Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Балқандағы этно-діндік топ – Торбешилер. Олар Солтүстік Македония мен Албанияда македон тілінде сөйлейтін мұсылман этно-діндік тобы. Олар ғасырлар бойы мәдени тұрғыдан православие христиан македондық қауымнан ерекшеленеді және тілдік тұрғыдан Македонияның кеңірек аймағындағы ірі мұсылман этностарынан – албандар, түріктер және романдардан – ерекшеленеді. Дегенмен, кейбір Торбешилер түрік ұлттық санасымен және македон түріктерімен байланысын сақтап келеді. Осы македон тілінде сөйлейтін мұсылмандар қоныстанған аймақтар: Дебарска Жупа, Долни Дримкол, Река және Голо Брдо (Албанияда).
Ethno religious group in the Balkans
The Torbeši are a Macedonian speaking Muslim ethnoreligious group in North Macedonia and Albania. They have been culturally distinct from the Orthodox Christian Macedonian community for centuries, and are linguistically distinct from the larger Muslim ethnic groups in the greater region of Macedonia: the Albanians, Turks and Romanis. However, some Torbeši also still maintain a strong affiliation with Turkish identity and with Macedonian Turks. The regions inhabited by these Macedonian speaking Muslims are Debarska Župa, Dolni Drimkol, Reka, and Golo Brdo (in Albania).
Атауы
Македония тілінде сөйлейтін мұсылмандарға көптеген этнонимдер қолданылады. Ең көп таралған этноним, сонымен қатар олардың өзіндік атауы – Торбеши. Бұл терминнің шығу тегі туралы көптеген теориялар бар. Бірі – оны ежелгі славян тайпасы Торбеачимен байланыстырады, ал екіншілері парсы тілінен шыққан «торбекес» – «сөмкесі бар адам» деген сөзден туындағанын айтады. Бір теория бойынша, Торбешилер Осман империясында қаптарды (торба оғланлары) тасымалдаумен жүктелген мемлекеттік қызметшілер тобы болған. Кейбір ғалымдар бұл терминді кутугерлермен – қаптарды алып жүрген богомил миссионерлерімен байланыстырады. Солтүстік Македонияда бұл терминнің шығу тегі туралы ең көп таралған түсінік – Торбешилер Османдықтардан тауарға толы қап (македония тілінде торба) үшін дінін сатқан. Оларға македониялық мұсылмандар, Нашинци, Аповчи, Потури және Турчи (түріктер) сияқты басқа да атаулар берілген. Оларды македондық мұсылмандар немесе мұсылман македондықтары деп те атайды. Голлобордада тұратын македония тілінде сөйлейтін мұсылмандар Голлобордалықтар деп те белгілі.
Many ethnonyms are used for the Macedonian speaking Muslims. The most widespread ethnonym, which is also their endonym, is Torbeši. There are numerous theories on the origin of the term. Some link it to an old Slavic tribe Torbeachei, whereas other theories have suggested a derivation from the Persian torbekes meaning person with a bag. According to one theory, the Torbeši were a group of public servants in the Ottoman Empire tasked to carry bags (torba oglanlari). Some scholars have linked the term with the kutugeri, a group of Bogomil missionaries who carried bags. The most common explanation in North Macedonia of the origin of the term is that the Torbeš sold their faith for a bag (torba in Macedonian) of goods from the Ottomans. Among other names ascribed to them are Macedonian speaking Muslims, Našinci, Apovci, Poturi and Turci (Turks). They are also referred to as Macedonian Muslims or Muslim Macedonians. The Macedonian speaking Muslims of Gollobordë are also known as Gollobordas.
Шығу тегі
Торбешилер негізінен Осман империясы Балқанды билеген ғасырлар бойы ислам дініне өткен Македония аймағының православие христиан славяндарының ұрпақтары. Әртүрлі суфи ордендері (Халуати, Рифаи және Қадири сияқты) славян және паулициялық тұрғындардың дін ауысуына ықпал етті. Өздерін этникалық македониялықтар деп жариялайтын Торбешилер, "таза македония тілінде" сөйлейтін және ғасырлар бойы дәстүрлер мен әдет-ғұрыптарын сақтап келген "шынайы македониялықтар" екендерін айтады, бұл олардың православие македониялық әріптестерінен өзгеше.
The Torbeši are largely the descendants of Orthodox Christian Slavs from the region of Macedonia who were converted to Islam during the centuries when the Ottoman Empire ruled the Balkans. The various Sufi orders (like the Khalwati, Rifa'is and Qadiris) all played a role in the conversion of the Slavic and Paulician population. Torbeši who identify as ethnic Macedonians claim to be "the truest Macedonians" who speak "clean Macedonian" and have maintained traditions and customs for centuries, unlike their Orthodox Macedonian counterparts.
Солтүстік Македония
Торбештердің ең көп шоғырланған жері Солтүстік Македонияның батысы мен Албанияның шығысы болып табылады. Дебар аймағындағы көптеген ауылдар Торбештермен мекенделген. Струга муниципалитетінде де, негізінен Лабуништа ауылында шоғырланған көптеген македондық мұсылмандар бар. Дебар аймағының солтүстігіндегі көптеген ауылдарда да Торбештер тұрады. Долна Река аймағы да негізінен Торбеш халқымен қоныстанған. Ростуша сияқты жерлерде де Торбештер көптеп кездеседі. Сонымен қатар, Солтүстік Македонияның орталық аймағында, Пласница және Долнени муниципалитеттерінің төңірегінде де ірі шоғырланулар бар. Торбешия – Скопьеден оңтүстікке қарай Марко өзенінің аңғарындағы этнографиялық аймақ, қазіргі Студеничани муниципалитетінің құрамында. Торбештер бұл аймаққа 18-шы ғасырдың екінші жартысында қоныстанды. 20-шы ғасырдың басынан бастап, көптеген Торбештер Түркияға немесе Скопьеге көшіп кетті.
The largest concentration of Torbeš can be found in western North Macedonia and eastern Albania. Most of the villages in Debar regions are populated by Torbeš. The Struga municipality also holds a large number of Macedonian Muslims who are primarily concentrated in the large village of Labuništa. Further north in the Debar region many of the surrounding villages are inhabited by Torbeš. The Dolna Reka region is also primarily populated by Torbeš. Places such as Rostuša and also have large Torbeš populations. There are also major concentrations in the central region of North Macedonia, surrounding the Plasnica municipality and the Dolneni municipality. Torbešija is an ethnographic region in the Marko's River Valley south of Skopje, today within Studeničani Municipality. Torbeš began settling in the area in the second half of the 18th century. Beginning in the 20th century, many Torbeš left the area for Turkey or Skopje.
Қазақстан
Голобордада тұратын македон тілінде сөйлейтін мұсылман қауымы Голлобордастар деп аталады. Албанияда осы қауымның өкілдері македондықтар емес, албандықтар деп саналады, тіпті албан мемлекеті де оларды албандықтар деп мойындайды. Олар православиелік македондықтармен емес, мұсылман албандықтармен үйленеді.
The Macedonian speaking Muslim community of Gollobordë is known as Gollobordas and in Albania people from the community are considered Albanians instead of Macedonians, even by the Albanian state, and they are known to intermarry with Muslim Albanians and not with Orthodox Macedonians.
Қазақстан
Торбештер Косовода кездеседі. 1952 жылы Югославия мен Түркия Югославиядан шығуға еркіндік беретін келісімге қол қойды, бұл мұсылмандарға Түркияға қоныстануға мүмкіндік берді. Македониядан барлығы 127 000 түрік, торбештер және басқа да мұсылмандар көшіп кетті.
There is a presence of Torbeš in Kosovo. In 1952, Yugoslavia and Turkey signed an agreement of free emigration that allowed Muslims from Yugoslavia to settle in Turkey. A total of 127,000 ethnic Turks, Torbeši, and other Muslims from Macedonia migrated.
Демография
Торбештердің нақты санын анықтау қиын. Тарихшы Иво Банацтың бағалауынша, бұрынғы Югославия Корольдігінде, Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Торбеш халқының саны шамамен 27 000 адамды құрады. Келесі санақтардағы көрсеткіштер күрт өзгереді: 1953 жылы – 1591, 1961 жылы – 3002, 1971 жылы – 1248 және 1981 жылы – 39355 адам. Сарапшылар соңғы көрсеткішке бұрын өзін түрік деп жариялаған көптеген адамдардың енгенін болжайды. Ал Македониялық мұсылмандар қауымдастығы Екінші дүниежүзілік соғыстан бері 70 000-нан астам македониялық мұсылманның басқа мұсылмандық топтарға, ең бастысы албандарға ассимиляцияланғанын мәлімдеді.
The exact numbers of Torbeš are not easy to establish. The historian Ivo Banac estimates that in the old Kingdom of Yugoslavia, before World War II, the Torbeš population stood at around 27,000. Subsequent censuses have produced dramatically varying figures: 1,591 in 1953, 3,002 in 1961, 1,248 in 1971 and 39,355 in 1981. Commentators have suggested that the latter figure includes many who previously identified themselves as Turks. Meanwhile, the Association of Macedonian Muslims has claimed that since World War II more than 70,000 Macedonian Muslims have been assimilated by other Muslim groups, most notably the Albanians.
Этникалық қатынасы
Санақ кезінде македониялық мұсылмандардың этникалық идентификациясы әртүрлі болады. Кейбіреулері өздерін этникалық македониялықтар деп жарияласа, тілдері түрік немесе албан тілінде болмаса да, түрік немесе албан деп жариялайды. Басқалары босниялықтар немесе горанилер деп жариялайды, ал кейбіреулері торбеш, мұсылман македониялықтары немесе мұсылмандар деп жариялайды. Македониялық христиан қауымдастығымен македониялық ұлттық идентификация мен Македония православие шіркеуіне жататындық арасындағы байланысқа байланысты керістер бар. Македониялық мұсылмандар үшін жеке тұлға көбінесе олардың ауылдарымен/жергілікті жерлерімен байланысты. Югославияда славян тілінде сөйлейтін мұсылмандарға алғаш рет өздерін жеке этникалық топ ретінде тіркеуге рұқсат берілді. Бұл жаңа идентификация формасын көбінесе босниялықтар қолданды, бірақ ол Македонияда да тарады, онда 1981 және 1991 жылдары 30 000-нан 40 000-ға жуық адам өздерін мұсылман деп көрсетті. Бұл көрсеткіш 1994 жылы шамамен 14 000-ға дейін төмендеді. 2002 жылғы санақта көптеген торбештер өздерін олармен бір діндес этникалық топтармен – албандармен және түріктермен теңестірді. 2021 жылғы Солтүстік Македония санағы торбештер үшін жеке этникалық санаты бар алғашқы санақ болды; елдегі барлығы 4 174 адам осылай деп көрсетті, ал тағы 455 адам «мұсылман македониялықтары» деп көрсетті. Алайда, бұл топтар бойынша муниципалитеттер және елді мекендер деңгейіндегі деректер жоқ. Сонымен қатар, 1 187 адам өздерін мұсылман деп жариялады. 2021 жылғы санаққа қатысқандар бойынша санақ нәтижелері мынадай:
During censuses, Macedonian Muslims' ethnic identity varies. While some declare as ethnic Macedonians, some declare as Turks or Albanians despite not speaking Turkish or Albanian. Others declare as Bosniaks or Gorani, with some declaring as Torbeš, Muslim Macedonians or Muslims. There are some tensions with the Macedonian Christian community over the widespread association between Macedonian national identity and adherence to the Macedonian Orthodox Church. Identity for Macedonian Muslims is often tied to a belonging to their respective villages/localities. In Yugoslavia, Slavic speaking Muslims were allowed to register themselves for the first time as a separate ethnic group. This new form of identification was mostly used by Bosniaks, but also spread as a choice in Macedonia, where in 30,000 40,000 individuals identified themselves as Muslims in 1981 and 1991. This number dropped to ~14,000 in 1994. In the 2002 census, many Torbeši identified themselves with ethnic groups of their Muslim co religionists: Albanians and Turks. The 2021 North Macedonia census was the first to have a separate ethnic category for Torbeši; a total of 4,174 individuals in the country identified as such and a further 455 identified as "Muslim Macedonians". However, data at the municipal and settlement levels is not available for these groups. There were also 1,187 individuals who declared as Muslims. the 2021 census results were as follows for individuals who participated in the census:
+ Әкімшілік аудан (%) Македония ана тілі (%) Этническая принадлежность Centar Župa 99.4 28.6 Түрік: 86.1%; Македониялық: 7.0%; Албан: 5.6%; Басқа: 1.2% Debar 97.9 32.1 Албан: 60.7%; Түрік: 19.7%; Македониялық: 8.3%; Басқа: 3.1% Mavrovo and Rostuša 79.2 88.9 Түрік: 33.7%; Македониялық: 31.9%; Басқа: 23.2%; Албан: 10.2% Plasnica 97.4 0.30% (санақта көрсетілгендей) Түрік: 97.13%; Македониялық: 0.23%; Басқа: 0%; Албан: 0.31% Struga 67.9 46.7 Албан: 54.4%; Македониялық: 31.4%; Түрік: 7.3%; Басқа: 5.1%
+ Municipality Muslim (%) Macedonian mother tongue (%) Ethnic affiliations Centar Župa 99.4 28.6 Turk: 86.1%; Macedonian: 7.0%; Albanian 5.6%; Other 1.2% Debar 97.9 32.1 Albanian: 60.7%; Turk: 19.7%; Macedonian: 8.3%; Other 3.1% Mavrovo and Rostuša 79.2 88.9 Turk: 33.7%; Macedonian: 31.9%; Other: 23.2%; Albanian: 10.2% Plasnica 97.4% 0.30% (as declared in the census) Turk: 97.13%; Macedonian: 0.23%; Other: 0%; Albanian: 0.31% Struga 67.9 46.7 Albanian: 54.4%; Macedonian: 31.4%; Turk: 7.3%; Other: 5.1%
Мәдениет
Македонияның ең көне газеті Nova Makedonija алғаш рет 1944 жылы Горно Врановциде, сол кезде Торбештер тұрған ауылда жарық көрді. Македония мұсылмандары арасында этностық аралас некелер қалыпты саналады, ал діни аралас некелерге қарсы тұрады, бірақ отбасылар көбінесе жақын ауылдардан шыққандармен некелесуді ұнатады. Бұрын кең таралған, әдет-ғұрып бойынша жасалатын некелер қазір сирек. Торбештер өздерінің жергілікті тағамдарын "македониялық ас" деп есептейді, ол көрші мұсылман топтарымен, мысалы, тойларда және діни мерекелерде дайындалатын тағамдар сияқты ортақ белгілеріне ие.
The oldest Macedonian newspaper Nova Makedonija was first published in 1944 in Gorno Vranovci, a village that was inhabited by Torbeši at the time. Interethnic marriages are considered acceptable among Macedonian Muslims, whereas interreligious ones are not, though families are most likely to prefer marriage with those from within the nearby villages. Arranged marriage, common in the past, is now rare. The Torbeš consider their local cuisine to be "Macedonian cuisine", while it shares commonalities with neighboring Muslim groups such as dishes for weddings and religious holidays.
Саяси қызмет
Македония мұсылмандарының саяси қызметінің басты арнасы – Македония мұсылмандары қауымдастығы болды. Ол 1970 жылы биліктің қолдауымен құрылды, бұл, әдетте, македониялық мұсылмандардың ұмтылыстарын бақылауға бағытталған шара еді. Парламент депутаты Фиат Каноски басшылығымен, "Ислам дінін ұстанатын македониялықтардың ұйымдары" өздерін "Торбеши" деп жариялады. Бірінші Торбеш форумында олар "Торбеш хартасын" қабылдап, Македония Республикасы Конституциясының кіріспе бөліміне жекелей қосылуды талап етті. 1995 жылы Солтүстік Македониядағы албан тілділер басымдық танытқан Мәшихат, яки ислам қауымының кеңесі, албан тілін Македония мұсылмандарының ресми тілі деп жариялағанда дау туды. Бұл шешім Македония мұсылман қауымының жетекшілері мен мүшелерінен наразылық тудырды.
The principal outlet for Macedonian Muslim political activities has been the Association of Macedonian Muslims. It was established in 1970 with the support of the authorities, probably as a means of keeping Macedonian Muslim aspirations in control. Led by member of parliament Fiat Canoski, “organizations of Macedonians of Islamic religion declared themselves as Torbeshi”. At the First Torbesh Forum, they adopted the “Torbesh Charter” and demanded separate inclusion in the preamble of the Constitution of the Republic of Macedonia. A controversy broke out in 1995 when the Albanian dominated Meshihat or council of the Islamic community in North Macedonia declared that Albanian was the official language of Muslims in Macedonia. The decision prompted protests from the leaders and members of the Macedonian Muslim community.