Кіріспе

Шанцю (Шанкиу) – Қытайдың орталық бөлігіндегі Хэнань провинциясының шығысындағы қала. Солтүстік-батысында Кайфэн, оңтүстік-батысында Чжоукоу, солтүстік-шығысында Шаньдун және оңтүстік-шығысында Аньхой провинцияларымен шекаралас. 2020 жылғы Қытай халық санағы бойынша халқы 7 816 831 адамды құрайды, олардың 2 831 814-і Ляньюань және Суйян қалалық аудандарынан және қазір біріккен Ючэн ауданынан тұратын қалалық аймақта (немесе метрополитен аймағында) тұрады. Шанцю және оның төңірегі Шан әулетінің (шамамен б.з.д. 1600 – шамамен б.з.д. 1046) маңызды орталығы болды, ал қаланың өзі үш мың жылдан астам бұрын құрылған. Шанцю соңғы жылдары едәуір өсті. Ол бірнеше маңызды теміржолдың тоғысқан жерінде орналасқан, сондықтан маңызды аймақтық көліктік хаб болып табылады.

Тарих

Шанчжу тарихы ("Шан төбелері") Қытай тарихының бастауымен тығыз байланысты. Бұл дәстүр Үш Ұлы және Бес Император кезеңдеріне (б.з.д. 25 ғасыр) дейін жетеді, сол кезде аңыз бойынша Император Шэннун, Чжуаньсю және Ку қазіргі Шанчжу аймағында өмір сүрген деседі. Император Кудың ұлы Ци (lang=zh), Ұлы Юға су тасқынын бақылауға көмектескен, Шан аймағына иелік алды және ежелгі Шанның атасы болды. Шанчжу сонымен қатар Ся императоры Сян қорғаған астаналардың бірі болған, оның билігі кезінде бүліктер болған. Цидің (契) он үшінші ұрпақ немересі Тан, бұрынғы Ся әулетін құлатып, Шан әулетін құрды, оның алғашқы астанасы Нанбо (南亳, қазіргі Шанчжудың оңтүстігінде) болды. Б.з.д. 11 ғасырда Шан әулеті Чжоу әулетімен ауыстырылды. Шан әулетінің патшалық ұрпақтары Шанчжу аймағына иелік алды, ол кейіннен Сун мемлекетіне айналды. Сунның астанасы Суйян деп аталды, қазіргі Нангуан (南关) Шанчжу қаласының оңтүстігінде орналасқан. Сун Көктем және Күз дәуірінде қуатты держава болды, бірақ Соғысқан мемлекеттер дәуірінде әлсіреп, 286 жылы Ци және Вэйге бағынды. Хан әулеті кезінде Суйян Лян патшалығының астанасы болды. Лян патшасы Сяо (б.з.д. 169 – б.з.д. 144) Жеті мемлекет көтерілісінде Хан императоры Цзинге адал болды, оның барысында Суйянды сәтсіз қоршау көтерілісшілер армиясының күйреуіне әкелді. Патша сонымен қатар өнер мен әдебиеттің белгілі меценаты болды және Лян астанасында Чжуан Цзи және Сима Сянру сияқты танымал Хан ақындарын қабылдады. Цао Вэй әулетінен бастап ерте Суй әулетіне дейін Суйян Лян округінің (梁郡) орталығы болды. 596 жылы Сун префектурасының (Сунчжоу) орталығына айналды. Тан әулетінің Ан Лушан көтерілісі кезінде 757 жылы Суйянды он ай қоршау Танның пайдасына соғыстың бағытын өзгертті. Императорлық таққа отырғанға дейін Чжао Куанъин, Сун императоры Тайцзу ретінде Сунчжоу орталығындағы Гиджунь (歸德軍) аймағының jiedushi (әскери губернаторы) болды. Сондықтан ол 960 жылы құрған жаңа әулетінің атын "Сун" деп атады. Қала Солтүстік Сун әулетінің оңтүстік астанасы болды, атауы Нанцзин болды. Шанчжу Сун әулеті үкіметінің солтүстіктен шегіну кезінде, Цзинь-Сун соғыстарында журчендер Қытайдың көп бөлігін басып алғанда, ауысып отыратын астаналардың бірі болды. Сун сарайы 1127 жылғы Цзинкан оқиғасында журчендер басып алғаннан кейін бастапқы астанасы Кайфэннен оңтүстікке қарай қалаға қайта шегінді. Ол кезде Kweiteh, Kwei teh немесе Kuei te деп аталды және католик діншілігі мен англикандық миссиясы болды, соңғысы Сент-Полс ауруханасын басқарды. 1927 жылы қытайлық әскербасылар арасындағы шайқастар кезінде ол жиі қолдан-қолға өтті. Gui'de әуе базасы қазір Шанчжу әуежайы деп аталады.

География және климат

Шанчжу – Хэнань провинциясының ең шығыс префектурасы. Оның әкімшілік аймағы 114°49’ E-ден 116°39’ E-ге дейінгі бойлықта және 33°43’ N-ден 34°52’ N-ге дейінгі ендікте орналасқан. Қала Солтүстік Қытай жазықтығында жатыр және көбінесе жазық, биіктігі әртүрлі, бірақ префектураның солтүстік-батыс бөлігі оңтүстік-шығыс бөлігінен биік. Шанчжуде муссондық әсерге ие ылғалды субтропиктік климат (Кёппен Cwa) басым, төрт анық маусым бар. Қыстары салқын және көбінесе құрғақ, ал жаздары ыстық және ылғалды; көктем жылы болып, аз жауын-шашын жауады, ал күзгі ауа райы сергінек және құрғақ. Айлық 24 сағаттық орташа температура қаңтарда нөлге жуық, ал шілдеде жоғарылайды, жылдық орташа температура шамамен екі градусқа жуық. Жылдық жауын-шашынның үштен екі бөлігі маусым мен қыркүйек айларына тиесілі. Орташа температура қыста 10°C-тан төмен, жазда 22°C, ал көктем мен күзде 10-22°C аралығында болады. Шанчжу қаласында ұзақ қыс, одан кейін жаз, сондай-ақ көктем мен күз айлары айтарлықтай қысқа. Шанчжу қаласының қалалық айманындағы орташа жылдық жауын-шашын 711,9 мм, ал оған сәйкес жауын-шашынның жалпы көлемі 59,13 миллион текше метрді құрайды. Орташа жылдық су ағынының тереңдігі 76,8 мм, ал жалпы су ағыны 6,405 миллион текше метрді құрайды.

Үкімет

Шанчжу қаласының әкімдігі жергілікті саясатты әзірлеуге және іске асыруға жауапты. Шанчжу экономикасының маңызды бөлігі әлі де ауыл шаруашылығы болып табылатындықтан, көптеген жұмыстар шаруалармен және ауылдық жерді дамытумен байланысты. Сондай-ақ, үкімет жергілікті дамуды жеделдету үшін шетелдік инвестицияларды тартуға күшін арттыруда. Қазіргі әкімі – Тао Миньлунь.

Демография

2010 жылғы халық санауы бойынша, Шанцю қаласының халқы 7 362 472 адамды құрайды. Бұл 2000 жылғы көрсеткіштен 390 528 тұрғынға кем (он жыл ішінде халық саны 5,04% төмендеді).

Дін

Шанчжу дәстүрлі түрде Хуошен (火神 "От құдайы") деп аталатын жергілікті қытайлық діни культтің орталығы болып келген. От құдайына арналған ежелгі, кішкентай ғибадатхана 2010 жылдары кеңейтіліп, Қытайдағы осы құдайға арналған ең ірі ғибадатхана кешені болуы мүмкін. Бұдан өзге, Шанчжу Багуадоның ең маңызды бағыты – Лигуаизмнің (Ли символының таратылуы) бас кеңсесіне дәстүрлі түрде таяу болған.

Экономика

2019 жылы Шанчжудің ЖІӨ 291,12 миллиард юаньға жетті, бұл 2018 жылмен салыстырғанда 7,4%-ға артты. 2019 жылы үшінші сектордың құрылымындағы үлес 14,7:41,0:44,3 құрады. 2019 жылы қаланың жалпы мемлекеттік бюджеттік кірісі 17,171 миллиард юаньды құрады, бұл 2018 жылмен салыстырғанда 11,7%-ға артты.

Ауыл шаруашылығы

Солтүстік Қытай жазығында орналасқан Шанчжу дәстүрлі ауыл шаруашылығы аймағының бір бөлігі болып табылады. Құнарлы топырақ және қолайлы суару мүмкіндіктері егін және басқа да өсімдіктерді өндіруге зор көмек көрсетеді. 2005 жылғы мәліметтер бойынша, шамамен 719 864 гектар жерге егіс еккен. Ең маңызды ауыл шаруашылығы өнімдері: бидай, жүгері, мақта, кунжут, көкөністер, жемістер, темекі және мал. 2002 жылы 4,5 миллион тоннаға жуық егін, 200 мың тонна мақта, 1,1 миллион тонна жеміс және 550 мың тонна мал өндірілді.

Өнеркәсіп

Ауыл шаруашылығымен салыстырғанда, Шанчжу қаласының индустриясы салыстырмалы түрде кем дамыған. Дегенмен, 1990 жылдардан бері ол қарқынды өсімді басынан өткерді. Азық-түлік өндіру және қаптау компаниясы – Kedi тобы, елдегі мұздатылған көкөністердің ең ірі экспорттаушысы болып табылады. Шанчжудағы көмірдің мол қоры (Йонгченг Сяи көмір кенішінің жалпы қоры 10 миллиард тоннаға бағаланады) электр энергиясын өндіру және алюминий электролизі сияқты энергетика саласын дамытуға да мүмкіндік береді.

Көлік

1916 жылы шығыстан батысқа қарай жүретін Лонгхай темір жолы аяқталғаннан бері Шанчжиу жергілікті көлік орталығы болып келді. Бұл мәртебе 1996 жылы Шанчжиуда Лонгхай темір жолымен қиылысатын Бейжің-Коулун (Гонконг) темір жолының салынуынан кейін одан да артты. Бүгінде Лонгхай темір жолы Лианьюньган теңіз портынан Нидерландының Роттердам қаласына дейін созылатын, ірі "Еуропа-Азия континенттік құрлық көпірінің" қытай бөлігіне айналды. Осылайша Шанчжиу "алтын торап" қаласы аталымын алды. Екінші жағынан, автомобиль көлігі де қолайлы және жақсарып келеді. Шығыс-батыс бағытындағы Лианьюньган-Хоргас (Сіньцзян) 310 мемлекеттік трассасы және солтүстік-оңтүстік бағытындағы Пекин-Чжухай 105 мемлекеттік трассасы да Шанчжиу қаласынан өтеді. Тас жолдар да қарқынды дамып жатыр. Лианьюньган-Хоргас тас жолының Шанчжиу-Кайфэн бөлігі қолданысқа енгізілді. Жаңа тас жолдар салу жоспарлары да қарастырылып жатыр. Шанчжиу-Ханчжоу жоғары жылдамдықты темір жолы 2020 жылдың маусым айында пайдалануға берілді.

Қоғам және мәдениет

Солтүстік Қытай жазығының төрінде орналасқан Шанчжу терең мәдени дәстүрге ие. Қытайдағы алғашқы жұлдызды обсерватория – Эбо Тай Шанчжуда салынған. Сун әулетінің солтүстігіндегі ең ірі төрт ресми білім беру орталығының бірі – Йиньтиан Шуюань Шанчжудың Суйян ауданында орналасқан. 1511 жылы Мин әулеті тұсында салынған Суйянның ескі қаласы Қытайдағы ең жақсы сақталған дәстүрлі қалалардың бірі және 1986 жылы орталық үкімет тарапынан Қытайдың танымал тарихи қалаларының тізіміне енгізілді. Бай мәдениет көптеген белгілі мәдени тұлғаларды өсірді. Қытай жазуын ойлап тапқан делінген аңыз кейіпкері Чанцзие Шанчжуда ерте заманда өмір сүрген. Қытайдың ұлы ежелгі философы Чжуанцзи б.з.д. 4 ғасыр шамасында осы жерде дүниеге келген. Чжуанцзимен бір дәуірде өмір сүрген тағы бір ұлы философ Мози де Шанчжу тумасы болған.

Әр түрлі

Шанчжу – Рим-католик шіркеуінің епархиясы. Хуа Муланның туған жері – Дажоучжуан ауылы, Шанчжу қаласының оңтүстік-шығысында орналасқан. Ауылда Муланға арналған ғибадатхана бар, ал көптеген жақын маңдағы кәсіпорындар оның есімін жергілікті тауар белгісі ретінде пайдаланады. Тарих бойынша, саудагерлердің (xiè) алғашқы аталары суды бақылай білген, сауданы нығайта білген, содан кейін қоныс аударған. Кейінгі ұрпақтар саудагерлердің орны "Шанчжу" деп аталған деседі.