Шотландияның Стюартoн қаласының тарихы мен аңыздары

Кіріспе

The Bonnet Toun

Стюарттон (Baile nan Stiùbhartach) – Шотландияның Шығыс Айрширдегі қала. Килморс, Фенвик, Данлоп және Лугтон сияқты көршілес қалалармен салыстырғанда, бұл салыстырмалы түрде ірі қала, халқы 7400-ден астам деп есептеледі. Теңіз деңгейінен биіктігі 91 метрді құрайды. Қалаға Стюарттон теміржол станциясы қызмет көрсетеді. Стюарттон Стратанник аймағында орналасқан, қаладан Анник суы ағып өтеді. Бұл қауым Шығыс Айрширдің ауылдық аймағында, Килмарноктан солтүстікке қарай 6 миль (10 км), ал Ирвиннен шығысқа қарай орналасқан. Бұрын Стюарттон Килмарнок, Ирвин және Эйр қалаларынан Глазго қаласына дейінгі дәстүрлі бағыттардың тоғысқан жері болған. Бірақ, соңғы кезде М77 тас жолы қаланы айналып өтті. Ескі жол "Auld Glesga Road" (немесе "Ескі Глазго жолы") деп белгілі, және жергілікті тұрғындар бұл ескі атауды әлі де қолданады.

Король Малкольм Канмор мен Фрискин

Тарихи деректер Стюарттонның кем дегенде 12 ғасырдан бері бар екенін көрсетеді, ал қалаға қатысты тарихи емес сілтемелер 11 ғасырдың басына дейін жетеді. Бұл тарихи емес сілтемелердің ең танымал мысалы – Уильям Шекспирдің «Макбет» пьесасындағы кейіпкер ретінде суреттелген Шотландияның Доншад I-нің ұлы Маэль Колюйм III туралы аңыз. Аңыз бойынша, Мак-Бетад өзін Шотландияның патшасы етіп тағайындау үшін Доншадты өлтірді және дереу Доншадтың ұлы Маэль Колюймге (таққа мұрагер) назар аударды. Маэль Колюйм әкесінің өлімі мен Мак-Бетадтың оны өлтіру ниеті туралы білген соң, Англияға қашып кетті. Алайда, Мак-Бетад пен оның серіктестері Маэль Колюймді іздеп тауып, Стюарттонның шетіндегі Корсехилл иелігіне кіргенде оған жетіп алды. Қорқыныштан Маэль Колюйм маңайда сабан шауып жүрген Фрискин немесе Маэль Колюйм (көзқарастар әртүрлі) есімді шаруадан көмек сұрады. Фрискин/Маэль Колюйм Маэль Колюймді сабанмен жасырып, Мак-Бетад пен оның серіктестерінен қашуға көмектесті. Кейін ол Англия мен Норвегияның королі II Кнут ретінде танымал болған король Хартакануттан пана тапты. 1057 жылы Шотландияға оралғаннан кейін, Лумфанан шайқасында Мак-Бетадты жеңіп, шотланд королі болды. Ол Фрискиннің отбасына 17 жыл бұрын өмірін сақтап қалған шаруаға көрсеткен алғысын білдіру үшін Каннингхэм Бейлиін сыйлады. Cunninghame отбасының логотипінде қазір Y пішіндес шанышқы және оның астында «over fork over» деген сөздер бейнеленген. Бұл логотип Стюарттонның әртүрлі жерлерінде, әсіресе Лайншоу бастауыш мектебі мен Недер Робертленд бастауыш мектебінің логотиптерінде қолданылады. Стюарттонға қатысты тағы бір сілтеме – тарихи жазбадағы мәлімет, онда Вернебальдқа оның жоғары лауазымды әріптесі Хью де Морвилл, Килвинг аббаттығының құрылысшысы Каннингхэм жерлерін сыйлаған. Морвилл отбасы бастапқыда Нормандиядағы Морвилльден шыққан (Вернебальд Фландриядан еді) және кем дегенде жиырма жылдан бері Шотландияда қоныстанған, олардың бірі Томас Беккеттің өлтірілуіне қатысқан. Галлоуэйдің Дерворгилласы, Джон Баллиолдың анасы, анасының жағынан Морвиллдердің қызы болды. Роберт Брюс таққа отырғанда Баллиол отбасы Каннингхэмдегі жерлерін жоғалтты. Брюс өлтірген Қызыл Комин Баллиолдың туысы еді. Уильям Каннингхэм де Ламбертон Сент-Эндрюс архиепискобы және Брюстің қолдаушысы болды. 1604-08 жылдардағы Понттың жазбаларында Стюарттон ауданы мен Ирвин өзенінің жағалауындағы елді мекендердің тығыздығы туралы айтылады: «Еуропаның әртүрлі аймақтарында саяхат жасағандар қабырғалы қалаларды осы жердегідей үйлердің жақын орналасқандығын көрмегендерін растайды, сондықтан түнде қоңырау соғылғанда бірнеше сағат ішінде 3000-ға жуық жақсы жабдықталған, атты және қарулы адам жиналады».

Historical records show that Stewarton has existed since at least the 12th century with various non historical references to the town dating to the early 11th century. The most famous of these non historical references concerns the legend of Máel Coluim III the son of Donnchad I of Scotland who appears as a character in William Shakespeare's play Macbeth. As the legend goes, Mac Bethad had slain Donnchad to enable himself to become king of Scotland and immediately turned his attention towards Donnchad's son Máel Coluim (the next in line to the throne). When Máel Coluim learned of his father's death and Mac Bethad's intentions to murder him, he fled for the relative safety of England. Unfortunately for Máel Coluim, Mac Bethad and his associates had tracked him down and were gaining on him as he entered the estate of Corsehill on the edge of Stewarton. In panic Máel Coluim pleaded for the assistance of a nearby farmer named either Friskine or Máel Coluim (accounts differ) who was forking hay on the estate. Friskine/Máel Coluim covered Máel Coluim in hay, allowing him to escape Mac Bethad and his associates. He later found refuge with King Harthacanute, who reigned as Canute II, King of England and Norway and in 1057, after returning to Scotland and defeating Mac Bethad in the Battle of Lumphanan in 1057 to become King of Scots, he rewarded Friskine's family with the Baillie of Cunninghame to show his gratitude to the farmer who had saved his life 17 years earlier. The Cunninghame family logo now features a Y shaped fork with the words "over fork over" underneath a logo which appears in various places in Stewarton, notably as the logo of the two primary schools in the area Lainshaw primary school and Nether Robertland primary school. Another reference to Stewarton, this time a historical recorded version, is that one Wernebald was given the Cunninghame lands by his superior, Hugh de Morville, the builder of Kilwinning Abbey who lived at this time in Tour near Kirkland in Kilmaurs. The family were originally from Morville in Normandy (Wernebald was from Flanders) and had been established in Scotland for at least twenty years when one of the family was involved in the murder of Thomas Becket. Dervorguilla of Galloway, mother of John Balliol, was a daughter of the Morvilles on her mother's side, and when Robert the Bruce won the crown the family of Balliol lost their lands in Cunninghame. The Red Comyn, whom Bruce murdered, was a nephew of Balliol. William Cunninghame de Lamberton was Archbishop of St. Andrews and a supporter of Bruce. Pont in 1604 08 records that so thickly was the district about Stewarton and along the banks of the Irvine populated for a space of "that well traveled men in divers parts of Europe (affirm) that they have seen walled cities not so well or near planted with houses so near each other as they are here, wherethrough it is so populous that, at the ringing of a bell in the night for a few hours, there have seen convene 3000 able men, well horsed and armed."

Эглинтонның 4-ші графын өлтіру

Стюарт тарихындағы тағы бір маңызды оқиға Каннингхем отбасымен байланысты. 16 ғасырда Эйршир үш аймаққа – Кайл, Каррик және Каннингхемге бөлінді. Каннингхемде тұратын екі күшті отбасы – Каннингхемдер мен Монтгомерилер жер иеленуі үшін дауласып жүрді. Бұл дау 1586 жылы Хью, Эглинтонның 4-ші графы, Стьюарттон арқылы ағатын Анник суындағы бродыда Каннингхем кланының 30-ға жуық мүшесінің шабуылына ұшырағанда, Джон Каннингхем Клонбиттен атылып өлтірілді. Хью король Джеймс VI-ның Стирлингтегі сарайына бара жатқанда, бұрын қарттар үйі болған Лэнгшоу үйіне (қазіргі Лэйншоу үйі) тоқтап, серіктестерімен бірге тамақтанбақ болған. Үйдің иесі, леди Монтгомери, графтың сапар туралы аймақтағы бірнеше Каннингхемдерге хабарлады. Осы оқиғаға жауап ретінде Монтгомерилер сол күні өзенде болған барлық Каннингхемдерді өлтіретіндерін жариялады, және екі отбасы арасында «көзді көзге» қан оқиғалары тізбегі болды. Джон Каннингхем Клонбит ақырында Шотландияның Гамильтон қаласында қаза тапты, бірақ оны өлтіргендердің бір бөлігі Данияға қашып, король Джеймс Данияның Аннасына үйленгеннен кейін кешірім алды. Леди Монтгомери, өлтірушілерге терезеге ақ мата іліп сигнал берген деген айып тағылды, ол «көктем мен қайғы» басылғанша бірнеше жыл бойы Пирс Банкте (қазіргі Хай Пикокбанк) өзінің адамы Роберт Керрмен жасырынып өмір сүрді. Кейін, графтың жесірінің Анник (бұрынғы Аннак немесе Аннок суы) бродынан өзенге қарай жол бойында жылағаны және оның үрейленген аты Бриджендтен қашқанда қалған қан іздерін ұстанғаны айтылады. Графтың денесі Лейншоу қамалында Еглинтун қамалына көшірілгенге дейін сақталды.

Another significant event from Stewarton's history involves the Cunninghame family. In the 16th century Ayrshire was divided into three regions or bailiaries Kyle, Carrick and Cunninghame. The two powerful families residing in Cunninghame the Cunninghame's and the Montgomeries had been involved in a dispute over landholdings which came to a head in 1586 when Hugh, the 4th Earl of Eglinton was attacked at the ford on the Annick Water (which flows through Stewarton) by 30 or so members of the Cunninghame clan and shot dead by John Cunninghame of Clonbeith. Hugh is said to have been on his way to attend the court of King James VI at Stirling when he decided to stop off at Langshaw House (now Lainshaw house which was for a long time a home for the elderly) to dine with his associates. The lady of the house Lady Montgomery told several of her Cunninghame associates who lived in the area of the Earl's planned visit. As a response to the killing the Montgomery family declared they would kill every Cunninghame who had been at the river that day and a series of 'tit for tat' killings were carried out between the two families. John Cunninghame of Clonbeith was eventually slain in Hamilton, Scotland, but several of those responsible for the murder fled to Denmark and were eventually granted a pardon by King James upon his marriage to Anne of Denmark. Lady Montgomery, who was alleged to have signaled the murderers by placing a white 'napkin' on a window sill, is said to have escaped and lived with her retainer Robert Kerr at Pearce Bank (now High Peacockbank) for several years until the 'hue and cry' died down at which point she returned to the castle and was not molested on the understanding that she did not 'show her face' outside of the grounds. A path known as the 'Weeping or Mourning Path' runs upstream from the Annick (previously Annack or Annock Water) Ford and this is where the Earl's widow is said to have wept as she later followed the trail of blood left behind as his panicked horse took him away from Bridgend. The Earl's body was placed in Lainshaw Castle until arrangements were made to remove it to Eglintoun Castle.

Корсехилл және Равенскрейг қалмақтары

Равенскрейг немесе Реуинкрайг атауы "қираған жартас" яғни, қираған қамалдан шыққан. Годфри де Росс және оның Корсехилл қамалының әулеті Лиддесдейл шекарасындағы иелері болды, ал кейін Каннингемдер оның иегерлері атанды. Корсехилл (сондай-ақ Кросхилл) қамалы Корсехилл өзенінің шығыс жағында орналасқан деп есептеледі. 1860 жылғы OS картасында Темплхаус орны көрсетілген, оған кішкентай бекініс жатады, ал орны Дарлингтон ауылында, Стюарттоннан Кингсфорд жолымен шығысқа қарай, Шығыс өзенінен сәл әріде жатыр. Корсехилл қамалы 1691 жылғы Гросс басылымында Корсехилл үйі ретінде бейнеленген, ал маңызды қалдықтары теміржол салынатынға дейін сақталды, содан кейін қирағандардың көп бөлігі жабдықтау үшін пайдаланылды. Корсехиллден Стюарттонға дейін ағаштармен қапталған әдемі аллея болғандығы айтылады. Равенскрейг / Корсехиллдің бүгінгі күні (2006) сақталған жалғыз мұнарасы тұрақтандыру үшін жөнделді. Равенскрейг және Корсехилл қамалы екі бөлек нысан болған сияқты, ал Темплхаус және Дарлингтондағы оның бекінісі туралы шамалы естелік Корсехилл шаруашылығының жерлеріндегі барондардың орны туралы Король асханасының әңгімесіндегідей, қосымша шатасуға себеп болуы мүмкін. Храм үйлерінің қарамағындағы аудан "Қала" деп аталды, бұл осы жерде қамал немесе бекініс болғанын көрсетеді (Хьюит 2006). Арчибальд Адамсонның 1875 жылғы "Килмарнок маңындағы саяхаттарында" үш қамал ғана тізілген: Робертланд, Аученхарви және Корсехилл. Ол Равенскрейг атауын атамайды, ол өзі барған жерін Корсехилл деп сипаттайды. Айткен 1829 жылы Кросхилл қамалын тек Корсехилл өзенінің батыс жағында белгілейді. Алғашқы OS карталары қамалдың қазіргі орнын ғана көрсетеді, сондықтан жаңа зерттеу қателікті қайталамады. Қорыта айтқанда, Понттың 1604 жылғы "Кунгигем" картасында екі құрылыс көрсетілген: "Рейнкрайг" және "Корсхилл", тиісінше шамамен NS 417 467 және NS 422 465 координаталарында, ал Доби (1876) олардың жиі шатастырылатынын, бірақ "Рейнкрайг" Корсехилл өзенінің батысында, ал "Корсхилл үйі" шығысында орналасқанын айтады. Оның сөзіне сүйенсек, "Рейнкрайг" 1840 жылы жаңартылып, 1608 жылы қирағандығын анықтау қиын болды, ал "Корсхиллдің" қираған қалдықтары 19 ғасырдың басында алынып тасталды, ол жазған кезде тек іргетастар ғана табылған. Ол сондай-ақ "Рейнкрайг" (яғни, қираған жартас) бастапқы атау емес деп санайды. Егер Доби дұрыс болса, OS 6 дюймдік картада "Корсехилл қамалы" деп жарияланған қираған жерлер "Рейнкрайг" болуы керек, себебі олар сақталған және өзеннің батыс жағалауында орналасқан. Макгиббон мен Росс 19 ғасырдың соңында "Корсехилл қамалын" өте қираған, бірақ салыстырмалы түрде жаңа сарай ретінде сипаттап, оны 1542-1700 жылдар аралығына жатқызады, бұл "Рейнкрайгқа" сілтеме болуы мүмкін. Грос 1791 жылы "Коршилл үйінің" суретін жариялады, бірақ оның нақты орнын көрсетпейді. Алайда, ол "осы қираған үйден аз қашықтықта сол отбасына тиесілі көне құрылыстың қалдықтары бар" деп атап өткендіктен, ол да "Рейнкрайгқа" сілтеме жасаған болуы мүмкін, ал "кішкентай қалдықтар" "Корсехиллдің" қалдықтары. (Гроуз 1791); (Макгиббон) және (Росс 1889). Генерал Ройдың Шотландияның әскери зерттеуі (1745–55) "Равенскрейгті" "Ескі Корсехилл" деп белгілейді, сондай-ақ өзеннің екінші жағындағы "жаңа" Корсехиллді белгілейді, осылайша екеуінің де аты бір болғанын және бірі екіншісін алмастырғанын растайды, бірақ 2007 жылы "жаңа" Корсехиллдің іргетастары ғана көрінеді, ал "Ескі Корсехилл" әлі де көрінеді. Сол картада "Темплхаус" ауданындағы "Temple" деп аталатын ғимараттар көрсетілген.

The name Ravenscraig or Reuincraig is derived from 'Ruin Crag', i. e. ruined castle. Godfrey de Ross and his family of Corsehill Castle were Lords of Liddesdale in the Borders and later on the Cunninghames became the holders. Corsehill (also Crosshill) castle is said to have been on the east side of the Corsehill Burn. The 1860 OS map does record the site of Templehouse which had a small fortalice associated with it and its site was at Darlington, the village which lay just beyond Stewarton on the Kingsford road before the East Burn. Corsehill castle is shown in one old print of 1691 by Gross as Corsehill House and substantial remains existed until the railway was constructed and most of the ruins were used to build the embankment. It is recorded that an avenue of trees ran down from the well planted Corsehill into Stewarton. The single tower that remains today (2006) of Ravenscraig / Corsehill was repaired to stabilise it. It seems that Ravenscraig and Corsehill Castles were separate entities, and that a vague memory of Templehouse and its fortalice at Darlington on the lands of Corsehill farm, may have caused some extra confusion as in the King’s Kitchen tale of the location of the Baronial residence. An area opposite the site of Templehouses was known as 'The Castle' and this may reflect the existence of the castle or fortalice here (Hewitt 2006). Archibald Adamson in his 'Rambles Round Kilmarnock' of 1875 only records three castles, these being Robertland, Auchenharvie and Corsehill. He makes no mention of the name Ravenscraig, calling the site he visited Corsehill. Aitken only marks Crosshill Castle in 1829 on the west side of the Corsehill Burn. The first OS maps show only the existing castle site, so the new survey has not perpetuate the error. To sum up, the map in Pont's 'Cuninghame' of 1604 8 shows two buildings, "Reuincraige" and "Corshill", at approximately NS 417 467 and NS 422 465 respectively, and Dobie (1876) comments that the two have often been confused, but that "Reuincraig" stood on the W of the Corsehill Burn and "Corsehill Mansion" on its E. "Reuincraig", he says, was so modernised about 1840 that it was difficult to realise that it had been ruined in 1608, while the ruins of "Corsehill" were removed about the beginning of the 19th century and only foundations could be traced when he wrote. He also thought that "Reuincraig" (i. e. Ruin Craig) was not an original name. If Dobie is correct, the ruins published as "Corsehill Castle" on the OS 6", must be those of "Reuincraig", both because they are standing remains, and because they are on the W bank of the burn. Macgibbon and Ross, describing "Corsehill Castle" at the end of the 19th century as a very ruinous mansion, evidently of late date and apparently of the L plan, and ascribe it to the period 1542 1700, must be referring to "Reuincraig". Grose, in 1791, published an illustration of "Corshill House", but does not give it a close siting. As, however, he mentions that "at a small distance from this ruin are some small remains of a more ancient building belonging to the same family", he is also probably referring to "Reuincraig", the "small remains" being those of "Corsehill". (Grose 1791); (MacGibbon) and (Ross 1889). General Roy's Military Survey of Scotland (1745–55) marks 'Ravenscraig' as 'Old Corsehill' and also marks the 'new' Corsehill on the other side of the burn, thereby apparently confirming that they both had the same name and one replaced the other, although only 'Old Corsehill' is still in any way visible, just the foundations of 'new' Coresehill being apparent in 2007. The same map shows buildings named 'Temple' in the area of 'Templehouse'.

Конвентиклдер мен жоғарғы жерлер

Келісімді сақтаушылардың "Конвентиклдер" өткізуіне жол бермеу үшін король Карл II Айрширдің батыс аймағына "Таулы жасақ" деп аталатын жоғарғы таулы әскерлерді орналастырды. "Олар тегін жайғасты, жолдарда адамдарды тонады, шағымданғандарды ұрып, жарақаттады, мал ұрлады және оны бекер-жа бекер жойды; ақшасы қайда жасырылғанын білу үшін адамдарды отпен азаптады; талаптары орындалмаса үйлерді өртеумен қорқытты; тегін жайғасудан басқа, күн сайын ақша талап етті; тіпті кедей отбасыларды да олар үшін арақ пен темекі сатып алуға мәжбүр етті; таза зұлымдықтан адамдарды кесіп, жарақаттады." Мұның бәрінің құны Стюарттон приходында 6062 фунт 12 шиллинг 8 пенниге жетті.

Аймақтың шағын тарихы

Кейрндуф төбесі Стюартон қаласын көріп тұрады және оның ішінде қола дәуіріне жататын жерлеу қабірінің қалдықтары бар. 19 ғасырда оның ішінде сүйектер мен ескі заттар салынған үш құмыра немесе тостаған табылды. 1847 жылы Корсехиллге дейін созылатын даңғылдың жанында ескі Барондық сот үйі әлі тұрған. Соғыс ескерткіші бұрын кітапхана алдындағы алаңда орналасқан, бірақ Лайншоу бастауыш мектебінің үстіндегі Стандалан үйіне жақын, көрікті жерге жылжытылды.

Стюартонның тұрғындары мен кәсіпорындары

Дунлоп ірімшігі Стюартон мен Бейт сияқты Айрширдің көптеген басқа да жерлерінде жасалған. Роберт Бернстің әкесі Роберт Бернс Стюарттон-Лей шіркеуінің зиратын дене ұрлаушылардан қорғауға көмектескені мәлім. Өнеркәсіпші, саудагер, меценат және әлемге әйгілі «Нью-Ланарк» мақта фабрикасын құрған Дэвид Дейл 1739 жылы Стюарттонда дүниеге келді. Ол ауылдағы жалпы саудагер Уильям Дейлдің ұлы еді. Уильям Джек 1834 жылы осы жерде туған. Халықаралық футболшы Роза Райли Стюарттонда өскен, бірақ кәсіби футбол мансабын қуу үшін одан кетуге мәжбүр болды. Кейін ол қайтып келіп, қазір осы аймақта тұрады. Қаланың спорт орталығы оның құрметіне қайта аталды.

Спорт

Стюарттон крикет клубының алаңы Лохридж бен Уорд Парк үйінің арасында орналасқан. Стюарттон гольф клубы (қазір тоқтатылған) 1912 жылы құрылған. Клуб Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін таратылды.

Апаттар мен оқиғалар

2009 жылдың 27 қаңтарында Моссендтен Рикартонға сұйық отын (дизель және отын майы) тасымалдаған BP танкерлік пойыз Пикокбанк шаруашылығындағы Стюарттоннан Килмаурсқа дейінгі жолдың үстіндегі көпірде рельстен шығып кетті. Содан кейін бірнеше вагон өртенді. Лохриг өзені қатты ластанды, бірақ Анник суы ауыр ластанудан құтылды.

География және климат

Стюартон гүлі, жергілікті жерде көптеп өсуіне және Килмарнок Гленфилд саяхатшыларының жазбаларында көрсетілгендігіне байланысты осылай аталған, сондай-ақ қызғылт шырша (Claytonia sibirica) деп белгілі, ылғалды жерлерде кездеседі. Бұл өсімдік Виктория дәуірінде Солтүстік Америкадан әкелінген, мүмкін Робертленд иелігінде. 1915 жылы бұл өсімдіктің аймақта 60 жылдан астам уақыт бойы өсетіні және 1915 жылы Робертлендтен төменгі Корсехилл өзенінде көптеп таралғаны айтылды. Ал Дальгарвен диірменіне дейін ақ гүлді түрі басым болып қалып отыр. Өсімдік жыныссыз өсімдіктер арқылы өте жақсы көбейеді, бұл Стюартон аймағындағы ақ гендік қорын сақтап тұрады. Шотландия, Англия және Уэльстің төмендіктеріндегі басқа барлық жерлерден айырмашылығы, қызғылт түрі бұл жерде басымдыққа ие бола алмады. Claytonia sibirica – басқа жерге отырғызуға болмайтын, өте зиянды шетелдік инвазиялық өсімдік.

Жергілікті оқиғалар

Стюарттон, көптеген шотланд қалалары сияқты, жаздың басында жыл сайын гала фестивалін өткізеді. Стюарттон шапка жасауда өркендеген кездерден бастап, «Шопкалар гильдиясы» жергілікті тұрғындар үшін іс-шаралар ұйымдастырып, Стюарттон академиясының 2-ші курсындағы ең үлгерімді қызды «Корсехилл королевасы» деп жариялайды. Cadgers’ Fair – 18 ғасырда Стюарттон қаласына ғана тән жыл сайынғы шара болатын. «Біздің жылдық жәрмеңкеміз өткен дүйсенбіде өтті. Таңертең көптеген мал келді. Cadgers шеруі бұрынғылардан сәл жақсы ұйымдастырылды, мыс оркестрінің сүйемелдеуімен қала көшелерімен жүріп өтіп, Робертленд шаруашылығындағы жарыстар алаңына жетті». Аттар сатылды және «оқиғалардың» көп бөлігі Авеню алаңында болды.