Кіріспе

Эльтебер (немесе (h)elitbär; қытайша 頡利發 xié lì fā) – түркі қағандықтарының, соның ішінде Хазар қағандығының иерархиясында автономиялы, бірақ салық төлейтін тайпаның немесе мемлекеттің клиент-патшасы. Хазар қағандығы жағдайында Волга болғарлары (969 жылға дейін ғана, содан кейін олар тәуелсіз болып, күшті мемлекет құрды), Бурталар және Солтүстік Кавказ гунндары сияқты вассал халықтардың билеушілері elteber немесе Ilutwer, Ilutver (Солтүстік Кавказ гунндары), Yiltawar немесе İltäbär (Волга Болгариясы) (969 жылға дейін) сияқты аталымдарды иеленген. Бір елтебер (Алмас) атақты мұсылман саяхатшысы Ибн Фадланмен кездесіп, Бағдаттың аббаситтерінен көмек сұраған. Бұл терминнің ең ерте кездескен жазбасы 680 жылдарда Солтүстік Кавказ гунндарының билеушісіне қатысты, Кавказ Албаниясынан шыққан христиандық дереккөздерде Альп Илютюр деп аталған. 732 жылы Күлтегинге жазылған хатта да айтылған. Оны исламға дейінгі Волга Болгариясының хазарларға бағынышты кезеңінде билеушілері қолданған. Rásonyi (1942:92), Golden (1980:149) еңбегінде келтірілгендей, "il teber" сөзін "басқыншы тайпалардың басында il-ге бас иетін адам" деп түсіндірген; il прототүрік *ēl "ел, мемлекет" сөзінен шыққан (Clauson, 1972:121; Sevortijan, 1974:339), ал täbär түрік түбірі *täp "аяқпен тебу" (немесе *tep / *dēp "таптап басу, жүру") сөзінен туындаған. Алайда, Erdal (2007:81–82) Rásonyi ұсынысына қарсылық білдіреді: Erdal "täp сөзінің Орхон түркі тіліндегі аорисі täpär болар еді" деп атап көрсетіп, аталымның түркі емес шығу тегін ұсынады. Róna Tas (2016:72–73) ирандық этимологияны ұсынады; ол түркі атауын (H)elteber-ді манихейлік бактриялық l’dβr, жазбалы соғдилік δātβar, соғдилік ryttpyr / dyttpyr (*litbir) және т.б. Орта иран тілінен *lātbär < Ежелгі иран тілінен *dāta bara "заңды әкелуші", алғашқы протоиндоевропалық түбірлерден *dʰēH "қою, орналастыру" және bʰer "әкелу" сөздерінен шыққан деп санайды.