағындырылды. Сондықтан, осы лауазымға деген барлық талаптарды тек соңғы екі ақсүйек үйдің мүшелері ғана білдіре алады.

Вуаниреваның ең басты атағы

Туи Наяу, немесе Лау аралдарының титулды бастығы, әрқашан осы төрт асыл үйдің бірінен тағайындалған, соңғысы – Матайлакеба үйінен шыққан Ратуа Сэр Камисе Мара (1920–2004, 1969 жылы тағайындалған). Ратуа Финау Мара (1960 жылы туған), Ратуа Мараның үлкен ұлы, осы лауазымның ықтимал мұрагері саналады. Ниуматаиваллу билік құрған кезде, Улуилакеба I-нің ұлы, билік үшін күрес болды, нәтижесінде Кодро мен оның ізбасарлары Улуилакеба I-ді өлтірді. Бауандық тамырлары бар және Левукада (Табудан алыс емес ауылда) тұратын Кодро Лейкеба халқын мазалап, бағындыруын жалғастырды. Осыған дейін, Улуилакеба I-нің ағасы Расоло, Улуилакеба оның әйелімен қарым-қатынаста болғанына күдіктенгендіктен Наяуға қуылды. Осы уақыт ішінде Улуилакеба I-нің тағы бір ағасы Матаваллу Бауда болды, бірақ Расоломен бірге Наяуда тұрды. Сондықтан Лейкебалықтар көшбасшы іздегенде, олар Наяуға қарады, онда Улуилакеба I-нің екі ағасы әлі де ағасы Делаилоамен бірге тұрды. Делаилоа – Ниуматаиваллудың әкесі Делаивугалейдің ағасы Куманың барлық ағалары мен әкесі өлтірілгенде аман қалған ұлы. Ниуматаиваллу, тек бір ғана жақын туысы Делаилоаның бар екенін түсінді (өйткені оның барлық ағалары мен әкесі Куманың балаларымен өлтірілді, ал Ниуматаиваллу олардан кек алды), және Онода өлтірілуге дейін Делаилоаға қоңырау шалып, оны Наяуға жіберді, оның есімін және Туи Наяу лауазымын сақтау үшін. Матаваллу ақсақалдардың өтініші бойынша Лейкебаға өздерінің басшысы болуға шақырғаннан кейін (Кодроны жеңгеннен кейін) Лейкебаға оралғанда, Наяудағы дін қызметкері екі ағайындының Наросиво ауылының жанындағы ең биік шыңы – Делайвавадағы жартастан секіруі керектігін шешті, ал кім аман қалса, сол Лейкебаның Сау кейі болып тағайындалады. Расоло секірді және Рева ағашы (осыдан Вуанирева есімі шықты) оны жұмсақ қабылдады, содан кейін ол Туи Наяу ретінде де тағайындалды.

Наяу қондырғысы

Туи Наяу атағының дәстүрлі табыс ету рәсімі Наяу аралындағы Нарочиво ауылында Явуса Мауми тайпасының өкілдерімен бүгінгі күнге дейін сақталып келеді, бұл атақтың бастауын растайды. Кодроның зұлымдығы мен қысымы астында Лейкеба халқы үреймен өмір сүрді. Кодро ешбір нәрсені қасиетті санамады және көзі түскен әрбір нәрсені өзіне тиесілі деп жариялап, «Сикава на вайтуи» деп айтқан. Оған қарсы шыққандар дереу өлтіріліп, желінетін. «Таги валу ко лакеба кина Явуса Вуанирева» – Лейкеба халқының азасы еді. Соңында бұл жаңалық Бау қаласына жетті, онда Матавалу тұрып жатқан (осыдан Матавалу Тикойбау есімі шыққан). Матавалу Бауан туыстарымен бірге Наяу және Насакалау арқылы Лейкебаға келді. Ол Левукаға аттанғанға дейін әскерін жинады. Олар өзен арнасымен төмен түсіп, әйелдер «са вуву май на вай» деп айтты, яғни «судың түсі өзгерді» деп ойлады. Олар тауларда жаңбыр жауып жатыр немесе шаруалар өз шаруаларынан оралып келе жатыр деп ойлады, себебі Матавалу мен оның әскерінің келгенін сезбеді. Бұл шайқаста алғаш құрбан болған адам банан ағашының артында тұрған. Матавалу оны өлтіру үшін «вау» (соғыс таяғын) серпигенде, банан ағашын қиып, күзетшінің басын кесіп алды. Левука халқы Кодромен бірге каноэлермен теңізге қашып, Матавалу әскерінің оларды іздеп келуін күтті. Кодро, теңіздің билеушісі ретінде, «Келіңдер, мені алдыңыз, мен өз жерімдемін, егер күшіңіз жеткілікті болса, келсіңдер» деп айғайлады. Матавалу әскері күндер бойы күтті, азық-түліксіз қалған Кодро өз халқының етін жей бастады. Сондықтан, өлімі жақындап келгенін сезген адам теңізге секіріп, Матавалу әскерінің күтіп тұрған жағасына жүзіп өтетін. Кодро соңында өлтірілді, ал оның қалғандарының бір бөлігі жақын маңдағы Айва аралына, кейбіреулері кейін Онеатаға қашты. Кейін олар Лейкебаға қайтарылып, қазір Левукада тұрады. Матавалу осы шайқаста қолданған таяқ әлі күнге дейін оның ұрпақтары – Лейкебадағы Токатака Навутока тайпасында сақтаулы. Кодроны өлтіргеннен кейін Матавалу Лейкебадағы Роко Сау болды. Ол Катубалеву тайпасы мен Насакалау халқын Наяуға жіберіп, ағасын Лейкебаның басшысы етіп тағайындауды сұрады. Наяудан келген жауап: «Лейкеба алдасқандыққа толы, егер олар келсе, өлтіріледі». Сондықтан ол өзі барып, оларды шақырды. «Сен біздің басшымыз болып кел, себебі анаң сол жақтың адамы емес, мен сені басшы етіп тағайындаймын». Оның ағалары Лейкебаға келіп, өздерімен бірге Туи Наяу атағын әкелді. Бүгінгі күнге дейін Матавалудың шайқастағы батырлығымен аталған Навутока тайпасы, сондай-ақ Короикуму тайпасы – Якона Вакутураганы тек Туи Наяу үшін ғана дайындайтын тайпа болып табылады. Содан кейін бәрі ұйықтап қалды, сонда керемет нәрсе болды.